Otwórz menu główne

Jan Tomasz Gross

historyk i socjolog polsko-amerykański
Ten artykuł dotyczy polskiego socjologa. Zobacz też: inne osoby o imieniu i nazwisku Jan Gross.

Jan Tomasz Gross (ur. 1 sierpnia 1947 w Warszawie) – polsko-amerykański socjolog i historyk, specjalizujący się w europejskiej historii XX wieku i historii zagłady Żydów, profesor emeritus Wydziału Historii Uniwersytetu w Princeton[1].

Jan Tomasz Gross
Ilustracja
Jan Tomasz Gross w Collège de France, 2019
Data i miejsce urodzenia 1 sierpnia 1947
Warszawa
Narodowość polska
Język angielski, polski
Alma Mater Uniwersytet Warszawski Uniwersytet Yale’a
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Zasługi RP
Strona internetowa

Życiorys

Urodził się w rodzinie polsko-żydowskiej. Jego ojciec, zasymilowany Żyd Zygmunt Gross, był awangardowym kompozytorem i adwokatem (bronił w procesach politycznych okresu stalinowskiego takie osoby, jak Władysław Bartoszewski i działacz PSL Stanisław Mierzwa). Matka, Hanna Szumańska – wywodziła się z historycznej rodziny szlacheckiej; za okupacji była łączniczką Biura Informacji i Propagandy Armii Krajowej, a po wojnie tłumaczką klasycznej literatury francuskiej. Ratowała od zagłady Żydów, ocalając życie między innymi Zygmuntowi Grossowi, z którym pobrała się po wojnie[2].

W pierwszej klasie liceum Jan Gross – razem ze starszym o rok Adamem Michnikiem – założył samokształceniowy, międzyszkolny Klub Poszukiwaczy Sprzeczności[2][3]. W 1965 roku dostał się na studia na Uniwersytecie Warszawskim; studiował początkowo fizykę, lecz ku niezadowoleniu ojca przeniósł się na socjologię[2][3]. Po zaangażowaniu się w protesty studenckie w marcu 1968 został aresztowany na pięć miesięcy. W wyniku nagonki antysemickiej zdecydował się emigrować z kraju, co po latach tłumaczył następująco:

I myśl, że jacyś ubecy mogliby mnie z Polski wygonić, w ogóle mi do głowy nie przychodziła – Polska jest tam, gdzie ja jestem! I odwrotnie – pozostanie w kraju w sytuacji, gdy urzędas z UB może mi mówić, co mam robić, to znaczy, wzywać na przesłuchanie, na które muszę się stawić – to dla mnie właśnie była zgoda na to, żeby UB urządzało mi życie![3]

W 1969 za namową matki wyemigrował z rodzicami do Stanów Zjednoczonych[2]. W 1973 roku do Polski przedostała się również Irena Grudzińska, z którą wziął ślub trzy lata później. W międzyczasie poświęcił się pracy naukowej. W 1975 obronił doktorat z socjologii na Uniwersytecie Yale’a, gdzie pracował do 1984 roku w dziedzinie socjologii i sowietologii, osiągając stanowisko docenta[2]. W latach 1984-1992 był profesorem socjologii na uniwersytecie Emory'ego w Atlancie, a w latach 1992–2003 wykładał politologię i studia europejskie w New York University. Był stypendystą fundacji Fullbrighta, Guggenheima, Hoovera i Rockefellera. Od 2003 roku jest profesorem historii uniwersytetu w Princeton[2].

W 1996 prezydent Aleksander Kwaśniewski odznaczył go Krzyżem Kawalerskim Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej[4].

