Język pirahã

Język pirahã (nazwa własna xapaitíiso) – język z rodziny mura używany przez Indian Pirahã w dżungli amazońskiej, nad rzeką Maici. Język pirahã jest jedynym żyjącym językiem z rodziny mura. Mimo częstych kontaktów z kulturą zachodnią i językiem portugalskim większość członków plemienia pozostaje jednojęzyczna. Ludzie ci nie chcą uczyć się obcych języków (zwanych przez nich xapagáisozakrzywiony) w obawie przed utratą własnej tożsamości.

xapaitíiso
Obszar Brazylia
(tereny nad rzeką Maici)
Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
UNESCO 2 wrażliwy
Ethnologue 6a żywy
Kody języka
Kod ISO 639-2 sai
Kod ISO 639-3 myp
IETF myp
Glottolog pira1253
Ethnologue myp
Lista Linguist myp
WALS prh
SIL myp
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Słownik języka pirahã
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Cechy charakterystyczne językaEdytuj

Język ten ma wiele specyficznych cech, które sprawiły, że stał się on obiektem zainteresowania wielu lingwistów:

  • brak liczebników – występują tylko wyrazy hoi – mało i baagiso – dużo (w zależności od tonu hoi może oznaczać „jeden” lub „dwa”). Nie ma też liczby mnogiej.
  • bardzo ograniczone słownictwo dotyczące pokrewieństwa – np. jeden wyraz -baíxi – oznacza zarówno matkę i ojca
  • cały zestaw zaimków został prawdopodobnie zapożyczony z języka tupi
  • brak zdań złożonych (w języku pirahã nie można powiedzieć on wie, jak zrobić strzałę, tylko on zna robienie strzał)
  • brak innych złożonych konstrukcji, np. wielokrotnego dopełniacza (jak czubek ogona psa)
  • brak kwantyfikatorów takich jak „wszyscy”, „każdy”, „niektórzy”
  • brak podstawowych określeń na kolory, występuje jedynie słownictwo opisowe (np. „jak brudna krew”)
  • brak wyrażeń fatycznych, tj. wyrażeń typu cześć, proszę, dziękuję
  • bardzo rozbudowane słownictwo dotyczące miejscowej fauny i flory
  • skomplikowana odmiana czasownika (przez 16 kategorii) przy nieodmiennych rzeczownikach i zaimkach.

FonetykaEdytuj

Język pirahã ma osiem spółgłosek: p t k x [ʔ] b g s h i trzy samogłoski: a i o. Jest to najmniejszy zasób fonemów na świecie – na równi z nowogwinejskim językiem rotokas. W języku pirahã istnieją jednak dwa tony, które niektórzy językoznawcy również zaliczają do fonemów: wysoki (oznaczany przez samogłoski z ukośną kreską) i niski.

Spółgłoska /b/ przed /o/ wymawiana jest jako [ʙ] – bardzo rzadki dźwięk w językach świata. Jeden z alofonów spółgłoski /g/ nie jest znany w żadnym innym języku.

Typową wymowę języka uzupełniają inne sposoby oddania jego fonetyki – podczas krzyku (w czasie hałasu, np. burzy) wiele kontrastów między głoskami jest pomijanych (wszystkie samogłoski oddawane są jako [a], zachowany jest jedynie ton), podobnie, inna forma języka służy do śpiewu czy nawet mówienia z pełnymi ustami. Język ma też odmianę gwizdaną.

BibliografiaEdytuj

  • Daniel Everett, Cultural Constraints on Cognition and Grammar in Pirahã, 2005
  • Daniel Everett, Don’t Sleep, There are Snakes, 2008