Janina (herb szlachecki)

herb szlachecki
Ten artykuł dotyczy herbu szlacheckiego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Janina (Janyna[1], Pole w Polu[2][a]) – polski herb szlachecki, noszący zawołanie Janina[2]. Wzmiankowany w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, spisanym przez historyka Jana Długosza w latach 1464–1480[3].

Janina
Ilustracja
Herb Janina
Typ herbu szlachecki
Pierwsza wzmianka 1379 (pieczęć)
1413 (zapis)

Janina jest jednym z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich na mocy unii horodelskiej z 1413 roku. Przedstawiciele rodu rycerskiego Janinów, Maciej, Piotr Tur i Mikołaj z Suchodołu, adoptowali wówczas bojara, Woysyma Daneykowicz[4]. Wraz z upływem czasu i rozwojem struktury szlacheckiej, Janinowie podzielili się na wiele rodzin. Najbardziej znane rody z późniejszych epok, pieczętujące się herbem Janina to między innymi: Sobiescy[5] i Piaseccy[6].

Janiny używał też Jan III Sobieski[5].

Opis herbuEdytuj

Opis historycznyEdytuj

Jan Długosz blazonuje herb następująco[3]:

Janyna in campo rubeo clipeum defert.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Po przetłumaczeniu:

Janina, w polu czerwonym tarczę nosi.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Kasper Niesiecki, podając się na dzieła historyczne Bartosza Paprockiego i Szymona Okolskiego, opisuje herb[7]:

Ma być brunatna tarcza w czerwonem polu, na hełmie pawie pióra.

Kasper Niesiecki, Herbarz polski, T. IV

Opis współczesnyEdytuj

Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco[b]:

Na tarczy w polu czerwonym tarcza fioletowa lub brunatna.

W klejnocie siedem piór pawich.

Labry herbowe czerwone, podbite srebrem.

GenezaEdytuj

Najwcześniejsze wzmiankiEdytuj

Najwcześniejsza znana wzmianka pochodzi z roku 1246 i odnosi się do Piotra Wydżgi, właściciela zamków w Czorsztynie, Rytrze, oraz zamku Lemiasz w Łącku[c][8], był szlachcicem ziemi krakowskiej, następnie krzyżowcem, zmarł w Prusach[potrzebny przypis].

Herb jest znany z wyobrażonia na pieczęci Pełki z Czyżowa z 1379 roku[potrzebny przypis].

Najwcześniejsze lokalne źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza, który uznaje go za rdzennie polski. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie[3]:

Genus Polonicum, conformes in se et uniformes.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

W wyniku unii horodelskiej w 1413 herb został przeniesiony na Litwę. Do rodu Janinów przyjęty został Woysym (Woysim, Woyschin) Daneykowicz, o którym brak wzmianek we współczesnych źródłach, według Semkowicza być może bojar żmudzki. Ród Janinów był godnie reprezentowany w Horodle przez Macieja – biskupa przemyskiego, Piotra Tura – sędziego łęczyckiego i Mikołaja z Suchodołu – sędziego lubelskiego, który też do aktu horodelskiego przycisnął swą pieczęć (pieczęć ta odpadła i brakuje jej obecnie przy akcie, ale znana jest ona z odlewu sporządzonego w swoim czasie przez Bolesława Podczaszyńskiego)[4].

EtymologiaEdytuj

Janina wzięła swoją nazwę od nazwy miejscowej Janina, zlokalizowanej w powiecie buskim (dawniej powiecie stopnickim). Wieś ta w XII w. wchodziła w skład uposażenia zakonu szpitalników św. Jana, któremu zawdzięcza swoją nazwę. Adam Boniecki używa dla rodu określenia: z Janiny, uważając wieś Janina za jego gniazdo[9].

Legendy herboweEdytuj

Kasper Niesiecki przytacza legendę[7]:

Według niektórych nadany od Bolesława Chrobrego, Krola Polskiego, około roku 1000. rycerzowi Janikowi tak dla wzrostu małego nazwanemu, ze wojsku Polskiemu które nieprzyjaciel strzałami raził, szczytów kilka prędko zgotowawszy, lud z niemi na czoło uszykował do bitwy, i mocno wsparł nieprzyjaciela, za co, ten klejnot odebrał.