Praca naukowa

Zajmuje się naukami politycznymi i społecznymi, a w tym kontekście szczególnie problematyką II wojny światowej i Holocaustu. Na długo przed kontrowersyjnymi Sąsiadami Gross publikował m.in. prace o wojnie i polskim społeczeństwie pod niemiecką (Polish society under German occupation, 1979) oraz pod sowiecką okupacją (Revolution from abroad, 1988)[3]. W 1984 roku opublikował razem z Ireną Grudzińską-Gross książkę W czterdziestym nas matko na Sybir zesłali – wybór osobistych relacji polskich obywateli uwalnianych z obozów i ze zsyłki w głąb ZSRR[3]. W 1986 roku w „Aneksie” (nr 41-42) pojawił się jego esej Ten jest z ojczyzny mojej... ale go nie lubię, w którym pisał o przejawach masowego antysemityzmu Polaków podczas wojny, sprzyjającego realizowanej przez Niemców zagładzie. Ten jest... nie miał większego rozdźwięku społecznego; w 1998 roku esej znalazł się obok dwóch innych – Ja za takie oswobodzenie im dziękuję i proszę ich, żeby to był ostatni raz (o reakcji społeczności żydowskiej na okupację radziecką podczas II wojny światowej) oraz Ceny strachu (o antysemityzmie w powojennej Polsce) – w publikacji Upiorna dekada[2].

Autor książki Sąsiedzi (finał Nagrody Literackiej Nike 2001)[5], dotyczącej pogromu w Jedwabnem, dokonanego 10 lipca 1941 na żydowskich mieszkańcach miasta przez Polaków z miasta i okolic. Publikacja wywołała w Polsce kontrowersje nie tylko wśród światopoglądowej prawicy, ale również w środowisku „Gazety Wyborczej”, której redaktor naczelny Adam Michnik uznawał sprawę konfliktów Polaków z Żydami za zamkniętą[3]. Instytut Pamięci Narodowej wszczął po publikacji Grossa śledztwo i po dwóch latach potwierdził główne ustalenia Grossa: bezpośrednie sprawstwo w pogromach ze strony Polaków, działających za przyzwoleniem Niemców[2]; zarzuty IPN-u natury merytorycznej dotyczyły głównie przeszacowanej przez Grossa liczby zamordowanych Żydów[6].

W czerwcu 2006 ukazała się w Stanach Zjednoczonych kolejna książka Grossa, Fear. Anti-Semitism in Poland After Auschwitz (Strach. Antysemityzm w Polsce po Auschwitz, wyd. pol. 2008), w której zajął się on problemem pogromu kieleckiego, krakowskiego i rzeszowskiego w 1946. Polskie wydanie ukazało się 11 stycznia 2008 nakładem wydawnictwa Znak. W 2011 roku Gross razem z Ireną Grudzińską wydał książkę Złote żniwa. Rzecz o tym, co się działo na obrzeżach zagłady Żydów, poświęconą losom mienia pożydowskiego na ziemiach polskich. Apodyktyczny ton, z jakim Gross pisał Strach oraz Złote żniwa, był krytykowany m.in. przez Aleksandra Smolara: „Nie można pisać o tym, co się działo w Polsce, zapominając o tym, co w tym samym czasie miało miejsce w Europie – w całym pasie krajów okupowanych przez Związek Radziecki i Niemcy. Do pogromów doszło także w Rumunii, na Węgrzech, w państwach nadbałtyckich...”[3]

Kontrowersje

W artykule opublikowanym na Project Syndicate Eastern Europe’s Crisis of Shame[7] (Wschodnioeuropejski kryzys wstydu)[8], Gross stwierdził: „Polacy, którzy zasłużenie są dumni z oporu ich społeczeństwa wobec nazistów, faktycznie zabili w czasie wojny więcej Żydów niż Niemców”[8][9]. Wypowiedź Grossa, głównie za sprawą niemieckiego przedruku w „Die Welt”, spotkała się z zarzutami manipulacji historycznej; Ambasador RP w Niemczech Jerzy Margański zapowiedział przygotowanie listu protestacyjnego do „Die Welt” w tej sprawie[10], a ambasador Polski w Stanach Zjednoczonych Ryszard Schnepf oświadczył, że artykuł Grossa przyjął z niedowierzaniem i konsternacją[11]. 15 września 2015 na podstawie art. 133 Kodeksu karnego prokuratura Rejonowa Warszawa-Żoliborz wszczęła śledztwo w powyższej sprawie[12]. W styczniu 2016 Kancelaria Prezydenta RP zwróciła się do MSZ z prośbą o opinię dotyczącą możliwości odebrania profesorowi Janowi Tomaszowi Grossowi Krzyża Kawalerskiego Orderu Zasługi RP[13]. Zdaniem Grzegorza Wysockiego – choć wypowiedź Grossa była niefortunna – została mylnie zrozumiana jako jednoznacznie antypolska[3].

