Jaćwingowie

grupa etniczna

Jaćwingowie lub Jaćwięgowie – lud zachodniobałtycki, blisko spokrewniony z Prusami i Litwinami, zamieszkujący do późnego średniowiecza obszar pomiędzy Niemnem, Narwią a Wielkimi Jeziorami Mazurskimi[1].

Plemiona bałtyjskie ok. 1200 roku

     Jaćwingowie ok. 1050 roku

NazwyEdytuj

Nie zachował się endonim w języku jaćwięskim, tj. nazwa jaką określali siebie samych. W zależności od źródeł (polskie, krzyżackie, ruskie, litewskie) oraz form wymowy, lud ten bywa znany jako:

  • pol. Jaćwingowie, Jaćwięgowie, Jaćwięgi, Jadźwingowie, łac. Jaczwangos, Jentousi, lit. Jotvingiai, biał. Яцьвягі, ros. Ятвя́ги[2], niem. Jatwinger, Jadwinger, Jotwinger, Jatwägen.
  • pol. Sudowowie, Sudawianie, łac. Sudovia, lit. Sūduviai, niem. Sudauer[3],
  • pol. Polekszanie, Połekszanie, łac. Pollexiani (Sunt autem Pollexiani Getarum seu Prussorumgenus[4]), niem. Pollexaner (możliwe, że pozostałością tej formy jest nazwa regionu Podlasie oraz Polesie i nazwa Poleszucy; wiąże się ją również z nazwą rzeki Łek, obecnie Ełk),
  • lit. Dainaviai, pol. Dajnowie[5]

Według historyka i językoznawcy Jerzego Nalepy każda z nazw dotyczyła pierwotnie tylko części terenu zamieszkanego przez Jaćwingów lub jednego z ich plemion i została przeniesiona na całą Jaćwież przez najbliżej sąsiadujące z nimi ludy[1]. Nazwy te miały pochodzić od rzek, nad którymi zamieszkiwały poszczególne odłamy Jaćwingów: Pollexiani mieli zajmować tereny nad rzeką Ełk (dawna nazwa Łek) przy granicy z Mazowszem[6], Jatvjagi mieli zamieszkiwać okolice rzeki Antia (czyli Czarnej Hańczy) blisko Czarnej Rusi[7], Dajnowie tereny dzisiejszej południowej Litwy. Odłam Jaćwingów określany jako Sudowite miał zajmować obszar w okolicach rzeki Sudonia, która jest lewym dopływem Szeszupy lub przy północnej granicy Wielkich Jezior Mazurskich[3].

Sudowowie bywają identyfikowani ze wspomnianymi przez starożytnych pisarzy Soudinoi (m.in. Klaudiusz Ptolemeusz). Jednak – tak jak w przypadku Galindów – nie ma naukowych przesłanek by łączyć z nimi Jaćwingów[8].

SiedzibyEdytuj

Osobny artykuł: Jaćwież.

Jaćwingowie wyodrębnili się z bałtyjskich Prusów najwcześniej w X wieku n.e.[potrzebny przypis] Pierwotnie zamieszkiwali teren pomiędzy Wielkimi Jeziorami Mazurskimi na zachodzie, rzeką Niemen na wschodzie i na północy oraz Biebrzą czy wręcz Narwią na południu znany jako Jaćwież[1]. Choć opinie badaczy co do faktycznego jego zasięgu są podzielone[9]. Wśród badaczy XIX-wiecznych istniało przekonanie o dużo bardziej rozległym obszarze osadnictwa jaćwieskiego — w pojęciu tzw. „Wielkiej Jaćwieży”[10]. Ich obecności przypisywano nawet cmentarzysko w Twarogach Ruskich położonych w pobliżu Drohiczyna nad Bugiem, daleko poza wspomnianym obszarem[11]. Samemu Drohiczynowi przydawano rolę stolicy jaćwieskiej[12]. Przypisywano im także kurhany rostołckie, które są identyfikowane obecnie z kulturą wielbarską i Gotami[10].

Pod wpływem walk z Polakami, Krzyżakami i Rusinami oraz prowadzonej przez sąsiadów akcji kolonizacyjnej terytorium Jaćwieży kurczyło się i w XIII wieku ograniczało się do tzw. Jaćwieży właściwej, rozumianej jako rejon Suwałk, Sejn, Augustowa, Olecka i Ełku. Ostatecznie na mocy traktatu mełneńskiego z 1422 Jaćwież została podzielona pomiędzy Królestwo Polskie, Zakon i Wielkie Księstwo Litewskie. Jednym z znacznych ośrodków Jaćwieży był gród w miejscowości Szurpiły[13].

Zobacz też kategorię: Grodziska jaćwieskie.

