Józef Dietl

lekarz, prezydent Krakowa

Józef Konrad Dietl (ur. 24 stycznia 1804 w Podbużu, zm. 18 stycznia 1878 w Krakowie) – polsko-austriacki[1] lekarz, polityk, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, prezydent Krakowa w latach 1866–1874[2].

Józef Dietl
Ilustracja
Józef Dietl (lata 60. XIX w.)
Data i miejsce urodzenia

24 stycznia 1804
Podbuż

Data i miejsce śmierci

18 stycznia 1878
Kraków

Prezydent Krakowa
Okres

od 13 września 1866
do 18 czerwca 1874

Poprzednik

Andrzej Seidler

Następca

Mikołaj Zyblikiewicz

Odznaczenia
Order Korony Żelaznej III klasy (Austro-Węgry) Złoty Krzyż Zasługi Cywilnej z Koroną Komandor Orderu Świętego Grzegorza Wielkiego

Życiorys

edytuj

Był jednym z 7 synów Franciszka Dietla, urzędnika austriackiego[3] i szlachcianki Anny z Kulczyckich[4]. Nauki pobierał najpierw w Samborze, do gimnazjum uczęszczał w Tarnowie, a następnie w Nowym Sączu[5]. Studiował filozofię na Uniwersytecie Lwowskim, następnie medycynę w Wiedniu, gdzie uzyskał doktorat medycyny i rozpoczął praktykę lekarską[5].

W 1851 objął stanowisko profesora i kierownika Katedry Medycyny Wewnętrznej i Kliniki Lekarskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego[5]. W tym czasie z trudem posługiwał się językiem polskim[6][7]. Tę funkcję pełnił do roku 1865. W roku akademickim 1861–1862 był rektorem Uniwersytetu Jagiellońskiego. Został wybrany na kolejny rok, 1862/63, ale władze odmówiły zatwierdzenia go na tym stanowisku pod pretekstem, że naruszyłoby to zwyczaj, że co roku rektorem była osoba z innego wydziału[8]. 14 czerwca 1865 cesarz Franciszek Józef I podpisał dekret usuwający profesora z katedry, kliniki i przenoszący go na emeryturę bez podania przyczyny[9]. Józef Dietl przyczynił się do wprowadzenia języka polskiego w szkołach średnich publicznych i ludowych w Galicji. Jego postulaty zawarte były w publikacji Stanowisko szkoły. Rada szkolna krajowa. Język wykładowy[10] przyczyniły się do utworzenia Rady Szkolnej Krajowej, przeprowadzenia reform szkół krajowych, wprowadzenia języka wykładowego polskiego i ukraińskiego zamiast niemieckiego. Sejm galicyjski uchwalił ustawę, którą cesarz Franciszek Józef zatwierdził 22 i 25 czerwca 1867 r. Ustawa pozwoliła na wprowadzenie w szkołach ludowych i średnich prawa wyboru języka wykładowego według narodowości miejscowej ludności, o języku wykładowym polskim lub ukraińskim decydowała instytucja, która szkołę utrzymywała wspólnie z Radą Szkolną Krajową[11].

Walczył z kołtunem (w tamtych czasach uważanym za chorobę). Postulował, aby osoby mające różne dolegliwości były leczone w oddzielnych pomieszczeniach (w tamtych czasach chorzy z różnymi chorobami przebywali w tych samych salach, zarażając się nawzajem)[12]. Stworzył nową dziedzinę medycyny, balneologię[13]. Za jego sprawą 9 marca 1858 roku zainaugurowana została działalność Komisji Balneologicznej przy Krakowskim Towarzystwie Naukowym[14][15]. W tym samym roku wydał Uwagi nad zdrojowiskami krajowemi ze względu na ich skuteczność, zastósowanie i urządzenie (Cz. I, Kraków 1858), w których przedstawił walory dwunastu ówczesnych galicyjskich miejscowości uzdrowiskowych. Członek korespondent Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego (1861–1878)[16]. W latach 1866–1874 pełnił funkcję prezydenta Krakowa[17]. 13 września 1866 Rada Miasta Krakowa stosunkiem 51 głosów za kandydaturą profesora przeciw 5 wybrała Józefa Dietla na prezydenta miasta[18]. Zaprzysiężono go w środę 31 października 1866 roku[19]. Po trzech tygodniach od zaprzysiężenia cesarz przyznał Dietlowi Złoty Krzyż Zasługi z Koroną[19]. Z funkcji zrezygnował w 1874 roku[18].

