Języki malajskie

grupa języków austronezyjskich

Języki malajskie – grupa bliżej spokrewnionych języków austronezyjskich używanych przede wszystkim w Indonezji, Malezji, południowej Tajlandii oraz w Brunei i Singapurze. Poza standardowym językiem malajskim (i indonezyjskim) obejmuje szereg lokalnych języków rozpowszechnionych na terenie tych krajów. W niektórych regionach mają charakter autochtoniczny (są językami społeczności malajskich), a niektóre z nich rozwinęły się wskutek kontaktów handlowych[1].

Języki malajskie
Obszar

Azja Południowo-Wschodnia

Użytkownicy

ludy malajskie
często jako lingua franca

Klasyfikacja genetyczna

języki austronezyjskie

Kody rodziny językowej
Glottolog mala1538
Występowanie
Ilustracja
Zasięg geograficzny języków malajskich
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unicode.

Tradycyjne siedlisko języków malajskich obejmuje obszary lądowe wokół Morza Południowochińskiego, a konkretniej wyspę Sumatra, zachodnie Borneo i zachodnią Malezję (Półwysep Malajski)[2]. O ile zachodnie Borneo bywa uznawane za źródło całej podgrupy malajskiej, to niektórzy badacze określają południową Sumatrę jako kolebkę języka i cywilizacji malajskiej[2][3].

Wewnętrzny podział języków malajskich stanowi przedmiot dyskusji lingwistycznej[2]. W toku badań językoznawczych wypracowano różne hipotezy dotyczące ich pochodzenia i klasyfikacji[2]. Ponadto nie istnieje ścisłe rozróżnienie między językami malajskimi (odrębnymi językami austronezyjskimi) a dialektami języka malajskiego (właściwego)[3][4][5]. Część spośród języków malajskich jest blisko spokrewniona z malajskim właściwym – należą tutaj m.in. kerinci i minangkabau[a], inne zaś są wyraźnie od niego oddalone (np. iban czy kanayatn)[6]. Języki malajskie ze wschodniej Indonezji, o słabo określonej proweniencji, bywają rozpatrywane jako języki kreolskie[7].

Lokalne formy języka malajskiego (bądź języki malajskie) wykazują znacznie większe zróżnicowanie wewnętrzne niż standardy narodowe z Indonezji, Malezji i Brunei[8]. Standard kodów językowych ISO 639-3 odnotowuje istnienie tzw. makrojęzyka malajskiego (kod: msa), w ramach którego grupuje szereg języków malajskich[9]. Wiele z tych odmian (jak np. indonezyjski z Dżakarty, malajski Kupangu czy banjar) – pomimo roli odgrywanej przez języki narodowe – cieszy się silną pozycją na poziomie regionalnym[10][11].

Lingwistyczne ujęcie języków malajskich nie obejmuje wszystkich języków Malezji ani Indonezji. W granicach tych krajów funkcjonuje wiele języków o dalekim pokrewieństwie z malajskimi czy też całkowicie z nimi niespokrewnionych[12][13].

Najbliższymi krewnymi języków malajskich są języki czamskie (w tym język aceh). Stosunkowo bliskie związki genetyczne łączą je z językami sundajskim i madurskim. W dalszej kolejności są spokrewnione m.in. z językiem jawajskim[14].

Z tym tematem związane są kategorie: Języki malajskie, Języki kreolskie na bazie malajskiego.

Podział socjolingwistycznyEdytuj

Do częstych cech tych odmian należą: uproszczona fonologia[20], zredukowana morfologia (mniejszy zasób afiksów malajskich, obfite użycie czasowników posiłkowych)[21][22], obecność prefiksu baku- (we wschodniej Indonezji, pożyczka z języka ternate)[23], szyk possessor-possessum i łącznik punya („mieć”) w konstrukcjach dzierżawczych[22][24], tworzenie liczby mnogiej zaimków osobowych przy użyciu słowa orang („osoba”), wyrażanie aspektu ciągłego przy użyciu ada[25]. Odmiany ze wschodniej Indonezji, ze względu na mnogość wspólnych cech, stanowią wyraźnie odrębną grupę (Eastern Indonesian Malay)[11]. Historyczne ich korzenie i uwarunkowania ich rozwoju nie zostały jednak bliżej ustalone[7].
Historycznie bazarowy malajski sięgał północno-zachodniej Papui-Nowej Gwinei, ale jego użycie znacznie się osłabiło[26]. Dominującym w kraju językiem kontaktowym jest tok pisin[27].
Malajski Sri Lanki jest prawdopodobnie spokrewniony z malajskim miasta Manado (i innymi odmianami wschodnimi). Jego typologia została jednak silnie przekształcona pod wpływem języka tamilskiego[28]. Odznacza się nietypowym dla zachodnich języków austronezyjskich szykiem zdania SOV (Subject Object Verb)[19]. Malajski betawi (dżakarcki) rozwinął się jako język kontaktowy[16], ale jego przynależność jest niejasna, jako że wykazuje również cechy autochtonicznych języków malajskich[15]. Dał początek wysoce ekspansywnej dżakarckiej odmianie języka indonezyjskiego[16].