Zwyczaje pogrzeboweEdytuj

Jaćwingowie swoje cmentarze lokalizowali w sąsiedztwie swoich osad, co wskazuje, że w odróżnieniu od Słowian nie obawiali się swoich zmarłych[potrzebny przypis]. Charakterystyczne są też dla nich pochówki koni przy swoich właścicielach[potrzebny przypis].

Kurhany na terenach dawnej Jaćwieży przypisywane powszechnie Jaćwingom są starsze niż ich obecność na tych terenach i datują się na czasy kultury sudowskiej z II wieku n.e.[8]

Taktyka walkiEdytuj

Unikali staczania walnych bitew oraz zdobywania fortyfikacji, a swoją taktykę opierali na szybkich wypadach na terytorium nieprzyjaciela i powrotach z łupem na Jaćwież. Wyprawy odwetowe musiały się liczyć z ciężkimi warunkami terenowymi na Jaćwieży, ponieważ były to tereny zalesione, bagniste, z licznymi rzekami, jeziorami i wzgórzami morenowymi, co ułatwiało organizowanie zasadzek. Kroniki średniowieczne podkreślają waleczność wojowników jaćwieskich.

Obraz w źródłachEdytuj

Jan Długosz opisując w swych „Rocznikach” wyprawę Bolesława Wstydliwego na Jaćwingów w 1264 r. zawarł taką ich charakterystykę:

„Mieszka zaś naród Jaćwingów w północnej stronie, graniczy z Mazowszem, Rusią i Litwą i ma język w dużej mierze podobny do języka Prusów i Litwinów i zrozumiały dla nich, a ludy dzikie, wojownicze i tak bardzo żądne sławy i pamięci, że dziesięciu spośród nich walczyło ze stu wrogami, zachęconych tą jedyną nadzieją i świadomością, że po śmierci i zagładzie ziomkowie będą ich sławić pieśniami o dzielnych czynach. To usposobienie przyprawiło ich o zgubę, ponieważ mała garstka łatwo ulegała liczebnej przewadze tak, że powoli niemal cały ich naród wyginął, ponieważ nikt z nich nie cofał się przed nierówną walką, ani nie starał się uciec po wdaniu się w walkę[14].”

