Józef Wyrwa

Józef Wyrwa ps. „Furgalski”, „Stary” (ur. w 1898 w Lipie k. Radoszyc, zm. 3 czerwca 1970 r. w Madrycie) – dowódca partyzancki ziemi kieleckiej. Hubalczyk, żołnierz ZWZ, NSZ i AK. Ojciec historyka emigracyjnego, żołnierza AK – Tadeusza.

Józef Wyrwa
Furgalski, Stary
kapitan kapitan
Data i miejsce urodzenia 1898
Lipa
Data i miejsce śmierci 3 czerwca 1970
Madryt
Przebieg służby
Siły zbrojne Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie
Orzel AK.jpg Związek Walki Zbrojnej
Holy Cross Brigade ((Brygada Świętokrzyska) cap badge.jpg Narodowe Siły Zbrojne
Orzel AK.jpg Armia Krajowa
Jednostki Obrona Narodowa
4 Pułk Piechoty Legionów
Oddział Wydzielony Wojska Polskiego
Brygada Świętokrzyska NSZ
25 Pułk Piechoty AK
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Odznaczenia
Krzyż Walecznych (od 1941)

ŻyciorysEdytuj

W okresie międzywojennym był nauczycielem w Szkole Powszechnej w Libiszowie w powiecie opoczyńskim, a od 1936 r. kierownikiem szkoły w Lipie k. Radoszyc. We wrześniu 1939 r. służył w batalionie Obrony Narodowej 4 pp Leg. Po klęsce wrześniowej wrócił do Lipy.

Współpraca z HubalemEdytuj

28 października 1939 r. spotkał się z mjr. Hubalem stacjonującym w gajówce Jana Barana w pobliżu Lipy[1]. Utworzył miejscową tajną placówkę, która współpracowała z oddziałem Hubala. Przybrał wtedy pseudonim „Furgalski”. Z Hubalem bardzo blisko współpracował do jego śmierci i rozwiązania oddziału na wiosnę 1940 r. Kilkanaście dni przed śmiercią, Hubal przekazał mu dziennik oddziału z poleceniem przekazania go matce majora, mieszkającej w Krakowie. Polecenia tego jednak nie wykonał, gdyż przetrzymywanie dziennika przez matkę byłoby zbyt ryzykowne. Dziennik zakopał w małej, liczącej 4 zabudowania, śródleśnej osadzie Greszczyn, przysiółku Lipy. W 1965 r. odkopał go właściciel posesji o nazwisku Jurek i przekazał go córce Wyrwy – Kazimierze. Kazimiera ukryła go w cieście (makowcu) i przemyciła do Paryża, gdzie przebywał jej brat Tadeusz. W 2007 roku Tadeusz przywiózł go do Krakowa razem z kożuchem Józefa[2] jako dar dla Muzeum Armii Krajowej w Krakowie.

28 kwietnia 1940 r. odbył ostatnią rozmowę z majorem. Na Hubalu, ukrywającym się wówczas w lasach koło Opoczna ciążył wyrok śmierci wydany przez komendę główną Związku Walki Zbrojnej za kilkukrotne niezastosowanie się do rozkazu rozwiązania oddziału. Na jego polecenie Wyrwa udał się z misją do Warszawy mającą na celu zmianę nastawienia dowództwa do niesubordynowanego majora. Dwa dni później Hubal zginął w niemieckiej obławie pod Anielinem.

PartyzantkaEdytuj

Po rozbiciu oddziału, kilku niedobitków zmierzało w nocy do Lipy, gdzie Wyrwa był nadal kierownikiem szkoły. Niemcy urządzili na nich zasadzkę. Po kilku dniach zaczęli szukać we wsi „ważnej osoby”. Wieczorem okrążyli wieś i spędzili wszystkich mężczyzn na dziedziniec szkolny. Wyrwa, uprzedzony w ostatniej chwili przez sołtysa Zatorę ukrył się w pomieszczeniu gospodarczym za snopkiem, gdzie przesiedział 4 dni do odejścia Niemców[1]. Po tym zajściu opuścił Lipę i zaczął się ukrywać.

