Jan Jelínek

czeski ksiądz i podpułkownik

Jan Jelínek (ur. 19 kwietnia 1912 w Zelowie, zm. 3 grudnia 2009 w Pradze) – czeski ksiądz ewangelicki i żołnierz, który występował w obronie prześladowanych bez względu na przynależność narodową, polityczną, religijną czy wyznaniową.

Jan Jelínek
Ilustracja
Ppłk. Jan Jelínek w 2007
podpułkownik
Data i miejsce urodzenia 19 kwietnia 1912
Zelów
Data i miejsce śmierci 3 grudnia 2009
Praga
Przebieg służby
Lata służby 1944–1945
Siły zbrojne Czechoslovak People's Army Flag.svg Czechosłowacka Armia Ludowa
Jednostki Flag of First Czechoslovak army in USSR (obverse).png I Czechosłowacki Korpus Armijny
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Odznaczenia
Krzyż Wojenny Czechosłowacki 1939 Medal Za Zasługi II Stopnia (1990–1992) (CSRF) Czechosłowacki Wojskowy Medal Pamiątkowy (SSSR) Dukielski Medal Pamiątkowy Medal „Za Zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941-1945” Order Tomáša Garrigue Masaryka I Klasy Medal Virtus et Fraternitas
Jan Jelínek
Data i miejsce urodzenia 19 kwietnia 1912
Zelów
Data i miejsce śmierci 3 grudnia 2009
Praga
Wyznanie protestanckie

ŻyciorysEdytuj

Urodził się i wychowywał w społeczności czeskiej w Zelowie w Polsce, syn Pavla Jelínka i Karoliny Jersákovej, jako potomek czeskich ewangelickich banitów[1].

W latach 19311935 studiował w Szkole Misyjnej w Ołomuńcu w Czechosłowacji i został ewangelickim pastorem. Później pracował jako dyrektor fabryki włókienniczej w Zelowie[2]. W 1937 przyjął kaznodziejską funkcję w parafii ewangelicko-reformowanej w Kupiczowie na Wołyniu[3], gdzie oprócz Polaków (Kupiczów w tym okresie znajdował się na terenie Polski) i Ukraińców mieszkali także Czesi[4].

Gdy w trakcie II wojny światowej w 1939 miejscowość zajęli Rosjanie, pomagał Polakom uciekającym do Rumunii, udzielając im noclegu w budynku parafii[5]. Po przejęciu w 1941 Kupiczów przez Niemców, z narażeniem życia regularnie przygotowywał i przewoził żywność dla Żydów do getta w Kowlu[5], ukrywał ich, a także pomagał w ucieczce[4]. Wspierał Polaków prześladowanych przez sowieckie wojsko i banderowców[6], a także Rosjanom[7] i Ukraińcom, m.in. żonie banderowca, którą chcieli zabić Polacy[4]. Według różnych źródeł wspólnie z żoną Anną Jelínkovą pomógł od czterdziestu do dwustu ludziom[8], a uratował życie minimum dziesięciu[6]. Wśród uratowanych były żydowskie rodziny Fischerów i Fronków, polska rodzina Siekierskich, Feliks Zubkiewicz, a także ukraińska rodzina Łuciuków[5].

W 1942 ożenił się z Anną, z którą w 1944 dobrowolnie wstąpił do armii Ludvíka Svobody, dowódcy 1 Korpusu Czechosłowackiego[3]. Jan pracował w służbie medycznej a Anna była łączniczką. Brali udział w operacji dukielsko-preszowskiej oraz w wyzwoleniu Czechosłowacji[2].

Jan Jelínek w trakcie wojny ukończył szkołę oficerską i w momencie demobilizacji odchodził z wojska w stopniu podporucznika. Został odznaczony Czechosłowackim Walecznym Krzyżem, Medalem Zasługi Republiki Czeskiej II. stopnia, Czechosłowackim Wojskowym Medalem Pamiątkowym z nadrukiem ZSRR, Medalem za Zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945 oraz Dukielskim Medalem Pamiątkowym. W 1948 został awansowany na porucznika rezerwy[1].

Podczas trwania rzezi wołyńskiej wspólnie z żoną Anną udzielał schronienia Polakom uciekającym z wsi dotkniętych agresją ze strony żołnierzy UPA. Po 1944 r., gdy Niemcy zostali wyparci z regionu przez Armię Czerwoną, Jelínek wystawiał fałszywe dokumenty osobom prześladowanym przez NKWD[5].

W kwietniu 1945 Jelínkowie wraz z wojskiem dostali się do Pragi, po wyzwoleniu osiedlili się w wiosce Oráčov w powiecie Rakovník. Jan Jelínek objął posługę księdza w parafii w Podbořanach[2]. Z ramienia Ministerstwa Spraw Zagranicznych Republiki Czechosłowackiej pomagał Czechom w powrocie z Polski i Ukrainy do ojczyzny[4]. Za pomocą fałszywych aktów urodzenia (z pieczątką Rady Kościelnej Parafii Ewangelicko-Reformowanej w Kupiczowie[9]) uchronił rosyjskich emigrantów przed zesłaniem do sowieckich gułagów[6].