Kasper Niesiecki, Herbarz polski, T. IV

Kasper Niesiecki wzmiankuje również drugą legendę, która według niektórych historyków pojawia się w dziełach Marcina Kromera[7]:

Drudzy, (...) początki tego herbu zwalają, na Leszka pierwszego, jakoby on w owej przemysłem swoim dostąpionej wiktorii, gdzie krzaki i chrosty w szyszaki i tarcze postroił, jednemu który mu w tym pomagał, ten herb nadał.

Kasper Niesiecki, Herbarz polski, T. IV

HerbowniEdytuj

Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich)[10]. Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla (275 nazwisk)[11]. Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Janina. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Janina[11]:

Antoniewicz, Antonowicz,
Białobłocki, Białobocki, Białobrocki, Białobrodzki, Białowocki, Białowodzki, Bidzieński, Bidziński, Biedzieński, Bielecki, Bielewski, Bielicki, Bielowski, Brandwicki, Branicki, Branwicki, Brodawka, Broniszewski, Broniszowski, Byszewski,
Chołubowicz, Chotecki, Chotelski, Churzowski, Chyszowski, Cudzinowski, Czudzinowski, Czyżowski,
Danczykiewicz, Danejkowicz, Denejkowicz, Doruchowski, Duńczykiewicz, Dzirytowicz,
Falisławski,
Gabaniski, Gabański, Gaboński, Gabriałowicz, Gabryałowicz, Gabryjałowicz, Gajewski, Gajle, Galowski, Gardziński, Gawędowski, Giecewicz, Gielczewski, Giełbowski, Giełczewski, Gołembiowski, Gołębiowski, Gołubicki, Gołubiecki, Gołubiew, Gołubowski, Górka, Grabowski, Guliński,
Hanicki, Hołubicki, Hołubowicz, Hołubowski, Hubarewicz,
Imszennik, Iwanin,
Jachniewicz, Jacuński, Janiewicz, Janik, Janikowicz, Janikowski, Janiński, Jankiewicz, Janowicz, Janowiecki, Janowski, Jarociński, Jaroszewski, Jaroszowski, Jaroszyński, Jasiński, Jaszczowski, Jawicki, Jaworski, Jentkiewicz, Jętkiewicz, Jowenko, Jurkiewicz,
Kamiński, Kański, Karski, Kasperowicz, Kaszewski, Kaszowski, Kielczewski, Kiełbowski, Kiełczewski, Kleofas, Kliszowski, Klofas, Kołaczkowski, Kołaczyński, Kołmaczewski, Konracki, Konradzki, Korzeniewski, Korzeniowski, Krampski, Kraski, Krzysztoforski, Krzysztoporski, Kufiński, Kułaczkowski, Kunradzki, Kuszczewski, Kwasek, Kwasibrodzki,
Lachowski, Lendzki, Leński, Lęcki, Lędzki, Liński, Lipnicki, Lipski, Lubecki,
Łabęcki, Łabędzki, Łęcki, Łędzki, Łęski,
Maciejewski, Maciejowski, Malski, Mietelski, Mikołajewicz, Milęcki, Miroszowski, Mniowski, Mociewicz, Morozowski, Mszczuj,
Nacewicz, Naczewicz, Narajewski, Narajowski, Narojski, Nasiechowski, Necewicz, Neczewicz, Nepelski, Nieciewicz, Nossek,
Olbęcki, Olbiecki, Olbieński, Olbięcki, Olbiński, Olszbank, Onikiewicz, Opalski, Opocki, Opoka,
Pankowski, Pełka, Piasecki, Pielaszkowski, Podlodowski, Pogłodowski, Polikarp, Potocki, Prawęcki, Przewocki, Przezwocki, Pszonka, Pszonkowski, Putianowicz, Putyanowicz, Pyrka, Pyrski,
Radorzyski, Raduński, Rdzawski, Restarzewski, Rzeczycki, Rzezeński, Rzeżeński,
Sadło, Sadowski, Sawin, Smosarski, Smoszarski, Sobieski, Sopocki, Sopotnicki, Srokowski, Starzyński, Stoiński, Stojecki, Stojeński, Stojeski, Stojewski, Strojewski, Stroński, Suchodolski, Swoboda, Swojkowski, Szczepiecki, Szczypiecki, Szczypski,
Świder, Świerczkowski, Święcicki,
Tarnawski, Tchorzewski, Tchórzewski, Tchórzowski, Trymowicz, Tudorowski, Turski,
Ubniński, Unieszowski, Uniszowski, Urniaż, Urzanowski, Urzarzowski, Urzażowski, Usarzewski, Uszacki, Uzarzowski,
Warpęski, Wasilenko, Wasylenko, Waszmuntowski, Weszmunt, Wierciński, Wiernek, Wiernkowski, Wierzbieński, Wierzbięta, Wierzbiński, Wierzynek, Winarski, Winiarski, Włostowski-Pełka, Wojsin, Wojszyk, Wojszym, Wojszyn, Wojtkiewicz, Wolicki, Wrzazowski, Wrzębski, Wszemuntowski, Wydżga, Wysociński, Wyszmuntowski,
Zacharewicz, Zachwatowicz, Zaduski, Zahutyński, Zawadzicki, Zawadzki, Zawieprski, Zbiluta, Zerzyński, Zielawski, Zulicki, Zyrzyński,
Żulicki, Żyliński, Żyrzyński[11].