HistoriaEdytuj

  • epoka brązu — w okolicy wsi Jatwieź Duża w okresie pomiędzy VIII a VI wiekiem p.n.e. znajdowała się osada o charakterze obronnym[15]
  • II–VII wiek n.e. — kultura sudowska obejmuje teren zajmowany później przez Jaćwingów.
  • II wiek — Ptolemeusz, grecki geograf – za Marinosem z Tyru[8] – pisze o Galindach i „Sudinach” (stgr. Γαλινδαι και Σουδινοί – czyt. Galindai kai Soudinoi).
  • 2. połowa II wieku–początek III wieku — pierwsze groby w kurhanach kamienno-ziemnych[8]
  • VI–VII wiek — kryzys kultury sudowskiej, zanik wcześniejszych zwyczajów pogrzebowych w postaci kurhanów i większości osadnictwa, przypuszczalnie związany z Wielką wędrówką ludów. Większość Sudowii po tym okresie nie jest zamieszkana.
  • IX wiek — powstają nowe struktury osadnicze. Jaćwingowie są częścią ludów bałtyjskich (nazywanych Estami).
  • X wiek — Bolesław I Chrobry sprzymierza się z Jaćwingami w walce przeciw Rusi i pozostałym plemionom pruskim[16].
  • 983 — pierwsze wzmianki kronikarzy ruskich o najazdach Włodzimierza Wielkiego i jego syna Jarosława na teren Jaćwieży[17]. Spalenie ośrodka w Szurpiłach[13].
  • 9 marca 1009 — nieudane próby chrystianizacji Jaćwieży przez Brunona z Kwerfurtu. Chrzest życzliwego Polsce jaćwieskiego wielmoża Nethimera oraz jego trzystu poddanych[18].
  • XI-XII wiek — walki Jaćwingów z Polakami i Rusinami, czasowe koalicje z Polakami przeciw Rusinom i Prusom (wyludnienie w wyniku najazdów sąsiedniej, pruskiej Galindii). Najazdy jaćwieskie na Mazowsze a wręcz na lubelską Małopolskę powodują odwetowe najazdy książąt polskich.
  • 1102 — Rusini ponownie najeżdżają Jaćwież[18].
  • 1170 — Benesz, brat Bolesty uderza z Jaćwingami na wieś Biskupice by zamordować biskupa płockiego Wernera[19].
  • 1192 — odwetowa wyprawa księcia Kazimierza Sprawiedliwego przeciwko Jaćwingom, który najpierw pobił pod Drohiczynem sprzymierzonych z nimi Rusinów, a potem podbił Jaćwież i zmusił Jaćwingów do poddaństwa i płacenia trybutu[20].
  • 1254–1257 — okres istnienia krótkotrwałego biskupstwa łukowskiego, erygowanego staraniem Bolesława Wstydliwego celem chrystianizacji Jaćwingów. Rozwiązane po protestach krzyżackich przez papieża[21].
  • 1256 — najazd książąt ruskich Daniela i Wasylki wspomaganych przez Piastów, Siemowita I i Bolesława Wstydliwego (małopolskie wojska Bolesława prowadzili wojewoda Sąd i kasztelan Sięgniew)[20].
  • 1264 — po spustoszeniu przez Jaćwingów Ziemi łukowskiej i Małopolski aż po Tarczek Bolesław Wstydliwy zorganizował wyprawę odwetową, w której pobił ich wodza Komata w bitwie pod Brańskiem[20]
  • 1278 — Jaćwingowie proszą księcia ruskiego Włodzimierza o dostawy zboża. Płacą woskiem, srebrem i futrami z wiewiórek, kun i bobrów. Zboże płynie łodziami Bugiem i Narwią. Pod Pułtuskiem cały transport zostaje jednak zrabowany[22].
  • 1282 — najazd 3 tys. Jaćwingów na Lubelszczyznę, w trakcie którego przez dwa tygodnie ją pustoszyli i pościg za nimi Leszka Czarnego, który zadał im klęskę na północ od Drohiczyna[20]. Mistrz zakonu Konrad niszczy okręg zwany Meruniska (Mieruniszki), zabija 18 możnych sudawskich i uprowadza do niewoli 600 ludzi[23].
  • 1283 — po klęsce w walkach przeciwko Krzyżakom poddał się wódz Jaćwingów Skomand. Wódz Jaćwingów Skudro zabija Friedricha von Holle, ostatniego uczestnika krucjat zabitego w Europie Północnej przez wojowników pogańskich. Po klęsce Skudro uchodzi do południowej Polski. Zakon przesiedla resztki Jaćwingów na wyludnioną po powstaniach pruskich Sambię (powstaje tym samym tzw. kąt sudowski). Pozostali migrują na Litwę i Grodzieńszczyznę, gdzie rozpłyną się w żywiole litewskim do XIV wieku, oraz na południe od Biebrzy i na Mazowsze.
  • 1283–1422 — tzw. pustka plemienna; ziemie jaćwieskie są w dużym stopniu wyludnione, pokrywa je puszcza, która jest miejscem polowań i terenem rozgraniczenia wpływów Litwinów, Polaków i Krzyżaków.
  • 1422 — Pokój mełneński dzieli dawną Jaćwież między Królestwo Polskie, Zakon i Wielkie Księstwo Litewskie. Początek nowego osadnictwa na terenach Jaćwieży.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Nowakowski 2012 ↓, s. 181.
  2. Nestor 1999 ↓, s. 65.
  3. a b Nalepa 1964 ↓, s. 25–26,41–46.
  4. Wincenty Kadłubek, Magistri Vinentii Cbronicon Polonorum, (w:) A. Bielowski (wyd.), Monumenta Polonie Historiea – Pomniki dziejowe Polski, Lwów 1872, t. Ill, 19
  5. Nalepa 1964 ↓, s. 46–47.
  6. Nalepa 1964 ↓, s. 47–49.
  7. Nalepa 1964 ↓, s. 26–41.
  8. a b c d Nowakowski 2012 ↓, s. 184.
  9. Engel i in. 2013 ↓, s. 45.
  10. a b Nowakowski 2012 ↓, s. 182.
  11. Wsie parafii Pierlejewo (24), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII: Perepiatycha – Pożajście, Warszawa 1887, s. 98.
  12. Kamiński 1953 ↓.
  13. a b Ludwika Sawicka: Ci wspaniali Jaćwingowie (pol.). Przegląd, 2009-10-18. [dostęp 2021-09-01].
  14. Długosz Kronika ↓, s. 177-180.
  15. ads//kg: "Sensacja archeologiczna". Na Podlasiu odnaleziono ślady osady z epoki brązu (pol.). tvn24.pl, 2018-08-22. [dostęp 2018-08-22].
  16. Giełżyński 2001 ↓, s. 119.
  17. Giełżyński 2001 ↓, s. 118.
  18. a b Giełżyński 2001 ↓, s. 120.
  19. Giełżyński 2001 ↓, s. 122.
  20. a b c d Piotr Bunar, Stanisław A. Sroka: Słownik wojen, bitew i potyczek w średniowiecznej Polsce. Kraków: Universitas, 2004. ISBN 83-242-0397-4.
  21. Szlak Templariuszy: Pobyt Templariuszy w Łukowie w połowie XIII wieku (pol.). [dostęp 2021-09-01].
  22. Giełżyński 2001 ↓, s. 144.
  23. Piotr z Dusburga Kronika ↓, s. 153.

