Otwórz menu główne

Jacek Jezierski (kasztelan)

polski działacz gospodarczy, publicysta, kasztelan

Jacek (Hiacynt) Jezierski herbu Nowina[1] (ur. 1722 w ziemi łukowskiej, zm. 23 listopada 1805 w Otwocku Wielkim) – polski szlachcic, pisarz polityczny i ekonomiczny, publicysta i działacz gospodarczy.

Jacek (Hiacynt) Jezierski
Herb
Jezierski hrabia Nowina
Data urodzenia 1722
Data i miejsce śmierci 23 listopada 1805
Otwock
Ojciec Ludwik Gołąbek-Jezierski
Matka Wiktoria ze Stoińskich
Odznaczenia
Order Świętego Stanisława (Rzeczpospolita Obojga Narodów)

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Urodzony w ziemi łukowskiej, jako syn Ludwika, komornika ziemskiego łukowskiego, i Wiktorii ze Stoińskich. Za panowania Augusta III, przez 22 lata służył w wojsku kończąc ją w stopniu kapitana regimentu artylerii konnej oraz tytularnego generała majora Buławy Wielkiej Koronnej[2]. Około roku 1758 wykupił od rodzeństwa dobra rodzinne w ziemi łukowskiej. W 1782 roku nabył za pół miliona złotych dobra malenieckie znajdujące się koło Końskich w Zagłębiu Staropolskim[3]. Uprzemysłowił majątek spiętrzając w 1794 roku wody przepływającej przez Maleniec rzeki Czarnej i napędzając za jej pomocą koła wodne zyskując energię dla zbudowanych ze swoich środków młyna, tartaka oraz fryszerni[3]. Część jego warsztatów zachowała się do dnia dzisiejszego i stanowi cześć Muzeum Techniki w Maleńcu.

Już jako skarbnik łukowski był członkiem konfederacji Czartoryskich w 1764 roku i posłem na sejm konwokacyjny (1764) z województwa lubelskiego[4], na którym popierał program Czartoryskich. W 1766 roku był posłem na Sejm Czaplica z województwa lubelskiego[5]. Posłował na prawie wszystkie dalsze sejmy Rzeczypospolitej (lata 60. i 70. wieku XVIII). Uczestnik konfederacji radomskiej w 1767 roku[6] (podpisał manifest konfederacji w imieniu ziemi łukowskiej) i został konsyliarzem do Konfederacji Generalnej. W załączniku do depeszy z 2 października 1767 roku do prezydenta Kolegium Spraw Zagranicznych Imperium Rosyjskiego Nikity Panina, poseł rosyjski Nikołaj Repnin określił go jako posła właściwego dla realizacji rosyjskich planów na sejmie 1767 roku[7]. Poseł województwa lubelskiego na Sejm Repninowski[8]. Członek konfederacji Adama Ponińskiego w 1773 roku[9]. Jako poseł nurski na Sejmie Rozbiorowym 1773-1775 wszedł w skład delegacji wyłonionej pod naciskiem dyplomatów trzech państw rozbiorczych, mającej przeprowadzić rozbiór[10]. 18 września 1773 roku podpisał traktaty cesji przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów ziem zagarniętych przez Rosję, Prusy i Austrię w I rozbiorze Polski[11]. Od roku 1775 kasztelan łukowski. Kawaler Orderu Świętego Stanisława (1782). Członek konfederacji Andrzeja Mokronowskiego w 1776 roku[12]. Był członkiem konfederacji Sejmu Czteroletniego[13].

Założył pierwszą w Polsce fabrykę kos w Sobieniach Szlacheckich.