Jako prezydent doprowadził między innymi do:

Jest uważany za jednego z najlepszych prezydentów w historii Krakowa[26]. Dietl utworzył Fundusz im. Józefa Dietla wspierający początkujących rzemieślników, którym udzielano pożyczki w 26 dwutygodniowych ratach z oprocentowaniem 3%[27]. Do jego zasług należy rozpropagowanie fizykoterapii, leczenia higieniczno-dietetycznego i balneologii[28]. Dietl pierwszy sklasyfikował polskie wody lecznicze. Dzięki niemu stały się modne polskie uzdrowiska, m.in.: Krynica[29], Rabka, Iwonicz, Szczawnica i Żegiestów[30][31]. Wydał książkę O reformie szkół krajowych[32].

 
Grobowiec rodziny Dietlów na cmentarzu Rakowickim w Krakowie

Życie prywatne

edytuj

Ożenił się w 1846 roku z młodszą od niego o dziewiętnaście lat Austriaczką pochodzącą z Wiednia, Heleną Zieterbarth[25] (zm. 1885), która jednak z powodu fatalnego samopoczucia w Krakowie, postanowiła opuścić miasto i męża. Profesor zmarł bezpotomnie[33], a posiadany majątek zapisał bratankowi, Leopoldowi Dietlowi, prosząc go o zabezpieczenie legatu również dla żony, Heleny. Pochowany został na cmentarzu Rakowickim w Krakowie[33][34] (pas 25-wsch.2).

Nagrody i odznaczenia

edytuj

Został wyróżniony wieloma odznaczeniami i honorami, m.in.:

Upamiętnienie

edytuj

W latach 1860–1878 był członkiem honorowym Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk[37]. Oprócz wielu pełnionych funkcji oraz aktywności społecznych Józef Dietl był również Przewodniczącym pierwszej c. k. Rady szkolnej okręgowej miejskiej w Krakowie, ustanowionej w 1871 roku[38].

W Polsce jest kilka pomników Józefa Dietla, między innymi na pl. Wszystkich Świętych w Krakowie, odsłonięty 8 października 1938, wykonany przez Xawerego Dunikowskiego[39]. W Szczawnicy na placu noszącym jego imię jest upamiętniający go obelisk z łacińską inskrypcją, ufundowany przez założyciela szczawnickiego uzdrowiska Józefa Stafana Szalaya[40]. W Krynicy postawiono pomnik w Parku Dukieta w 1900 roku według projektu Mieczysława Zawiejskiego[41], jego imię nosi też jedna z głównych ulic – Bulwary Dietla. W Iwoniczu-Zdroju w 1978 wzniesiono monument z popiersiem[42].

Jego imię nosi jedna z głównych ulic Krakowa, tzw. Planty Dietlowskie[43], szkoła podstawowa (nr 11 przy ul. Miodowej 36) , gimnazjum (nr 39, na os. Oświecenia), szpital (przy ul. Skarbowej), a także sala konferencyjna (nr 112) w Urzędzie Miasta Krakowa[44]. Działa także Małopolska Wyższa Szkoła im. Józefa Dietla[45]

W 1928 roku ukazał się tom wspomnieniowy Józef Dietl, pierwszy prezydent miasta Krakowa, znakomity lekarz, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego, patrjota polski: w 50-tą rocznicę śmierci.

Postać prezydenta przypomina samorządowa Nagroda im. Józefa Dietla, przyznawana corocznie od 2008 za wybitne osiągnięcia i pracę na rzecz społeczności lokalnej[46]. Jej laureatami byli między innymi Krzysztof Pawłowski, Anna Dymna, ks. Andrzej Augustyński, prof. Franciszek Ziejka i Jolanta Stokłosa[47].

W roku 1957 wydano serię znaczków pocztowych „Medycyna polska”, w której znaczek o nominale 1,35 zł przedstawia Józefa Dietla[48][49].

Przypisy

edytuj
  1. Tadeusz Zajączkowski. Joseph Dietl (1804–1878). Reformer der Medizin und sein Beitrag für die Urologie. „Der Urologe 1 (2006)”, s. 85–94, 2006. 
  2. Dietl Józef Konrad, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2018-05-25].
  3. Magdalena Bajer: Dietlowie. Forum Akademickie. [dostęp 2018-05-26]. (pol.).
  4. Wielki prezydent Krakowa. Cracovia – Leopolis. [dostęp 2018-05-25]. (pol.).
  5. a b c Józef Dietl – lekarz, który został prezydentem czy prezydent, który leczył?. Onet Kraków. [dostęp 2018-05-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-05-26)]. (pol.).
  6. Andrzej Kazimierz Banach: Młodzież chłopska na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1860/61 – 1917/18. Kraków: Księgarnia Akademicka, 1997, s. 65. ISBN 83-7188-188-6.
  7. Elżbieta Dolata: Galicyjscy popularyzatorzy zdrowia i higieny przełomu XIX i XX wieku. Journals UMCS. s. 87–88. [dostęp 2018-05-25]. (pol.).
  8. Andrzej Kazimierz Banach: Młodzież chłopska na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1860/61 – 1917/18. Kraków: Księgarnia Akademicka, 1997, s. 65–66. ISBN 83-7188-188-6.
  9. Andrzej Kazimierz Banach: Młodzież chłopska na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1860/61 – 1917/18. Kraków: Księgarnia Akademicka, 1997, s. 66. ISBN 83-7188-188-6.
  10. Józef Dietl, Stanowisko szkoły. Rada szkolna krajowa. Język wykładowy, t. Z. 1, Uniwersytet Jagielloński, 1865.
  11. Józef Świeboda, Problemy narodowościowe w szkolnictwie galicyjskim (1772–1918), „Analecta”, T. 4 (2(8)), 1995, s. 114.
  12. Prof. Józef Dietl – ojciec współczesnej balneologii. Woda dla Zdrowia. [dostęp 2018-05-26]. (pol.).
  13. Lucyna Rajchel, Włodzisław Kuliński, Jacek Rajchel: Polskie Towarzystwo Balneologiczne – rys historyczny. Czytelnia Medyczna. [dostęp 2018-05-26]. (pol.).
  14. Małgorzata Starczyńska, Justyna Karwacińska, Beata Stepanek-Finda, Wojciech Kiebzak: Historyczne podstawy fizjoterapii. Uniwersytet Jana Kochanowskiego, 2011. s. 74. [dostęp 2018-05-25]. (pol.).
  15. Karolina Kolanowska. Codzienność kuracjusza w uzdrowiskach na ziemiach polskich w drugiej połowie XIX i początku XX wieku. „Prace Historyczne”. 145, s. 197–203. Wydawnictwo Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. (pol.). 
  16. Provinzial-Handbuch der Königreich Galizien und Lodomerien für das Jahr 1850, s. 560; 1851, s. 625; 1852, s. 610; 1853, s. 618; 1854, s. 634; Handbuch des Lemberger Sttathalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1855, s. 462; 1856, s. 208; 1857, s. 356; 1858, s. 250; 1859, s. 267; 1860, s. 270; 1861, s. 402; 1862, s. 414; 1863, s. 425; 1864, s. 434; 1865, s. 447; 1865, s. 462; Galizisches Provinzial-Hanbuch für das Jahr 1868, s. 808; 1869, s. 532; Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1870, s. 569; 1871, s. 503; 1872, s. 501; 1873, s. 517; 1874, s. 561; 1875, s. 564; 1876, s. 574; 1877, s. 550; 1878, s. 538.
  17. Dominika Hołuj. Rola samorządu terytorialnego w kształtowaniu procesu rozwoju Miasta Krakowa w okresie autonomii (1866–1918). „Zeszyty naukowe Wyższej Szkoły Ekonomicznej w Bochni”. 5. s. 49. 
  18. a b c d e 13 września 1866 r. Józef Dietl został prezydentem Krakowa. Interia: Nowa Historia. [dostęp 2018-05-26]. (pol.).