BibliografiaEdytuj

źródłowaEdytuj

specjalistycznaEdytuj

  • Aleksander Brückner, Starożytna Litwa. Ludy i bogi. Szkice historyczne i mitologiczne, rozdział III, 1904 i nn.
  • Aleksander Kamiński: Jaćwież. Terytorium, ludność, stosunki gospodarcze i społeczne. Łódź: 1953.
  • „Ludy Bałtyckie. Pierwotna wiara i kulty”, [w:] Aleksander Brückner, Mitologia słowiańska i polska, Warszawa 1985.
  • Jerzy Nalepa: Jaćwięgowie: nazwa i lokalizacja. Białystok: 1964, seria: Seria Prace Białostockiego Towarzystwa Naukowego. ISSN 0067-6470.
  • Jerzy Nalepa, Z badań nad jaćwieskimi relikatami onomastycznymi Połeksza, [w:] Studia linguistica slavica baltica K.-O. Falk, Lund 1966, S. 185–202.
  • Jerzy Nalepa, Połekszanie (Pollexiani) – Plemię Jaćwięskie u północno-wschodnich granic Polski, „Rocznik Białostocki”, t. VII: 1966, Warszawa 1967, s. 7–33.
  • Henryk Łowmiański Studia nad dziejami Wielkiego Księstwa Litewskiego, Poznań, 1983.
  • Łucja Okulicz-Kozaryn: Życie codzienne Prusów i Jaćwięgów w wiekach średnich (IX–XIII w.). Warszawa: PIW, 1983. ISBN 83-06-00854-5.
  • Łucja Okulicz-Kozaryn: Dzieje Prusów. Wrocław: Leopoldinum, 1997. ISBN 83-85220-62-3.
  • Grzegorz Białuński, Studia z dziejów plemion pruskich i jaćwieskich, Olsztyn, 1999.
  • Jerzy Strzelczyk, Zapomniane narody Europy, Warszawa 2006.
  • Jerzy Antoniewicz: Bałtowie zachodni w V w. p.n.e. – V w n.e. Terytorium, podstawy gospodarcze i społeczne plemion prusko-jaćwieskich i letto-litewskich. Olsztyn-Białystok: Pojezierze, 1979. ISBN 83-7002-001-1.
  • Jerzy Antoniewicz: Zarys pradziejów powiatu suwalskiego. W: Studia i materiały do dziejów Suwalszczyzny. Białystok: Białostockie Towarzystwo Naukowe, 1965, s. 13–50.
  • Jerzy Wiśniewski. Badania nad dziejami osadnictwa ziem dawnej Jaćwieży i jej pogranicza – wyniki i propozycje. „Rocznik Białostocki”. XIV, 1981. Białystok. ISSN 0080-3421. 
  • Sławomir Wadyl. Od Soudinoi do Sudavitae. Korzenie Prusów i Jaćwingów. „In Tempore”, 2008. Toruń: Uniwersytet Mikołaja Kopernika. Wydział Nauk Historycznych. 
  • Marcin Engel i inni, Grodziska Jaćwieży w perspektywie badań Działu Archeologii Bałtów Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie, [w:] Archaeologica Hereditas, t. 2, Warszawa; Zielona Góra: Wydawnictwo Fundacji Archeologicznej, 2013, s. 45–63, ISBN 978-83-932546-7-5.
  • Engel Marcin, Systemy wczesnośredniowiecznego osadnictwa jaćwieskiego w świetle badań ośrodków w Szurpiłach i Konikowie. Rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem J. Okulicza-Kozaryna i W. Nowakowskiego, Warszawa 2012: Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego
  • Jan Tyszkiewicz: Jaćwież wczesnośredniowieczna. Pomiędzy Niemnem, Biebrzą i Gołdapią, czyli przeciw legendom. W: Świt pogranicza. M. Nagielski, A.Rachuba, S. Górzyński (red.). Warszawa: 2003. ISBN 978-83-7181-302-3.
  • Wojciech Nowakowski. Kurhany Jaćwięgów – kilkadziesiąt lat naukowego mitu. „Światowit”, s. 181–192, 2012. Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. ISSN 0082-044X. [dostęp 2021-08-31]. 

popularnaEdytuj

  • Wojciech Giełżyński: Jaćwięgi są wśród nas. Warszawa: Iskry, 2001. ISBN 83-207-1666-7.,
  • „Królowa węży”, [w:] Oskar Miłosz, Legendy i podania litewskie, Olsztyn 1985.
  • „O pięknej Egle i królu jezior – Żaltysie”, [w:] Legendy i podania Polskie, pod red. M. Orłoń, J. Tyszkiewicz, Warszawa 1986.
  • Jan Skorupski, Synowie drzew, Kraków, WAM, 2006 (beletrystyka)

Linki zewnętrzneEdytuj