Jer (głoska)

głoska w języku prasłowiańskim
Ten artykuł dotyczy samogłoski w języku prasłowiańskim. Zobacz też: litera Ь, litera Ъ, litera Ы, zięba jer.
ь
ъ

Jer – jedna z dwóch samogłosek występujących w języku prasłowiańskim, które różniły się od wszystkich pozostałych samogłosek krótszym czasem wymawiania. Od odpowiednich liter alfabetu używanego w staro-cerkiewno-słowiańskim zostały później nazwane jerami. Wyróżniano jer przedni (ь) i jer tylny (ъ). Pod koniec okresu języka prasłowiańskiego wytworzył się także podział na jery słabe (ь̯, ъ̯) i jery mocne (ь̥, ъ̥). W ciągu rozwoju poszczególnych języków słowiańskich jery w pozycjach słabych zanikały, a w pozycjach mocnych wokalizowały się, tj. przechodziły w pełne samogłoski.

Zanik i wokalizacja jerów odbywały się w momencie rozpadu słowiańskiej wspólnoty językowej i wskazywane są jako koniec epoki prasłowiańskiej. Realizacja tych procesów wykazywała pewne różnice w różnych językach słowiańskich, wywierając duży wpływ na ich fonologię i morfologię. Mogła ona za sobą pociągnąć kolejne przemiany takie jak powstanie ruchomego e, wyrównania analogiczne czy wzdłużenie zastępcze.

Pochodzenie jerów i ich charakterystykaEdytuj

Wyróżnia się dwa typy jerów:

  • jer przedni: ь (zwany „jerem miękkim”[1][2]) – samogłoska półwysoka przednia[3].
  • jer tylny: ъ (zwany „jerem twardym”[1][2]) – samogłoska półwysoka tylna[3].

Jery mogły występować w środku wyrazów i na ich końcu. Tworzyły osobne sylaby i niektóre wyrazy były zbudowane wyłącznie z takich jerowych sylab, np. *pьsъ[1].

Przekształcenia samogłosekEdytuj

Jery w języku prasłowiańskim powstały głównie w wyniku przemian praindoeuropejskich krótkich samogłosek ŭ i ĭ[4]. Samogłoska ь odpowiada na ogół dawnemu ĭ, a ъ odpowiada ŭ[5]. Przykładowo: pie. *gʰostĭs > psł. *gostь > pol. gość; pie. *sūnŭs > psł. *synъ > pol. syn[6]; pie. *mŭsom > psł. *mъxъ > pol. mech[7].

Język prasłowiański odziedziczył z poprzednich epok monoftongiczne fonemy samogłoskowe, które można uporządkować w pary różniące się między sobą długością (iloczasowy podział na krótkie i długie samogłoski). Z czasem obok tej opozycji iloczasowej zaczęła wykształcać się także opozycja brzmienia (barwy). Część dawnych samogłosek długich podwyższyła swoją artykulację na najwyższy poziom artykulacyjny, druga część – obniżyła na najniższy poziom. Dawne krótkie samogłoski przyjęły średni poziom artykulacyjny. Przyjmując, że czas trwania samogłoski krótkiej to 1 mora, samogłoski wysokie i niskie trwały 2 mory, a samogłoski średnie 1 morę. Półwysokie samogłoski, tj. jery ь i ъ (dawne krótkie ĭ i ŭ) skróciły się jeszcze bardziej do ½[8] i zmniejszyły swoją wyrazistość artykulacyjną[9]. W związku z tym, że były o połowę krótsze od samogłosek krótkich nazywane są samogłoskami zredukowanymi lub półsamogłoskami[9][10]. Jeszcze później, kiedy wytworzył się podział na jery mocne i słabe, czas trwania tych drugich można określić w przybliżeniu jako ¼[8].

W związku z tym, że przekształcenie głosek ĭ i ŭ w jery wiązało się ze zmniejszeniem napięcia[11] i obniżeniem artykulacji[4], ich barwa stała się bliższa neutralnej samogłosce szwa[12]. Przypuszcza się, że jer przedni był wymawiany jako głoska pośrednia między e i i[9] (jako /ɪ/)[13], a jer tylny jako głoska pośrednia między o i u[9] (jako /ʊ/ lub /ə/)[13]. Na pewnych obszarach różnica między tymi dwoma jerami mogła całkowicie się zatrzeć[11] i oba mogły być realizowane jako szwa[12]. Jery na pewnych pozycjach (tzw. jery słabe) wkrótce zanikły, a te na innych pozycjach (tzw. jery mocne) zmieniły swoją barwę, zlewając się z innymi samogłoskami. Jedynie w języku bułgarskim i słoweńskim do dziś zachował się specjalny fonem wymawiany jako szwa lub podobnie, zapisywany w bułgarskim jako ъ, a w słoweńskim jako e[11].

Do innych źródeł jerów należą m.in.: indoeuropejskie końcówki –os, –on (dające w prasłowiańskim ъ[14], np. *dymъ z pie. *dʰuHmós)[7], redukcja samogłoski e (np. četyrečьtyre[14]; *bьrati*berǫ[5], redukcja w formach trybu rozkazującego pewnych czasowników *rьci*rekǫ)[14]; redukcja o (np. *zъvati*zovǫ[5][a]; pewne słowa zapożyczone do prasłowiańskiego zawierające u bądź i (np. *kъnędzь z języka gockiego, pragerm. *kuningaz; *kotьlъ z gockiego, pragerm. *katilaz[14]. W końcówkach fleksyjnych jery mogły się pojawiać w ramach dążności do „otwierania” sylab w związku z obowiązującym prawem sylaby otwartej[5][17].

