Jedlina-Zdrój

miasto i gmina w województwie dolnośląskim
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Jedlina-Zdrój (ujednoznacznienie).

Jedlina-Zdrój (niem. Bad Charlottenbrunn) – miasto uzdrowiskowe w województwie dolnośląskim, w powiecie wałbrzyskim, historycznie na Dolnym Śląsku.

Jedlina-Zdrój
miasto i gmina
Ilustracja
Kościół Wniebowzięcia NMP w Jedlinie-Zdroju
Herb Flaga
Herb Jedliny-Zdroju Flaga
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat wałbrzyski
Aglomeracja wałbrzyska
Prawa miejskie 1768
Burmistrz Leszek Orpel
Powierzchnia 17,45 km²
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość

4820[1]
276,2 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 74
Kod pocztowy 58-330
Tablice rejestracyjne DBA
Położenie na mapie powiatu wałbrzyskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu wałbrzyskiego
Jedlina-Zdrój
Jedlina-Zdrój
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jedlina-Zdrój
Jedlina-Zdrój
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Jedlina-Zdrój
Jedlina-Zdrój
Ziemia50°43′16″N 16°20′20″E/50,721111 16,338889
TERC (TERYT) 0221021
SIMC 0984025
Urząd miejski
ul. Poznańska 2
58-330 Jedlina-Zdrój
Strona internetowa
BIP
Plac Zdrojowy w Jedlinie-Zdroju po modernizacji. Na ławeczce przy fontannie "siedzi" Charlotta von Seherr-Thoss, żona Hansa Christophera barona von Seherr-Thoss, właściciela Jedlinki.
Hotel Jedlinka w Jedlinie-Zdroju
Pałac w Jedlinie-Zdroju, w Jedlince
Hostel i Browar Jedlinka

W latach 1945-54 siedziba wiejskiej gminy Jedlina Zdrój.

Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. miasto miało 4820 mieszkańców[1].

PołożenieEdytuj

Położone pomiędzy pasmem Gór Wałbrzyskich i Gór Sowich. Z trzech stron otaczają miejscowość zalesione stoki wzgórz: Rzepiska, Mniszego Lasu, Kobieli Leśniaka i najwyższej Borowej (854 m n.p.m.). Dolina otwarta jest od południa i południowego wschodu, dzięki czemu osłonięta jest od ostrych wiatrów, ma łagodniejszy klimat i większe nasłonecznienie niż okoliczne miejscowości.

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 17,45 km²[2]. Miasto stanowi 3,4% powierzchni powiatu.

Według danych z roku 2002 Jedlina-Zdrój miała obszar 17,47 km², w tym: użytki rolne 37%, użytki leśne 43%[3].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa wałbrzyskiego.

HistoriaEdytuj

Najstarsze wzmianki o mieście pochodzą z XIII wieku, a nazwa wywodzi się od rosnących tu wówczas wspaniałych lasów jodłowych. Była to wtedy osada drwali należąca do Bolka I – księcia świdnicko-jaworskiego. W XVI wieku odkryto pierwsze źródła wody mineralnej, a w XVIII w. uznano je za lecznicze i zaczęto korzystać na większą skalę.

W 1723 roku osada stała się uzdrowiskiem. Źródło, od imienia Charlotty, żony Hansa Christophera barona von Seher-Thoss – właściciela Jedlinki, nazwano Charlottenbrunn. Nazwę tę przyjęła cała Jedlina i nosiła ją do 1945 roku. Miejscowość zaczęła się rozrastać. Rozwijało się tkactwo i sukiennictwo, od XVII wyrabiano płótno lniane. Powstał kurort znany na całym Śląsku. W 1768 roku Jedlina otrzymała prawa miejskie. Od 1813 nastąpił rozwój działalności leczniczej, wprowadzono kurację owczym i kozim mlekiem. W 1846 powstał park zdrojowy, mały ogród botaniczny i muzeum mineralogiczne. W 1884 uzdrowisko nabyła gmina i od tego czasu rozwój i działalność podporządkowano wspólnej gospodarce lokalnej.

W 1900 roku Jedlina-Zdrój miała pocztę z telegrafem, która do dnia dzisiejszego mieści się w tym samym budynku przy ulicy Warszawskiej 6. Domy posiadały instalację wodociągową, niektóre z naturalnie gazowaną wodą mineralną. W latach 1902-1903 położono nawierzchnie kamienne, zamontowano oświetlenie gazowe, a w uzdrowisku elektryczne. Miejscowość przeżywała swój okres świetności. Znana była na Śląsku jako uzdrowisko z szeroka działalnością kulturalną i rozrywkową. Funkcjonowały liczne hotele, pensjonaty i domy gościnne. Z najbardziej znanych należy wymienić "Szwajcarkę" z XIX w., która oferowała kurację mleczną, kasztany jadalne i odpoczynek wśród przepięknych drzew. Niestety w wyniku prac górniczych i intensywnego użytkowania źródła szczawy alkalicznej zanikły i wodę zaczęto dowozić ze Szczawna.