Znani herbowniEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Janinowie.

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Nazwa "Pole w Polu" odnosiła się jedynie do godła herbowego.
  2. Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: Blazonowanie.
  3. Wydżga, gdy srogi głód uciskał ziemię chełmińską, pomorską i pruską, zamierzając wstąpić do krzyżowców, trzy wielkie szkuty, naładowane winem, miodem, pszenicą, szperką, zbożem, masłem, i inną żywnością Wisła, lądem zaś 300 sztuk bydła, owiec, wołów, krów, i koni, do Torunia wysłał. Sam później przybywszy i do zakonu wstąpiwszy, w nim życia dokonał. Przyniósł także z sobą mnogo złota, które w górach ku Węgrom i nad Łąckiem położonym kopał. Umierając miał on pozostawić wskazówki Exemplar informationis et avisamenti o kopalniach w górach sądeckich. Jan Długosz, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis.

PrzypisyEdytuj

  1. Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego, wydał dr. Z. Celichowski, Zygmunt Celichowski, Poznań: Biblioteka Kórnicka, 1885, s. 25 [dostęp 2021-06-14] (pol.).
  2. a b Antoni Małecki, Studya heraldyczne, t. I, Lwów: Nakład autora z drukarni zakładu narodowego im. Ossolińskich, 1890, s. 67 [dostęp 2021-07-04] (pol.).
  3. a b c Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego, wydał dr. Z. Celichowski, Zygmunt Celichowski, Poznań: Biblioteka Kórnicka, 1885, s. 23 [dostęp 2021-06-14] (pol.).
  4. a b Władysław Semkowicz (red.), Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie., t. VIII, Kraków: Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie, 1928, s. 142.
  5. a b Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. VIII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841, s. 428-436 [dostęp 2021-05-22].
  6. Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. VII, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1841, s. 278-281 [dostęp 2021-05-22].
  7. a b c Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. IV, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1839, s. 435-437 [dostęp 2021-05-22].
  8. Jan Długosz, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, t. IV, 1470–1480, 245v–246.
  9. Aleksandra Cieślikowa, Kazimierz Rymut, Maria Malec, Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Cz. 6, Nazwy heraldyczne, oprac. Maria Bobowska-Kowalska, Kraków: Instytut Języka Polskiego, 1995, s. 16, ISBN 83-85579-73-7 [dostęp 2021-06-17].
  10. AGAD historia: Zarys dziejów kształtowania się zasobu (pol.). [dostęp 13.08.2013].
  11. a b c Tadeusz Gajl, Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252 [dostęp 2021-06-18].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj