Janina Jentys-Szaferowa

Janina Maria Jentys-Szaferowa (ur. 24 czerwca 1895 w Krakowie, zm. 16 stycznia 1983 tamże) – polska uczona, botaniczka, zajmująca się badaniem zmienności roślin. Profesor zwyczajny, związana z Uniwersytetem Jagiellońskim oraz wieloletnia kierowniczka Zakładu Zmienności Roślin Instytutu Botaniki Polskiej Akademii Nauk, popularyzatorka nauki.

Janina Jentys-Szaferowa
Data i miejsce urodzenia 24 czerwca 1895
Kraków
Data i miejsce śmierci 16 stycznia 1983
Kraków
Miejsce spoczynku Cmentarz Rakowicki
Zawód, zajęcie botanik
Tytuł naukowy profesor
Alma Mater Uniwersytet Jagielloński
Małżeństwo Władysław Szafer
Dzieci Tadeusz Przemysław Szafer, Anna Staniszewska, Stanisław Szafer
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski

ŻyciorysEdytuj

Janina Jentys była córką Stefana Jentysa, profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, fizjologa roślin i chemika oraz Anny z domu Czermak. Miała trzech braci: Stanisława, Władysława i Czesława Jentysów. W dniu 18 marca 1919 roku poślubiła Władysława Szafera, wówczas wykładowcę na Uniwersytecie Jagiellońskim, później profesora zwyczajnego i rektora UJ, twórcę Instytutu Botaniki PAN. Uroczystość ślubna odbyła się w kościele św. Szczepana w Krakowie, obecnie nieistniejącym. Mieli troje dzieci: Tadeusza, profesora architektury; Annę, polonistkę, malarkę i graficzkę oraz Stanisława.[1]

W latach 1907–1910 uczęszczała do Prywatnego Gimnazjum Żeńskiego im. Królowej Jadwigi, a następnie w latach 1910–1914 do klasycznego Prywatnego Gimnazjum Żeńskiego H. Strażyńskiej w Krakowie, gdzie w 1914 roku złożyła egzamin dojrzałości. Była uczennicą między innymi Romana Gutwińskiego i Franciszka Tondery. W związku z zawieszeniem działalności Uniwersytetu Jagiellońskiego po wybuchu I wojny światowej, nie podjęła studiów od razu po maturze. Studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego rozpoczęła w 1915 roku, przerwała po roku akademickim 1918/1919 i podjęła ponownie w roku 1925/1926. Absolutorium uzyskała 30 kwietnia 1930 roku, zaś tytuł doktora filozofii w zakresie botaniki 28 marca 1931 roku. Oprócz Władysława Szafera do grona jej wykładowców należeli: Emil Godlewski, Edward Janczewski-Glinka, Marian Raciborski, Józef Rostafiński, Kazimierz Rouppert i Władysław Vorbrodt.[1]

Od 1918 roku pracowała jako wolontariuszka w Instytucie Botanicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, a w latach 1936–1939 w Instytucie Badawczym Lasów Państwowych w Warszawie. Po zakończeniu II wojny światowej powróciła na Uniwersytet Jagielloński, początkowo jako asystent-wolontariusz, potem starszy asystent w Zakładzie Anatomii i Cytologii Roślin (1945–1948), a następnie starszy asystent w Zakładzie Farmakognozji (1948–1949). Przez kolejny rok była pracownikiem naukowym Polskiej Akademii Umiejętności, zaś w latach 1950–1953 kierownikiem grupy biometrycznej krakowskiej Pracowni Paleobotaniki Czwartorzędu Instytutu Geologicznego w Warszawie. W tym czasie w 1951 roku uzyskała tytuł doktora habilitowanego (2 maja kolokwium, 4 czerwca wykład habilitacyjny, 6 grudnia zatwierdzenie przez Ministra Oświaty) oraz stopień docenta botaniki nadany przez Radę Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego UJ. Następnie w 1953 roku rozpoczęła pracę w Zakładzie (później Instytucie) Botaniki PAN, jako kierownik najpierw Pracowni Zmienności i Ewolucji Historycznej Roślin (1953-1954), następnie Pracowni Zmienności Roślin (1954-1956), a od 1956 roku Zakładu Zmienności Roślin, którym kierowała do końca swojej pracy w Instytucie. W dniu 30 czerwca 1954 roku uzyskała tytuł profesora nadzwyczajnego, a 13 grudnia 1962 profesora zwyczajnego[1][2].

