Otwórz menu główne

Język samoański (samoański Gagana Samoa) – język z grupy języków polinezyjskich z wielkiej rodziny austronezyjskiej, używany przez ok. 370 tys. Samoańczyków, przede wszystkim na pacyficznych wyspach Samoa i Samoa Amerykańskiego, gdzie ma status języka urzędowego. Wiele tysięcy Samoańczyków zamieszkuje również Nową Zelandię (zwłaszcza Auckland), Australię i Hawaje, w większości zachowując swój język.

Gagana faʻa Sāmoa
Obszar Samoa, Samoa Amerykańskie
Liczba mówiących ok. 370 tys.[1]
Klasyfikacja genetyczna Języki austronezyjskie
Pismo/alfabet łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Samoa, Samoa Amerykańskie
Regulowany przez brak
Ethnologue 1 narodowy
Kody języka
Kod ISO 639-1, ISO 639-1 sm
Kod ISO 639-2, ISO 639-2 smo
Kod ISO 639-3 smo
IETF sm
Glottolog samo1305
Ethnologue smo
GOST 7.75–97 смо 578
WALS sam
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język samoański nie wykazuje znaczącego zróżnicowania dialektalnego, lecz istnieją pewne różnice w wymowie i słownictwie pomiędzy odmianą formalną a potoczną. Najważniejsza różnica fonetyczna dotyczy regularnych odpowiedników głosek „t” (styl formalny) i „k” (styl potoczny) oraz „n” (styl formalny) i „g” (wymowa /ŋ/ - styl potoczny). Przykład: „matka”: styl formalny tinā, styl potoczny kigā. W piśmie tradycyjnie stosuje się styl formalny[2].

System fonetyczny i ortografiaEdytuj

Aa, Āā Ee, Ēē Ii, Īī Oo, Ōō Uu, Ūū Ff Gg Ll Mm Nn Pp Ss Tt Vv (Hh) (Kk) (Rr)
/a/, /aː/ /ɛ/, /eː/ /iː/ /o/, /ɔː/ /ʊ/, /uː/ /f/ /ŋ/ /l, ɾ/ /m/ /n/, /ŋ/ /p/ /s/ /t/ /v/ (/h/) (/k/) (/ɾ/) /ʔ/

GramatykaEdytuj

RodzajnikEdytuj

W języku samoańskim występuje zarówno rodzajnik określony, le (np. ‘o le Atua "Bóg"), jak i nieokreślony se. W liczbie mnogiej nie używa się rodzajnika. Przykłady: ‘o le tagata "człowiek"; ‘o tagata "ludzie".

RzeczownikEdytuj

Zasadniczo rzeczowniki są nieodmienne, nie istnieje rodzaj jako kategoria gramatyczna, liczbę mnogą rozpoznaje się po braku rodzajnika. Relacje przypadkowe realizowane są poprzez kilka standardowych przyimków.

Zaimki osoboweEdytuj

Podobnie jak inne języki austronezyjskie, samoański rozróżnia między pierwszą osobą liczby mnogiej inkluzywną (tzn. obejmującą również rozmówcę/-ów) i ekskluzywną (nie obejmującą rozmówcę/-ów):

liczba pojedyncza liczba podwójna liczba mnoga
Pierwsza osoba ekskluzywna a‘u , ‘ou mā‘ua, mā mātou
Pierwsza osoba inkluzywna tā‘ua, tā tātou
Druga osoba ‘oe, ‘e ‘oulua ‘outou, tou
Trzecia osoba ia / na lā‘ua lātou

CzasownikEdytuj

Liczbę mnogą czasowników tworzy się najczęściej przez reduplikację pierwszej sylaby.

SłownictwoEdytuj

Zasób leksykalny samoańskiego jest w przeważającym stopniu austronezyjski, z pewną liczbą zapożyczeń z języka angielskiego. Przykłady podstawowych słów:

Polski Samoański Przybliżona wymowa
Tak ‘ioe [ʔi.jo.ɛ]
Nie Leai [lɛ.ɑ.i]
Proszę Fa‘amolemole [fɑ.ʔɑ.mo.lɛ.mo.lɛ]
Dziękuję Fa‘afetai [fɑ.ʔɑ.fɛ.taɪ]
W porządku ‘Ua lelei [ʔu.wɑ lɛ.lɛɪ]
duży - mały tele - la‘itiiti [tɛ.lɛ] - [lɑ.ʔi.tiː.ti]
szybki - powolny vave/tope - gese [vɑ.vɛ] [to-bɛ] - [ŋɛ.sɛ]
wcześnie - późno vave - tuai [vɑ.vɛ] - [tu.waɪ]
tani - drogi taugōfie - taugatā [tɑ.u.ŋoː.fi.ɛ] - [tɑ.u.ŋɑ.tɑː]
blisko - daleko latalata - mamao [lɑ.tɑ.lɑ.tɑ] - [mɑ.mɑ.ɔ]
gorący - zimny vevela - malulū [vɛ.vɛ.lɑ] - [mɑ.lu.luː]
pełny - pusty tumu - gaogao [tu.mu] - [ŋɑ.o.ŋɑ.o]
łatwy - trudny faigōfie - faigatā [fɑ.i.ŋoː.fi.ɛ] - [fɑ.i.ŋɑ.tɑː]
ciężki - lekki mamafa - māma [mɑ.mɑ.fɑ] - [mɑː.mɑ]
otwarty - zamknięty tatala - tapuni [tɑ.tɑ.lɑ] - [tɑ.bu.ni]
prawidłowy - błędny sa‘o - sesē [sɑ.ʔɔ] - [sɛ.seː]
stary - nowy tuai - fou [tu.waɪ] - [fɔʊ]
stary - młody matua - talavou [mɑ.tu.wə] - [tɑ.lɑ.vo.u]
piękny - brzydki ʻaulelei / ʻauleaga [ʔɑʊ.lɛ.leɪ] - [ʔɑʊ.lɛ.ɑ.ŋɑ]
dobry - zły lelei - leaga [lɛ.leɪ] - [lɛ.ɑ.ŋɑ]
lepszy - gorszy feoloolo - leaga tele [fɛ.ɔ.loː.lo] - [lɛ.ɑ.ŋɑ.tɛ.lɛ]
Jeden Tasi [tɑ.si]
Dwa Lua [lu.ɑ]
Trzy Tolu [to.lu]
Cztery Fa [fɑ]
Pięć Lima [li.mɑ]
Sześć Ono [ɔ.no]
Siedem Fitu [fi.tʌ]
Osiem Valu [vɑ.lʌ]
Dziewięć Iva [i.vɑ]
Dziesięć Sefulu [sɛ.fʌ.lʌ]

PrzypisyEdytuj

  1. Ethnologue report for language code: smo
  2. Galumalemana Afeleti L. Hunkin: Gagana Samoa. A Samoan Language Coursebook. Wyd. 2. Auckland: Pasifika Press, 1997, s. 20-21. ISBN 0-908597-04-5.

BibliografiaEdytuj

  • Milner, G.B. 1993, 1966. Samoan Dictionary. Polynesian Press. ​ISBN 0-908597-12-6
  • Mosel, Ulrike and Even Hovdhaugen, 1992. Samoan reference grammar. Oslo: Scandinavian University Press/Institute for Comparative Research in Human Culture.
  • Mosel, La'i Ulrike and Ainslie So'o. "Say it in Samoan." Pacific Linguistics D88. Canberra: ANU.
  • Thomas Edward Payne, Describing morphosyntax: a guide for field linguists., Cambridge: Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-58224-5, OCLC 38044501.

Linki zewnętrzneEdytuj