Z 1910 roku pochodzi stojąca do dziś drewniana remiza strażacka z dzwonnicą (przy ulicy Warszawskiej 9). Do dziś można podziwiać piękną Willę Sans-Souci (Chojnowska 3) należącą dawniej do lekarza uzdrowiska. Trudno nie wspomnieć o okazałym, choć zniszczonym Zespole Pałacowym, którego wejścia strzegą kamienne lwy. W dzielnicy Kamieńsk na wzgórzu stoi kościółek wybudowany w stylu budownictwa alpejskiego. W Jedlinie-Zdroju zachowały się także budowle w stylu neoklasycyzmu berlińskiego z misternymi ażurowymi balkonami. Ciekawostką jest kościół parafialny w kształcie rotundy z przyległą dzwonnicą z 1934 r.

W 1946 roku wprowadzono urzędowo nazwę Jedlina Zdrój, zastępując poprzednią niemiecką nazwę Bad Charlottenbrunn[4]. Początkowo po II wojnie światowej był to ośrodek lecznictwa wojskowego, od 1961 letnisko, od 1962 ponownie uzdrowisko[5].

ZabytkiEdytuj

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[6]:

  • założenie uzdrowiskowo-parkowe, po 1820 r.
  • kościół ewangelicki, obecnie nieużytkowany, ul. Jana Pawła II, z l. 1855-60
  • dworzec kolejowy „Jedlina Dolna”, ul. Dworcowa, z 1902 r.
  • dworzec kolejowy „Jedlina Górna”, ul. Kłodzka 59 a, murowano-szachulcowy, z 1878 r.
  • dom, ul. Chojnowska 12, z pierwszej ćw. XX w.
  • willa, ul. Cmentarna 1, z XIX w./XX w.
  • dom, ul. Hoża 6 (d. Noworudzka 3), szachulcowy, z XVII w.
  • dom, ul. Jasna 4, z pierwszej poł. XIX w.
  • dom, ul. Jasna 8, z końca XVIII w.
  • pałac, ul. Noworudzka 15, z XVIII w.
  • willa, ul. Piastowska 7, z XIX w./XX w.
  • dom, ul. Piękna 7, z XIX w./XX w.
  • dom, ul. Wałbrzyska 1, z końca XIX w.
  • dom, ul. Warszawska 2, z końca XIX w.
  • dom, ul. Warszawska 6, z pocz. XX w.
  • dom zdrojowy, pl. Zdrojowy (d. Armii Czerwonej) 1, z trzeciej ćw. XIX w. w.
  • dom, pl. Zdrojowy (d.Armii Czerwonej) 8, z poł. XVIII w.

Jedlina-Zdrój – Jedlinka

  • zespół pałacowy, z drugiej połowy XVIII w.:

UzdrowiskoEdytuj

W Jedlinie-Zdroju leczy się: dychawicę oskrzelową, przewlekłe nieżyty dróg oddechowych, przewlekłe zapalenia zatok, pylica płuc, choroby stawów i stany wyczerpania[7]. W zakładzie przyrodoleczniczym wyposażonym w aparaturę zabiegową prowadzi się kąpiele mineralne i inhalacje dróg oddechowych[8].

KulturaEdytuj

W Jedlinie-Zdroju od 2006 roku odbywają się Letnie Warsztaty Gitarowe[9], a od 2014 roku Letni Festiwal Gitarowy[10]. Odbywa się tu też Dolnośląski Festiwal Zupy[11]i Międzynarodowy Festiwal Teatrów Ulicznych[12].

SportEdytuj

W Jedlinie-Zdroju zarejestrowany jest aktywny klub sportowy pétanqueKSP Jedlina-Zdrój[13].

Miasto jest miejscem ogólnopolskich turniejów pétanque pod auspicjami Polskiej Federacji Pétanque[14].

Od 2005 roku na przełomie kwietnia i maja[15] w mieście organizowany jest Międzynarodowy Festiwal Pétanque[16]. Od 2009 roku jest miejscem rozgrywek polskiej edycji cyklu środkowo-europejskich turniejów Centrope Cup[17][18]. Od 2010 organizowane jest w Jedlinie-Zdroju jedyne w Polsce zimowe grand prix w petanque[19].

W maju organizowany jest "Półmaraton Górski Jedlina-Zdrój", który od początku spotkał się z dużym zainteresowaniem wśród biegaczy z całej Polski oraz Czech. Warto dodać, że trasa biegu poprowadzona została przez najdłuższy w Polsce tunel kolejowy (Tunel pod Małym Wołowcem) mierzący 1601 m. Strona biegu : www.biegajwjedlinie.pl

W mieście działa również klub piłkarski - KS Zdrój Jedlina-Zdrój. Więcej o drużynie piłkarskiej: www.zdroj.futbolowo.pl

Obiekty sportowe na terenie miasta:

  • Całoroczny tor saneczkowy
  • Całoroczne boisko do gry w pétanque
  • Wyciąg narciarski "Karolinka"
  • 3 boiska sportowe[20]
  • Kort tenisowy

AtrakcjeEdytuj

  • Park linowy "Czarodziejskie Liny"
  • Fontanna
  • sztuczny Zalew na potoku Jedlina[20]

DemografiaEdytuj

Dane z 30 czerwca 2004[21]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 5155 100 2711 52,6 2444 47,4
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
295,1 155,2 139,9

Piramida wieku mieszkańców Jedliny-Zdroju w 2014 roku[22].
 