W dalszym ciągu działał w konspiracji, jako szef podobwodu AK Końskie. Krążąc po okolicy rozbudowywał siatkę konspiracji. Na jesieni 1942 r. przyszedł dość dziwny rozkaz komendy AK Końskie o przeniesieniu go w stan spoczynku. Był prawdopodobnie motywowany zbyt silną pozycją Wyrwy w terenie. W ciągu kilku dni dotarli do niego z Częstochowy wysłannicy Narodowych Sił Zbrojnych. Potem również z BCH. Przyjął ofertę NSZ i rozpoczął budowę oddziału, który potem wszedł do akcji pod kryptonimem „Las 2”. Działał w ramach NSZ do momentu, w którym zauważył, że oddział „Toma” współpracuje z Niemcami i likwiduje polskie podziemie komunistyczne[1].

Od tego momentu oddział „Starego” podlegał znów AK. Po kilku miesiącach w związku z akcją „Burza” dołączył do 25 pułku piechoty AK. Wyrwa został dowódcą II batalionu, w skład którego weszły 4 kompanie. W chwili przyłączenia do 25 pp AK oddział liczył 80 partyzantów i składał się z trzech plutonów, dwóch strzeleckich i jednego ckm. Dowódcą pierwszego plutonu był ppor. Edmund Waligóra „Edmund”, „Walicki” , drugiego plut. pchor. Zdzisław Filingier „Roszak”, a trzeciego ckm plut. pchor. Marian Chrząstowski „Zadora”. Oddział był dobrze uzbrojony, szczególnie cenne były dwa cekaemy typu „Maxim”. W składzie oddziału było około 10 Rosjan. Zachował się meldunek, w którym mjr Leśniak powiadamia o dołączeniu oddziału: „W dniu dzisiejszym dołączył kpt. Stary plus 2 oficerów i 75 szeregowych do 25 pp. jako komp. 5-ta strzelecka”.

Kpt. „Stary” cieszył się dużym poważaniem i uznaniem w pułku. Uczestniczył z oddziałem w większości potyczek, za swoje zaangażowanie w walce otrzymał Krzyż Walecznych. Po rozformowaniu pułku oddział przebywał w okolicy Radoszyc.

Rozbrojenie przez Sowietów i uwięzienieEdytuj

Dnia 17.01.1945 r. w miejscowości Wisy, Sowieci rozbroili oddział (ostatni z tego pułku, jaki wytrwał do końca) i aresztowali jego dowódcę, jako zakładnika wobec rozformowanego oddziału wiernych towarzyszy. Był wieziony z frontem. Dopiero na Dolnym Śląsku w ogólnym zamieszaniu walk frontowych udało mu się uciec. Na początku lutego dotarł do rodzinnych stron. 9 lutego w mieszkaniu Wyrwów pojawili się funkcjonariusze PUBP w Końskich. Nie zastawszy „Starego” aresztowali syna Tadeusza „Orlika”. Planując odbicie siłą aresztowanego syna z więzienia w Końskich, sam wpadł w ręce UB.[3] Więziony i maltretowany w Kielcach. 5 sierpnia 1945 r. oswobodzony przez oddział Antoniego Hedy „Szarego” w brawurowej akcji rozbicia więzienia kieleckiego. Pomimo zakrojonej na szeroką skalę obławy na uciekinierów, udało mu się przedrzeć nocami do oddalonego o 50 km Greszczyna, gdzie znalazł schronienie u wymienionego wcześniej Jurka[1].

Równolegle syn, został przewieziony do WUBP w Łodzi i przesłuchiwany. Łódzka bezpieka nie wiedziała o aresztowaniu „Starego” w Kielcach. W sierpniu przy pomocy siostry Kazimiery udało mu się zbiec i ukryć w Łodzi u zaprzyjaźnionej rodziny Żydów z Radoszyc, którym ojciec wcześniej pomagał[3].