Podział ten nie jest ścisły i nie pozwala adekwatnie sklasyfikować każdego języka malajskiego; nie ma też charakteru klasyfikacji genetycznej. Odmiany handlowe wykazują wpływy odmian tradycyjnych, a wiele spośród nich przyjęło się w roli języków macierzystych. Zarówno odmiany tradycyjne, jak i handlowe zostały poddane wpływom literackiego języka malajskiego, uznawanego za normę komunikacji oficjalnej[15].

Kwestia bliższego umiejscowienia odmian ze wschodniej Indonezji (w kategorii języków kreolskich bądź dialektów/języków malajskich) pozostaje nierozstrzygnięta. Wątpliwości budzi m.in. to, czy pierwotny język handlowy faktycznie był pidżynem, a także zasadność tłumaczenia uproszczeń strukturalnych zjawiskiem kreolizacji (jako że przywoływane cechy występują też w pewnych dialektach zachodnich)[29]. Dodatkowo klasyczne pojęcie języków kreolskich jest ściśle związane z ekspansją europejską i niezbyt odpowiada specyfice wcześniejszych kontaktów w regionie[7].

UwagiEdytuj

  1. a b Bywa określany jako dialekt języka malajskiego (Anwar 1976 ↓, s. 77).
  2. Pod pojęcie „języka indonezyjskiego” podkłada się także szereg zróżnicowanych dialektów regionalnych (por. Tadmor 2009 ↓, s. 791). Na poziomie form standardowych indonezyjski i malezyjski stanowią zasadniczo ten sam język, z pewnymi różnicami na płaszczyźnie słownictwa, wymowy i walencji morfologicznej (Adelaar 2018 ↓, s. 573).
  3. Bardzo bliski odmianie malezyjskiej (Adelaar 2018 ↓, s. 573). Nie mylić z językiem malajskim Brunei, który jest najpewniej bliżej spokrewniony z językami banjar (Kalimantan) i malajskim wyspy Bacan (Moluki Północne) (Adelaar 2005a ↓, s. 202).
  4. Powszechnie uznawany za dialekt języka malajskiego, choć jest stosunkowo odrębny leksykalnie (Blust 2005 ↓, przyp. 11, s. 49).

PrzypisyEdytuj

  1. Adelaar 2005a ↓, s. 202–204.
  2. a b c d Adelaar 2005a ↓, s. 202.
  3. a b Tadmor 2009 ↓, s. 793.
  4. Tadmor 2007 ↓, s. 198.
  5. Adelaar 2005a ↓, s. 205.
  6. a b c Adelaar 2018 ↓, s. 571.
  7. a b c Steinhauer 1991 ↓, s. 178.
  8. Adelaar 2018 ↓.
  9. msa. ISO 639-3. [dostęp 2020-06-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-20)]. (ang.).
  10. a b Adelaar 2018 ↓, s. 573.
  11. a b van Staden 2009 ↓, s. 314.
  12. Genzor 2015 ↓, s. 385.
  13. Genzor 2015 ↓, s. 617–618.
  14. Adelaar 2000 ↓, s. 228.
  15. a b c d e f g h i j k l m n Adelaar 2005a ↓, s. 204.
  16. a b c d e f Adelaar 2005b ↓, s. 33.
  17. Steinhauer 1991 ↓, s. 177.
  18. a b c d Adelaar 2005a ↓, s. 203.
  19. a b Adelaar 2005a ↓, s. 212.
  20. Adelaar 2005a ↓, s. 206.
  21. Adelaar 2005a ↓, s. 215–217.
  22. a b Paauw 2009 ↓, s. 296–297.
  23. Paauw 2009 ↓, s. 237–238.
  24. Adelaar 2005a ↓, s. 213.
  25. Adelaar 2005a ↓, s. 212–214.
  26. Tryon 2007 ↓, s. 103.
  27. Tryon 2007 ↓, s. 104.
  28. Prentice 1994 ↓, s. 411–412.
  29. Kluge 2017 ↓, s. 2–10.

BibliografiaEdytuj