Na emeryturę przeszła 1 stycznia 1966 roku. Znała biegle język francuski, niemiecki i angielski. W ciągu lat pracy naukowej i dydaktycznej jej uczniami byli m.in.: dr Maria Białobrzeska, dr hab. Adolf Korczyk, prof. dr hab. Jerzy Staszkiewicz, dr Janina Truchanowicz i dr Irena Więckowska[1].

Zmarła 16 stycznia 1983 roku i została pochowana obok męża na Cmentarzu Rakowickim[3].

Działalność naukowaEdytuj

Głównymi kierunkami jej prac badawczych były: biometria, paleobotanika i systematyka. Była autorką ponad 80 prac, w tym 26 prac oryginalnych. Publikowała pod nazwiskiem Szaferowa, Jentys-Szaferowa lub Jentys-Szafer. Opracowała rodzinę Betulaceae do II tomu serii „Flory Polski”, redagowanej przez Władysława Szafera (1921). Pracowała nad metodami rozpoznawania pyłków drzew w stanie kopalnym. Tego tematu dotyczyła jej rozprawa doktorska „Budowa błon pyłków leszczyny, woskownicy i europejskich brzóz oraz rozpoznawanie ich w stanie kopalnym” (1929). Prowadziła badania nad brzozami, czego wynikiem była praca opublikowana w dwóch częściach jeszcze przed II wojną światową (1937, 1938). W pierwszej wskazała mniejszą zmienność liści brzozy Betula alba L. na pędach wegetatywnych niż owocujących, w drugiej na podstawie analizy okresów pylenia brzóz B. verrucosa Ehrh. oraz B. pubescens Ehrh. wykazała, że o ile pierwszy z gatunków nie jest zapylany pyłkiem innych gatunków, to drugi tak, również pyłkiem pierwszego i ich mieszańców, co jest przyczyną dużej zmienności B. pubescens Ehrh. Stworzyła metodę graficzną porównywania kształtów roślinnych nazwaną jej nazwiskiem (metoda Jentys-Szaferowej lub „metoda linii i kształtu”), stosowaną w badaniach zmienności roślin[2] (1959). Jej badania brzozy ojcowskiej zostały uwieńczone wyjaśnieniem jej pochodzenia i pozycji systematycznej (1967). Była prekursorką ochrony czynnej stanowisk tego gatunku.[1][3]

Odbyła szereg podróży naukowych, w tym do Norwegii i Szwecji (1925), Szwajcarii (1928, 1957, 1961), Wielkiej Brytanii (1930, 1931, 1956, 1964), Grecji (1958), Kanady i USA (1959), Austrii (1961), ówczesnej Czechosłowacji i Jugosławii (1962), NRD (1962), Danii (1963) oraz ZSRR[1].

Opisane przez nią taksony roślin oznaczane są w klasyfikacjach botanicznych jej nazwiskiem „Jentys-Szaferowa” lub skrótem „Jent.-Szaf.”, np. Trapa x raciborskii Jent.-Szaf. ex Tacik Fl. Polska 10: 21 (1963) czy Betula szaferi Jent.-Szaf. ex Staszk. Acta Soc. Bot. Poloniae, 55(3): 364 (1986)[2][4].

W okresie międzywojennym organizowała cykle imprez oświatowych służących popularyzacji botaniki, wygłaszała pogadanki w Polskim Radiu i publikowała artykuły popularnonaukowe. W 1947 roku opublikowała „Poznaj 100 roślin: klucz do oznaczania stu gatunków roślin kwiatowych dzikich i hodowlanych”, przeznaczony do użytku uczniów szkół podstawowych, który do roku 1992 miał 32 wydania. Wraz z mężem była autorką książki „Kwiaty w naturze i sztuce” (1939, wznowienia 1948 i 1958). Ilustrowała książki Władysława Szafera: „U progu Sahary: Wrażenia z wycieczki do Tunisu odbytej na wiosnę 1924-go roku” (1925) i „Yellowstone: kraj gorących źródeł i niedźwiedzi” (1929).

Od założenia w 1922 roku była członkinią Polskiego Towarzystwa Botanicznego, w 1972 roku została jego członkiem honorowym. Była członkinią Rady Naukowej Instytutu Botaniki PAN[2], Komisji Biologicznej Krakowskiego Oddziału PAN (od 1957), Komisji Ewolucjonizmu PAN (od 1958) oraz Rady Naukowej Zakładu Dendrologii i Arboretum Kórnickiego PAN (1958–1972).

OdznaczeniaEdytuj

Została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski[3].