Ukrywanie się i ucieczka z krajuEdytuj

Wyrwowie wyjechali następnie na ziemie zachodnie. Pracował w Czerwieńsku[4] pod nazwiskiem Józef Sułek. Jednocześnie próbował stworzyć na miejscu ruch antykomunistyczny. W styczniu 1947 r. został przejściowo aresztowany jako jedna z osób mogących negatywnie wpłynąć na przebieg „wolnych i demokratycznych wyborów” do Sejmu Ustawodawczego. Zagrożony dekonspiracją, podjął z synem decyzję o przedostaniu się na Zachód.

Przekroczył nielegalnie granicę pod Cieszynem. Nocą z 29 na 30 marca 1947 r. przekroczył granicę Czechosłowacji i znalazł się w amerykańskiej strefie okupacyjnej[3]. Obaj zostali aresztowani jako nielegalnie przekraczający granicę i byli zagrożeni deportacją do Polski. Nie czekając na wynik procesu, rozczarowani postawą Amerykanów zdecydowali się uciec i przedostać do strefy brytyjskiej. Trafili do obozu w Wentorfie. W Meppen, w miejscowym biurze Stowarzyszenia Polskich Kombatantów otrzymali stosowne zaświadczenia pozwalające na uzyskanie statusu uchodźcy.

Pracował w szkolnictwie, w polskim Gimnazjum i Liceum w Jägersluście koło Kilonii i w Pinnbergu koło Hamburga. Jako nauczyciel z zamiłowania, uczący w duchu polskiego patriotyzmu, szybko awansował na stanowisko dyrektora szkoły. Jednak ośrodki dla uchodźców były stopniowo zamykane i Wyrwowie wyruszyli w 1949 r. do Stanów Zjednoczonych.

Osiedli w Chicago. W związku ze sprawą odmowy przez syna wcielenia – jako obywatela polskiego i uchodźcy politycznego – do armii amerykańskiej, J. Wyrwa wraz z synem opuścił USA i w listopadzie 1952 r udał się do Hiszpanii. Zamieszkał w Madrycie, gdzie zmarł 3.06.1970 r. Syn, Tadeusz Wyrwa, który w latach sześćdziesiątych osiedlił się we Francji, przywiózł jego zwłoki z Madrytu na cmentarz polsko-francuski Montmorency pod Paryżem.

Wybrane publikacjeEdytuj

  • Chłopcy z lasu, Mireki, 2014
  • Pamiętniki partyzanta, Oficyna Poetów i Malarzy, 1991
  • Krystyna – opowieść z dziejów Armii Krajowej, Oficyna Poetów i Malarzy, 1977

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Józef Wyrwa: Pamiętnik partyzanta. Miereki, 1991, s. 159.
  2. Mundur partyzancki mjr. Józefa Wyrwy - Muzeum Armii Krajowej, muzeum-ak.pl [dostęp 2020-03-21] (pol.).
  3. a b c IPN Łódź: Tadeusz Wyrwa-partyzant z natury. IPN Łódź 2007. 2007.
  4. T. Nodzyński, Czerwieńsk. Monografia Miasta, s.57-58, ISBN 978-83-64393-07-5.

BibliografiaEdytuj

  • Kopa M., Arkuszyński A., Kępińska-Bazylewicz H., Dzieje 25 pp Armii Krajowej, Piotrków Tryb. 2009
  • Nowinowski S.M., Spodenkiewicz P., Toborek T., Tadeusz Wyrwa – partyzant z natury, Łódź 2007
  • Wawrzyniak E., Na rubieży Okręgu AK Łódź, Warszawa 1988
  • Wyrwa J., Pamiętniki partyzanta, Londyn 1991
  • Struktura Organizacyjna Armii Krajowej, Marek Ney-Krwawicz w: Mówią Wieki nr 9/1986.
  • Wojciech Borzobohaty, "Jodła" Okręg Radomsko-Kielecki ZWZ-AK 1939-1945, Warszawa 1988, ​ISBN 83-211-0901-2​.

Linki zewnętrzneEdytuj