Otwórz menu główne
Francuska karykatura – cesarz Wilhelm II próbujący zjeść świat, który okazuje się zbyt twardy.
Karykatura Cecila Rhodesa, brytyjskiego polityka i kolonializatora Afryki

Imperializm (łac. imperare – „rządzić”) – polityka państw o aspiracjach mocarstwowych, zmierzająca do rozszerzenia ich wpływów politycznych, militarnych, gospodarczych i kulturalnych na obszary do nich nienależące[1]. Członków rządów krajów imperialistycznych, bądź ich zwolenników nazywa się imperialistami.

Imperializmem jest również nazywany okres historyczny zapoczątkowany w ostatniej ćwierci XIX wieku, odznaczający się światową dominacją kilku wielkich mocarstw. W myśli marksistowskiej, to najwyższe stadium rozwoju kapitalistycznej formacji społeczno-ekonomicznej.

Historia koncepcjiEdytuj

W dawnych czasach imperializm odwoływał się do uniwersalizmu. Imperium miało dbać o szerzenie kultury i zapewniać dobrobyt jego mieszkańcom, pod warunkiem że nie będą oni się buntować przeciw państwu. Takimi państwami były: Persja Achemenidów i Cesarstwo Rzymskie.

Nowożytny i współczesny imperializm porzucił idee uniwersalistyczne na rzecz idei nacjonalistycznych. Skutkiem takiego imperializmu może być odgórne (organizowane przez państwo) prześladowanie pewnych grup etnicznych, jak np. germanizacja i rusyfikacja ziem polskich w czasie zaborów.

Sztandarowym przykładem imperializmu było Imperium brytyjskie, w którym wielu tubylców z kolonii zabijano lub wywożono do metropolii.

W XXI wieku mianem imperializmu określa się czasem politykę USA wobec Bliskiego Wschodu, Rosji wobec Ukrainy oraz Państwa Izrael wobec Palestyny.

Polityka imperializmuEdytuj

Zobacz też: kolonializmekspansjonizm.

W polityce zagranicznej imperializm cechuje się ekspansywnością i interwencjonizmem dyplomatycznym. Ekspansjonizm związany jest z chęcią powiększenia granic lub wpływów państwa i ustanowienie swojego porządku (np. I Cesarstwo Francuskie). Często polityka podbojów jest spowodowana raczej przez czynniki wewnętrzne niż zewnętrzne. Przykładem może być imperium osmańskie i janczarzy, którzy wraz ze spahisami naciskali na dwór sułtański, aby prowadzić wojny. Interwencjonizm dyplomatyczny powiązany jest z utrzymaniem hegemonii lub niedopuszczaniem do powstania ewentualnego zagrożenia (pax Romana).

Imperializm w rozumieniu marksistowskimEdytuj

Pierwsze teorie imperializmu pojawiły się pod koniec XIX wieku. Według nich szybki rozwój państw kolonialnych wynikał z eksploatacji należących do nich kolonii. Zwolennikami takiego poglądu byli przede wszystkim Włodzimierz Lenin i Róża Luksemburg. Według Lenina imperializm jest szczytowym stadium kapitalizmu[2]. Według marksistów na początku XX wieku istniały trzy imperializmy: brytyjski, francuski i niemiecki (głównie w odniesieniu do ich byłych kolonii).

Koncentracja produkcji, która doprowadziła do utworzenia monopoli dokonywała się w całym okresie kapitalizmu. Jednakże na przełomie XIX i XX wieku w ważniejszych gałęziach przemysłu, a także bankowości, w handlu i transporcie uzyskała takie rozmiary, że doprowadziła do powstania monopoli, które ze swojej strony zmieniły w sposób najbardziej istotny charakter funkcjonowania mechanizmu rynkowego. Dlatego też imperializm określa się bardzo często mianem kapitalizmu monopolistycznego[3].

PrzypisyEdytuj

  1. Imperialism. W: The Oxford Pocket Dictionary of Current English. 2009.
  2. Włodzimierz Lenin: Империализм, как высшая стадия капитализма. 1917.
  3. Adam Łopatka: Słownik Wiedzy Obywatelskiej. Warszawa: PWN, 1971, s. 166.