Wybrane publikacjeEdytuj

  • J. Jentys-Szaferowa: Betulaceae. W: W. Szafer (red): Flora Polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. II. Dwuliścienne wolnopłatkowe: jednookwiatowe. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1921, s. 3–17.
  • J. Jentys-Szaferowa. Budowa błon pyłków leszczyny, woskownicy i europejskich brzóz oraz rozpoznawanie ich w stanie kopalnym. „Rozpr. Wydz. Mat-Przyr. PAU, Dział B: Nauki biologiczne”. 28 (5), 1929.  – rozprawa doktorska.
  • J. Jentys-Szaferowa. Z badań biometrycznych nad zbiorowym gatunkiem Betula alba L. Cz. I. Wielopostaciowość liści brzóz. „Instytut Badawczy Lasów Państwowych, Rozprawy i Sprawozdania”. Ser. A. 26, s. 1-57, 1937. 
  • J. Jentys-Szaferowa. Z badań biometrycznych nad zbiorowym gatunkiem Betula alba L. Cz. II. O możliwości krzyżowania się gatunków Betula verrucosa Ehrh. i Betula pubescens Ehrh. „Instytut Badawczy Lasów Państwowych, Rozprawy i Sprawozdania”. Ser. A. 40, s. 1-84, 1938. 
  • J. Jentys-Szaferowa: Analiza zbiorowego gatunku Betula alba L. na podstawie pomiarów liści. Część I: Cel i metoda pracy na przykładzie Betula verrucosa Ehrh. Bull. Int. Acad. Polon. Sci. Lett., Cl. Sci. Math. Nat., Ser. B: Sci. Nat. (I) 1949(7–10): 175-214.
  • J. Jentys-Szaferowa: Analiza zbiorowego gatunku Betula alba L. na podstawie pomiarów liści. Część II: Betula pubescens Ehrh., B. tortuosa Ledeb., B. carpatica Waldst. et Kit. Bull. Int. Acad. Polon. Sci Lett., Cl. Sci. Math. Nat., Ser. B: Sci. Nat. (I) 1950(1–3): 1-63.
  • J. Jentys-Szaferowa, M. Białobrzeska. Owoce rodzajów Carpinus i Ostrya. Cz. I: Analiza cech i klucze do oznaczania. „Prace Instytutu Geologicznego”. 10, s. 5-36, 1953. 
  • J. Jentys-Szaferowa. Wielopostaciowość liści drzew i jej przyczyny. „Acta Societatis Botanicorum Poloniae”. 24, s. 207-236, 1955. 
  • J. Jentys-Szaferowa. Graficzna metoda porównywania kształtów roślinnych. „Nauka Polska”. 7 (3/27), s. 79-109, 1959. 
  • J. Jentys-Szaferowa. Anatomical investigations on fossil fruits of the genus Carpinus in Poland. „Acta Palaeobotanica”. 2 (1), s. 1-33, 1961. 
  • J. Jentys-Szaferowa. Badania systematyczno-doświadczalne nad Betula oycovensus Besser. „Roczn. Dendrologiczny”. 21, 1967. 
  • J. Jentys-Szaferowa (red.). Zmienność liści i owoców drzew i krzewów w zespołach leśnych Białowieskiego Parku Narodowego. „Monographiae botanicae”. 32, s. 1-238, 1970. 

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f Piotr Köhler. Leksykon botaników polskich: Janina Maria Jentys-Szaferowa. „Wiadomości Botaniczne”. 48 (1/2), s. 67–71, 2004. Kraków: Instytut Botaniki PAN. ISSN 0043-5090. 
  2. a b c d Barbara Godzik, Konrad Wołowski: Historia badań i rozwoju Instytutu Botaniki im. W. Szafera Polskiej Akademii Nauk (1953–2012). Kraków: IB PAN, 2013, s. 305. ISBN 978-83-62975-17-4. [dostęp 2015-02-17].
  3. a b c Piotr Köhler: Szaferowa (Jentys-Szaferowa) z Jentysów Janina Maria. W: Polski Słownik Biograficzny. T. XLVI/3, zeszyt 190. Warszawa - Kraków: 2009, s. 407-409.
  4. Author Details: Jentys-Szaferowa, Janina (1895-1983) (ang.). W: International Plant Names Index, IPNI [on-line]. [dostęp 2015-02-17].

BibliografiaEdytuj

  • Jerzy Staszkiewicz. Pro memoria: prof. dr hab. Janina Jentys-Szaferowa. „Wiadomości Botaniczne”. 31 (3), s. 139–142, 1987. ISSN 0043-5090.