TwórczośćEdytuj

Ważniejsze utworyEdytuj

  1. Mowy... na sejmie convocationis 1764 miane..., Warszawa 1764; ponadto wyd. osobno: Mowa... przy konkluzji sejmu convocationis 1764, brak miejsca i roku wydania
  2. (Mowy sejmowe z lat 1788-1789), druk bez karty tytułowej zawiera 32 mowy; także powiększony o mowy z roku 1790, zbiór 41 mów, druk bez karty tytułowej; następujące miały ponadto wyd. osobne z: 12, 13, 27 stycznia; 9 lutego; 9, 12, 13, 16, 24, 28 marca; 6, 29, 30 kwietnia; 4, 12 maja; 21 lipca; 24 września; 9 października; 15 grudnia 1789; 21, 22 lipca; 3 sierpnia 1790; Mowa... o przerwaniu głosu brak daty; Mowa... za projektami podatków brak daty
  3. Zgoda i niezgoda z autorem „Uwag nad życiem Jana Zamoyskiego”, Zbiór pism, do których były powodem „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego”, Warszawa 1788; fragmenty przedr. B. Suchodolski: Idee społeczne doby stanisławowskiej, Warszawa 1948, s. 116-118, 152-154
  4. Projekt przez... podany: Dochód starostw tymczasowy, brak miejsca wydania (1789)
  5. „Projekt sejmowy z autora Zgoda i niezgoda wynikający”, brak miejsca wydania 1789 (wyd. anonimowe; autorstwo wskazane w przypisie jednej z części poz. 12)
  6. Respons na list plebana pod płaszczykiem kanonika, brak miejsca wydania 1789 (odpowiedź W. Skarszewskiemu na pismo: List plebana do korespondenta warszawskiego, brak miejsca wydania 1788; ciąg dalszy polemiki: Odpowiedź plebana na nowe zarzuty przeciwko duchowieństwu polskiemu, brak miejsca wydania 1789)
  7. List do przyjaciela w okolicznościach miast tyczących się, z Warszawy pisany, Warszawa (1790); wyd. następne: wyd. 2: ... „z dodatkami”, Warszawa (1790); Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego, t. 2, Wrocław 1959 (przedruk z wyd. 2); wydania XVIII-wieczne, anonimowe, nieodnotowane u Estreichera pod Jezierskim
  8. Odkrycie przekupstw (projekt do prawa), brak miejsca wydania 1790
  9. „Projekt banku narodowego”, Pamiętnik Historyczno-Polityczny 1790, t. 2 i osobno, brak miejsca wydania 1790
  10. Objaśnienie projektu do banku, brak miejsca wydania 1790
  11. Prośba do Najjaśniejszych Stanów (oraz) Projekt... do powtórnego zalecenia, brak miejsca wydania (1790)
  12. Wszyscy błądzą. Rozmowa pana z rolnikiem, obaj z błędu wychodzą, Warszawa 1790, cz. 2: Wszyscy błądzą. Rozmowa druga pana z rolnikiem, Warszawa 1790; przedr.: Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego, t. 1, Wrocław 1955
  13. Zdanie swoje o panowaniu dożywotnim i sukcesjonalnym rozwadze publiczności oddaje, a o sąd z doświadczenia, nie argumentów prosi, Warszawa 1790
  14. Jak życzy, tak pisze. Skarb, wojsko, pierwsze uszczęśliwienie, reszta nie zginie, Warszawa 1791
  15. Kopia listu do Angielczyka, pisanego w Warszawie, Warszawa (1791)
  16. Kurlandia bez pana, miasta bez prawa. Krótko niewiadomym o rewolucji Księstwa Kurlandzkiego Polsko-Moskiewskiego podana wiadomość, Warszawa (1791); przedr.: Miasta bez prawa, Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego, t. 4, Wrocław 1961
  17. Objazd rzek z relacji W. Komara Starosty Szołomeckiego do druku podanej skrócony, a przez... dodatkami i uwagami powiększony..., brak miejsca wydania (1791)
  18. Projekt w deputacji konstytucyjnej, za zniesieniem się z Komisją Skarbową roztrząsany i zgodnie ułożony, brak miejsca wydania (1791)
  19. Rada... na sejmie, Warszawa (1791)
  20. Stempel kortowy fabryk krajowych... zniżyć radzi (projekt do prawa), brak miejsca wydania (1791)
  21. Obrona kraju generalna (projekt do prawa), brak miejsca wydania (1792)
  22. Votowanie... podczas turnum dnia 27 stycznia 1792, Warszawa brak roku wydania
  23. Votum... za Komisją Wojskową, Warszawa brak roku wydania
  24. Taksa próżniaków do uwagi klubu warszawskiego i teraźniejszej policji, druk nieznany (złożony 3 maja 1792 na sesji Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji), w rękopisie Archiwum Głównego Akt Dawnych (Zbiory Branickich z Suchej, sygn. 18/1000) – znajdują się: Wiersze WP. Jezierskiego skarbnika ziemi łukowskiej na Sejm Convocationis... 1765 wydane.

PrzekładyEdytuj

  1. W. Robertson: Historia odkrycia Ameryki przez Kolomba, wynalezienia i podbicia Meksyku przez Korteza, podbicia Peru przez Pizarra, napisana w francuskim języku(!) przez Robertsona, a na polski przełożona i skrócona przez..., Warszawa 1789 (w tytule pomyłka tłumacza; Robertson napisał Historię... po angielsku, przetłumaczona na francuski w roku 1778 przez J. B. A. Suarda i A. Moreletta).

Prace edytorskieEdytuj

  1. Traktaty polskie z sąsiednimi mocarstwami zawarte od r. 1618, jak najkródziej być mogło, w samych istotniejszych punktach zebrane, z konstytucji wyjęte. Z przydatkiem niektórych innych autorów, dla sejmujących wypisane i do druku r. 1789... podane, Warszawa (1789).