Ponieważ nie zgadzał się z komunistycznym reżimem, nie wspierał zakładania Zjednoczonych Spółdzielni Rolniczych (JZD) i w 1952 odmówił współpracy z Státní bezpečnost (aparatem bezpieczeństwa Czechosłowackiej Republiki Socjalistycznej), został aresztowany 10 stycznia 1958 na trzy miesiące, a 6 kwietnia 1958 skazany na dwa lata więzienia za działania wywrotowe[1]. Karę odbył w obozie pracy w Rtyně v Podkrkonoší, gdzie pracował jako górnik[2] wraz z innymi duchownymi ewangelickimi, rzymskokatolickimi i Świadkami Jehowy[10]. Podczas pracy w kopalni doznał poważnego urazu kręgosłupa[8].

Po wyjściu na wolność nie mógł przebywać w kraju karlowarskim, w związku z czym nie powrócił do Oráčova. Dzięki pomocy przyjaciół zatrudniono go w fabryce farb i lakierów w Pradze. Pozostał tam aż do emerytury w 1972, po czym mógł ostatecznie wrócić do Oráčova. Po długich staraniach uzyskał pozwolenie władz państwowych na pracę jako pastor pomocniczy w pobliskich Podbořanach, jednak bez prawa do wynagrodzenia[1]. Kazania wygłaszał do 2005, czyli do 93 roku życia[11]. W większości z własnych oszczędności wyremontował kościół ewangelicki w Oráčovie[1].

Jan Jelínek spisał swoje wspomnienia w wydanej własnym nakładem książce pt. "Pouštěj chléb svůj po vodě", co jest cytatem z księgi Kaznodziei Salomona: "Rozdawaj swój chleb w obfitości" (Kazn. 11;1)[12].

Wołyńscy Czesi, a za nimi także czeskie i polskie media jeszcze za życia nazwały go mianem czeskiego Schindlera[4][6][8][13].

Jan Jelínek zmarł 3 grudnia 2009 w Pradze[13], dziewięć miesięcy po śmierci żony, por.[14] Anny (marzec 2009[1]).

OdznaczeniaEdytuj

 
Czechosłowacki Waleczny Krzyż 1939

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k Eva Palivodová: „Židy já neznám. Ale já znám lidi!“ (cz.). 23 czerwca 2009. [dostęp 9 grudnia 2009].
  2. a b c d Podplukovník v. v. Jan Jelínek (1912 – 2009) – Životopis (cz.). [dostęp 9 grudnia 2009].
  3. a b Jan Hřídel: Farář Jan Jelínek za války zachránil desítky životů (cz.). 22 lipca 2008. [dostęp 9 grudnia 2009].
  4. a b c d e Ewa Drzazga. Czeski Schindler z Zelowa. „Dziennik Łódzki, Tygodnik 7 Dni”, s. 11, 17 kwietnia 2009. 
  5. a b c d Odznaczeni - Instytut Pileckiego, instytutpileckiego.pl [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  6. a b c d ČT24: Zemřel český Oskar Schindler – farář Jan Jelínek (cz.). [dostęp 6 grudnia 2009].
  7. Jan Jelínek: Ukrývání pronásledovaných v Kupičově (cz.). [dostęp 6 grudnia 2009].
  8. a b c d Mira Třebická: Jan Jelínek – český Oscar Schindler – zemřel (cz.). 4 grudnia 2009. [dostęp 9 grudnia 2009].
  9. Jan Jelínek: Pouštěj chléb svůj po vodě. Mé vzpomínky. 2003, s. 159.
  10. Jan Jelínek: Pouštěj chléb svůj po vodě. Mé vzpomínky. 2003, s. 184-185.
  11. Jan Jelínek: Pád komunismu 1989 (cz.). [dostęp 9 grudnia 2009].
  12. Księga Mądrości Salomona. W: Biblia warszawska. Warszawa: Towarzystwo Biblijne w Polsce.
  13. a b ČTK: Zemřel kazatel Jan Jelínek, 'český Schindler' (cz.). [dostęp 9 grudnia 2009].
  14. Pavel Smetana. Jan Jelínek – svědectví křesťanského života. „Kalendarz Ewangelicko-Reformowany na rok 2009. Kalendarz Zelowski”, 2008. Zelów: Parafia Ewangelicko-Reformowana w Zelowie. ISSN 1730-9417 (cz.). 
  15. Fotografia – Kombatant Jan Jelinek (RP), MON, maj 1996 (pol.). [dostęp 9 grudnia 2009].
  16. Fotografia – Tytuł Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Ojczyzny (RP) (pol.). [dostęp 9 grudnia 2009].
  17. Fotografia – Tytuł Laudi Memorabilis (CZ) (cz.). [dostęp 9 grudnia 2009].
  18. Prezident ocenil 42 osobností, lva dostal exprezident Klaus či obuvník Baťa, iDNES.cz, 28 października 2019 [dostęp 2021-06-03].
  19. M.P. z 2021 r. poz. 658
  20. Oficjalna strona Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej / Aktualności / Ordery i odznaczenia / Medale Virtus et Fraternitas wręczone, www.prezydent.pl [dostęp 2021-06-03].

BibliografiaEdytuj

  • Jan Jelínek: Pouštěj chléb svůj po vodě. Mé vzpomínky. Książka wydana nakładem autora, 2003.

Linki zewnętrzneEdytuj