Publikacje

Autorskie

Redakcje

  • 1981: War through children’s eyes: the Soviet occupation of Poland and the deportations, 1939–1941, Irena Grudzińska-Gross, Jan Tomasz Gross ; przedmowa Bruno Bettelheim ; wstęp Jan Tomasz Gross ; tłumaczenie Ronald Strom, Dan Rivers, Stanford, Calif.: Hoover Institution Press, Stanford University.
  • 1983: W czterdziestym nas matko na Sybir zesłali – Polska a Rosja 1939-42, Wybór i opracowanie: Jan Tomasz Gross, Irena Grudzińska-Gross. Wstęp napisał Jan Tomasz Gross. Wybór świadectw złożonych przez deportowanych przez NKWD do obozów Gułagu i na zesłanie na Syberię i do Kazachstanu, w tym dziecięcych wypracowań polskich dzieci uwolnionych z sowieckiej zsyłki lat 1939-1942 ze zbiorów ambasady RP w ZSRR 1941-1943 przechowywanych w Instytucie Hoovera. Londyn: Aneks 1983.
  • 1984: Poland’s self-limiting revolution, Jadwiga Staniszkis, wydane przez Jana T. Grossa, Princeton, N.J.: Princeton University Press.
  • 2000: The politics of retribution in Europe: World War II and its aftermath, István Deák, Jan T. Gross, Tony Judt (red.), Princeton, N.J.: Princeton University Press.

Przypisy

  1. Advanced People Search - Gross, Jan T. (ang.). Princeton University. [dostęp 2018-02-20].
  2. a b c d e f g h Andrzej Kaczyński, Jan Tomasz Gross – Życie i twórczość, Culture.pl, 2011 [dostęp 2019-06-17].
  3. a b c d e f g h Grzegorz Wysocki, Jan Tomasz Gross: niewygodny arcy-Polak. Z Wikipedii wynika, że jest trzeciorzędnym historykiem czasem budzącym kontrowersje, wyborcza.pl, 15 czerwca 2019 [dostęp 2019-06-16] (pol.).
  4. M.P. z 1997 r. nr 6, poz. 47 – pkt 27.
  5. Nagroda Nike 2001. nike.org.pl. [dostęp 2015-08-20].
  6. Dariusz Stola, Jedwabne: Revisiting the Evidence and Nature of the Crime, „Holocaust and Genocide Studies”, 17 (1), 2001, s. 139-152.
  7. Jan T. Gross, Eastern Europe’s Crisis of Shame, Project Syndicate [dostęp 2016-02-12].
  8. a b Jan Tomasz Gross, Wschodnioeuropejski kryzys wstydu, Krytyka Polityczna, 17 września 2015 [dostęp 2019-06-16].
  9. Gross oskarża Polskę. MSZ ostro reaguje. [dostęp 2015-09-15].
  10. Polish Foreign Min. rebukes Gross over Die Welt refugee article (ang.).
  11. Ambasador Polski krytykuje Jana Tomasza Grossa.
  12. Jest śledztwo ws. słów Jana T. Grossa
  13. AWR Wprost Sp., Gross straci państwowe odznaczenie? Prezydent poprosił MSZ o opinię, Wprost.pl [dostęp 2016-02-12].

Linki zewnętrzne