Pisma mylnie przypisywane JezierskiemuEdytuj

  1. Bezstronne zastanowienie się nad projektowaną ustawą następstwa tronu w Polszcze. Przez pewnego szlachcica ziemi łukowskiej, Warszawa 1790 (druk anonimowy; przypisany Jezierskiemu przez M. Szyjkowskiego na podstawie mylnie odczytanej notki Estreichera; pomyłkę prostuje K. Zienkowska)
  2. List odpowiedni pisany do przyjaciela: Względem ustawy rządowej na d. 3 maja 1791 uchwalonej. Przez J. K. S. szlachcica ziemi łukowskiej, Warszawa 1792
  3. Czytałem. A ja wcale trzymam lepiej o królu. A ja wcale. To jest, tak, po prostu, jak widzę, słyszę i pojmuję, ziemianin, brak miejsca wydania 1792 (druk anonimowy; przypisanie Estreichera kwestionuje K. Zienkowska).

MateriałyEdytuj

  1. Upewnienie emphiteusis ur. Jezierskiemu, brak miejsca wydania (1774)
  2. Pozwolenie rozrządzenia fortuną dla W. Jezierskiego kasztelana łukowskiego, brak miejsca i roku wydania.

Opracowania monograficzneEdytuj

  1. K. Zienkowska: J. Jezierski, kasztelan łukowski (1722-1805). Z dziejów szlachty polskiej XVIII w., Warszawa 1963.

PrzypisyEdytuj

  1. Krystyna Zienkowska, Jacek Jezierski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XI, 1964-1965, s. 204.
  2. T. 5: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 36.
  3. a b Praca Zbiorowa: Maleniec. Zabytkowy zespół walcowni i gwoździarni. Katowice: Stowarzyszenie Przyjaciół Zabytków Techniki „Maleniec”, 2005. ISBN 83-88415-31-X.
  4. Volumina Legum, t. VII, Petersburg 1860, s. 92.
  5. Dyaryusz seymu walnego ordynaryinego odprawionego w Warszawie roku 1766..., brak paginacji, foliacja k. 3.
  6. Aleksander Kraushar, Książę Repnin i Polska, Warszawa 1900 t. I, s. 311.
  7. Носов Б. В. Установление российского господства в Речи Посполитой. 1756–1768 гг. Moskwa, 2004, s. 663.
  8. Antoni Sozański, Imienne spisy osób duchownych, świeckich i wojskowych, które w pierwszych ośmiu latach panowania króla Stanisława Poniatowskiego od 1764-1772 r. w rządzie lub przy administracyi Rzeczypospolitéj udział brały [...]. Cz. 1, Tablice i rejestr, Kraków 1866, s. 34.
  9. Actum in Curia Regia Varsaviensi Feria Tertia post Dominicam Conductus Paschae videlicet, die vigesima Mensis Aprilis Anno Domini Millesimo Septingentesimo Septuagesimo Tertio. [Inc. tekst pol.:] My Posłowie na Seym blisko następuiący [...], b.n.s.
  10. Ryszard Chojecki, Patriotyczna opozycja na sejmie 1773 r., w: Kwartalnik Historyczny, LXXIX, nr 3, 1972, s. 545-562.
  11. Volumina Legum t. VIII, Petersburg 1860, s. 21-48.
  12. Volumina Legum, t. VIII, Petersburg 1860, s. 528.
  13. Kalendarzyk narodowy y obcy na rok ... 1792...., Warszawa 1791, s. 313.

BibliografiaEdytuj

  • T. 5: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 36–39.
Lektura uzupełniająca (wybrana)
  • Do autora „Zgody i niezgody z autorem Uwag nad życiem Jana Zamoyskiego”: Warszawa 1788
  • (J. Baudouin de Courtenay?): Bezstronne uwagi nad mową J. W. Jezierskiego... mianą na sejmie dnia 15 grudnia 1789 przeciwko mieszczanom, brak miejsca wydania (1790)
  • F. Schulz: Reise eines Liefländers von Riga nach Warschau, Berlin 1795-1796, tłum. na język polski J. I. Kraszewski: Polska w r. 1793 według podróży..., Drezno 1870; wyd. 3: Podróże Inflantczyka z Rygi do Warszawy, oprac. W. Zawadzki, Warszawa 1956
  • J. Kitowicz: Pamiętniki do panowania Stanisława Poniatowskiego t. 1, Poznań 1845, s. 64-66 i wyd. następne
  • A. Magier: Estetyka miasta stołecznego Warszawy (ukończone około roku 1833), wyd. H. Szwankowska, przypisy historyczno-literackie oprac. J. W. Gomulicki, Wrocław 1963
  • Anonim Podolanin: Pamiętnik anegdotyczny z czasów Stanisława Augusta, wyd. J. I. Kraszewski, Poznań 1867 i wyd. następne
  • S. Bukar: Pamiętniki (powst. przed rokiem 1853), Drezno 1871, s. 82
  • T. Święcki: Historyczne pamiątki... t. 1, Warszawa 1858
  • F. M. Sobieszczański: „Encyklopedia powszechna” Orgelbranda, t. 13 (1863)
  • R. Pilat: O literaturze politycznej Sejmu Czteroletniego (1788-1792), „Przegląd Polski” XI 1871, I-II 1872; odb. Kraków 1872, s. 103 i następne.

Linki zewnętrzneEdytuj