  19. a b Józef Dietl. Jak wizjoner zmieniał Kraków. Gazeta Krakowska. [dostęp 2018-05-25]. (pol.).
  20. a b c d Józef Dietl – wskrzesiciel Krynicy i prezydent Krakowa. Kurier Galicyjski, 2013. [dostęp 2018-05-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-05-28)]. (pol.).
  21. ul. Dietla: od koryta Wisły do ulicy. Kraków Nasze Miasto. [dostęp 2018-05-27]. (pol.).
  22. Józef E. Dutkiewicz. Przykład Sukiennic. „Ochrona Zabytków”. 8/3 (30), s. 189, 1955. (pol.). 
  23. Józef Dietl i Rynek Główny w jego czasach. Tak się zmienił [online], Krowoderska.pl, 11 września 2020 [dostęp 2020-09-15] (pol.).
  24. Powstanie Miejskiej Zawodowej Straży Pożarnej w Krakowie. PSP Kraków. [dostęp 2018-05-27]. (pol.).
  25. a b Józef Dietl. krynica.pl. [dostęp 2018-05-25]. (pol.).
  26. Monika Bogdanowska: zgubiliśmy w Krakowie ideę dobra wspólnego [online], Krowoderska.pl, 3 lipca 2020 [dostęp 2020-07-18] (pol.).
  27. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim, 1902 r. s. 911.
  28. Krzysztof Jakubowski: Dietl, Leo i inni. Kraków miał wielkich prezydentów. Wyborcza Kraków. [dostęp 2018-05-25]. (pol.).
  29. Beata Małecka, Jerzy T. Marcinkowski: Rys historyczny rozwoju lecznictwa uzdrowiskowego. Problemy Higieny i Epidemiologii. s. 140. [dostęp 2018-05-25]. (pol.).
  30. Barbara Rucka: Dwa wieki uzdrowiska Żegiestów. Uzdrowisko Żegiestów, 2016. s. 19. [dostęp 2018-05-26]. (pol.).
  31. Kilka słów o Dietlu. Muzeum Limanowa. [dostęp 2018-05-26]. (pol.).
  32. Józef Dietl: O reformie szkół krajowych. Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1865.
  33. a b Jakub Lukasinski: Józef Dietl – Pierwszy prezydent autonomicznego Krakowa. Kraków Zwiedzanie. [dostęp 2018-05-25]. (pol.).
  34. Kraków. Zasłużeni na Cmentarzu Rakowickim. Krajoznawcy. [dostęp 2018-05-26]. (pol.).
  35. Honorowi Obywatele Stołecznego Królewskiego Miasta Krakowa. bip.krakow.pl. [dostęp 2018-05-27]. (pol.).
  36. Honorowi Obywatele Nowego Sącza. nowysacz.pl. [dostęp 2011-02-17].
  37. Bolesław Erzepki, Spis członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Poznań 1896, s. 2.
  38. Aleksander Pająk: Szkoły ludowe w Wolnem, Niepodległem i Ściśle Neutralnem Mieście Krakowie i Jego Okręgu od roku 1815 do 1873. Lwów: Towarzystwo Pedagogiczne we Lwowie, 1890, s. 58. Biblioteka Uniwersytetu Pedagogicznego.
  39. Dunikowski Ksawery, [w:] Encyklopedia PWN [dostęp 2018-05-25].
  40. Obelisk Józefa Dietla. Polska Niezwykła. [dostęp 2018-05-26]. (pol.).
  41. Pomnik Józefa Dietla. Polska Niezwykła. [dostęp 2018-05-26]. (pol.).
  42. Pomnik Józefa Dietla. Polska Niezwykła. [dostęp 2018-05-26]. (pol.).
  43. Alfabetyczny wykaz ulic Miasta Krakowa. 2005-01-26 (akt.). [dostęp 2015-10-23].
  44. Pałac Wielopolskich. Urząd Miasta Krakowa, 2020-07-07. [dostęp 2022-05-31]. (pol.).
  45. Małopolska Wyższa Szkoła im. Józefa Dietla w Krakowie. [dostęp 2018-05-25]. (pol.).
  46. Kandydaci do Nagrody im. Dietla poszukiwani. krakow.pl. [dostęp 2018-05-26]. (pol.).
  47. Przyznano Nagrodę im. Józefa Dietla. malopolska.pl. [dostęp 2018-05-26]. (pol.).
  48. Katalog znaczków. Colnect. [dostęp 2020-12-30].
  49. Przegląd filatelistyczny. KZP. [dostęp 2020-12-30].

Bibliografia

edytuj

Linki zewnętrzne

edytuj