AdministracjaEdytuj

Jedlina-Zdrój ma status gminy miejskiej. Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta Jedlina-Zdrój 15 radnych[23]. Organem wykonawczym samorządu jest burmistrz miasta.

KomunikacjaEdytuj

Po Jedlinie kursują autobusy komunikacji miejskiej z Wałbrzycha, łączące miasto z Wałbrzychem, Jedlinką i Głuszycą[24][25]. Przez miasto biegnie również czynna w ruchu pasażerskim linia kolejowa Kłodzko - Wałbrzych, obsługiwana autobusami szynowymi przez samorządowe Koleje Dolnośląskie.

Współpraca międzynarodowaEdytuj

Lista miast i gmin z którymi władze Jedliny-Zdroju podjęły współpracę:

Władze Jedliny-Zdroju od 2004 r. prowadzą także współpracę ze Stowarzyszeniem Gmin Mikroregionu Hustirzanka z Czech[29].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Wyniki badań bieżących - Baza Demografia - Główny Urząd Statystyczny, demografia.stat.gov.pl [dostęp 2020-07-13].
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  3. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  4. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85)
  5. Janusz Czerwiński, Ryszard Chanas, Dolny Śląsk - przewodnik, Warszawa: Wyd. Sport i Turystyka, 1977, s. 279-280.
  6. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 187,188. [dostęp 21.10.2012].
  7. Jedlina Zdrój, Uzdrowiska w Polsce [dostęp 2020-05-13] (pol.).
  8. Lokalna Organizacja Turystyczna "Aglomeracja Wałbrzyska", lotaw.pl [dostęp 2020-05-13].
  9. XII Letnie Warsztaty Gitarowe, www.jedlinazdroj.eu [dostęp 2020-05-13].
  10. XII Letnie Warsztaty Gitarowe, doba.pl [dostęp 2020-05-13].
  11. XVII Dolnośląski Festiwal Zupy, jedlinazdroj.eu [dostęp 2020-05-13].
  12. Międzynarodowy Festiwal Teatrów ulicznych, www.jedlinazdroj.com.pl [dostęp 2020-05-13].
  13. - historia klubu, www.petanque.net.pl [dostęp 2020-05-13].
  14. Kalendarz rozgrywek Polskiej Federacji Pétanque. [dostęp 10 sierpnia 2011].
  15. Międzynarodowy Festiwal Petanque, www.jedlinazdroj.nazwa.pl [dostęp 2020-05-13].
  16. Informacje o petanque na stronie Urzędu Miasta Jedlina-Zdrój. [dostęp 10 sierpnia 2011].
  17. Centrope Cup 2010 Polska – relacja. Polska Federacja Petanque – Związek Sportowy z siedzibą we Wrocławiu, 2010-05-24. [dostęp 2011-08-11].
  18. Centrope cup. Kamil Orpel. [dostęp 2011-08-10].
  19. Informacja o Pierwszym Zimowym Grand Prix w Jedlinie-Zdroju (2010). [dostęp 10 sierpnia 2011].
  20. a b Jedlina Zdrój, Kompleks ACTIV Jedlina, Jedlina Zdrój [dostęp 2020-05-13] (pol.).
  21. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  22. http://www.polskawliczbach.pl/Jedlina_Zdroj, w oparciu o dane GUS.
  23. Zarządzenie Nr 78 Wojewody Dolnośląskiego z dnia 29 marca 2010 r. ws. ustalenia liczby radnych (Dz. Urz. Woj. Dolnośląskiego z 2010 r., Nr 63, poz. 966, s. 6648)
  24. jedlinazdroj.eu: Inauguracja linii autobusowej nr 5 w Jedlinie-Zdroju, dostęp: 29.09.2014
  25. ZDKiUM Wabrzych: Rozkład jazdy i mapa komunikacyjna ZDKiUM Wałbrzych, dostęp: 29.09.2014
  26. Uchwała Nr XXXVI/196/06 Rady Miasta Jedlina-Zdrój z dnia 26 stycznia 2006 r. ws. podjęcia współpracy partnerskiej
  27. Współpraca z niemieckim miastem Strehla. Urząd Miasta Jedlina-Zdrój. [dostęp 2011-08-10].
  28. Uchwała Nr XX/104/04 Rady Miasta Jedlina-Zdrój z dnia 30 czerwca 2004 r. ws. podjęcia współpracy ze społecznością lokalną miasta Velichovky
  29. Uchwała Nr XX/105/04 Rady Miasta Jedlina-Zdrój z dnia 30 czerwca 2004 r. ws. podjęcia współpracy ze Stowarzyszeniem Gmin Mikroregionu Hustirzanka

BibliografiaEdytuj

  • Góry Wałbrzyskie, Podgórze Wałbrzyskie, Pogórze Bolkowskie, Słownik geografii turystycznej Sudetów, tom 10, pod red. M. Staffy, Wrocław 2005

Linki zewnętrzneEdytuj