Czas powstania jerówEdytuj

Przed próbą określenia, kiedy pojawiły się jery, warto przedstawić, jak w ogóle rozumieć język prasłowiański na osi czasu. Wielu slawistów wyróżnia w języku prasłowiańskim dwa okresy[18]. W pierwszym okresie był to homogeniczny[19] (stosunkowo)[20] język Słowian, który wyodrębnił się ze wspólnoty bałtosłowiańskiej[18]. Drugi okres charakteryzuje się obniżeniem stopnia jedności językowej Słowian – wówczas zachodziły zarówno takie zmiany językowe, które dotyczyły wszystkich Słowian, jak i takie, które miały zasięg regionalny i stanowiły podwaliny dla późniejszego rozdziału na osobne języki słowiańskie[19][b][c]. Granica pomiędzy tymi okresami nie jest ostra. Przyjmuje się, że to przejście nastąpiło między V[23] a VII w.[19][20] i powiązane było w większym lub mniejszym stopniu z migracjami w ramach wielkiej wędrówki ludów[23]. Koniec epoki języka prasłowiańskiego (tj. koniec drugiego okresu) miał miejsce w X[24]–XI w.[19]

Według Zdzisława Stiebera jery w miejscu krótkich ĭ i ŭ pojawiły się po VI–VII w.[25] Według Jurija Szewelowa możliwe jest, że wyłoniły się dopiero w VIII w.[26] Szacunki dokonywane są m.in. na podstawie formy ówczesnych zapożyczeń z i do języków słowiańskich[25] oraz formy toponimów. Fakt, że pierwszy słowiański alfabet (głagolica) z ok. 863 r. (a także kolejny – cyrylica pod koniec IX w.) miał osobne litery dla oznaczania głosek jerów, niezwiązane z i ani z u, wskazuje na to, że głoski ĭ i ŭ musiały zaniknąć wcześniej[27]. Nie ma pewności, że nastąpiło to na całym obszarze słowiańskim równocześnie[28].

Ewolucja jerówEdytuj

Podział na jery słabe i mocneEdytuj

W systemie opartym na opozycji samogłosek krótkich i długich jery mogły stanowić dość rażącą anomalię[10], dlatego ostatecznie nie utrzymały się długo[11]. Pod koniec epoki prasłowiańskiej[10] pojawiły się tendencje osłabienia artykulacji jerów w określonych pozycjach. Pojawiło się dodatkowe rozróżnienie na jer słaby (ь̯, ъ̯) i jer mocny (ь̥, ъ̥)[3]. W pozycjach mocnych jery wymawiano mocniej, wyraźniej i nieco dłużej, a w pozostałych pozycjach – słabiej i jeszcze krócej niż dotychczas[10].

Jery słabe zajmowały następujące pozycje w wyrazie:

  • na końcu wyrazu – w wygłosie, np. domъ̯, konь̯
  • w sylabie poprzedzającej sylabę z pełną samogłoską, np. ̯va
  • w sylabie poprzedzającej sylabę z jerem w pozycji mocnej, tj. takim, który nie ulegał redukcji, a wzmocnieniu, np. ̯̥̯[9][29].

Jer był mocny tylko w zgłosce przed sylabą z jerem słabym. Jeśli sylab jerowych było więcej, to jerem słabym był jer nieparzysty, licząc od końca wyrazu, a jer mocny – parzysty[30]. Jeśli sylaby z jerami były przedzielone sylabą z samogłoską pełną, to poprzedzająca ją sylaba z jerem była w pozycji słabej, np. *sъ̯borъ̯ > zbór[31].

Różnicowanie jerów odbywało się poprzez wzdłużenie zastępcze o kierunku wstecznym. Osłabianie jerów słabych było kompensowane wzmacnianiem jerów mocnych – poprzedzającą mocną półsamogłoskę wydłużano o tyle, o ile skracał się jer następujący[29]. Takie rozmieszczenie jerów słabych (w wygłosie lub w zgłosce poprzedzającej jer mocny bądź inną samogłoskę) budowało swego rodzaju rytmikę (prawo Havlíka). W przybliżeniu można ją przedstawić jako sąsiadowanie sylaby mocnej i słabej (nie: mocna + mocna, słaba + słaba)[32], a w odniesieniu do jerów – niewystępowanie w obu sąsiadujących sylabach bardzo krótkich jerów)[13][d]. Współcześnie taką tendencję prozodyjną można zaobserwować w językach mających iloczas, np. w czeskim (sylaba długa + krótka lub krótka + długa)[32]. Pierwotnie regularny stan, uwarunkowany prawem Havlíka, zmieniał się pod wpływem wyrównań analogicznych; ponadto współcześnie prawo to nie znajduje zastosowania w odniesieniu do trudno wymawialnych grup (por. słow. steblo < psł. *stь̯blo[2] (ale pol. źdźbło)[34]; ros. стекло (stiekło) < psł. *stь̯klo)[2].

Sylaby przyimkowe stanowiły prokliktyki – łączyły się w całość akcentuacyjną z następującymi wyrazami, stanowiły niejako część wyrazu, z którym dany przyimek się łączył, np. ̯‿noci, vъ̥‿mь̯glě, nadъ̥‿mъ̯nojǫ[35].

Zanik i wokalizacja jerówEdytuj

Sposób realizacji dawnych jerów mocnych w wybranych językach słowiańskich (formy powstałe w wyniku wokalizacji jerów)[36]
Język Jer przedni Jer tylny Przykłady
*dьnь *pьsъ *lьnъ *sъnъ *dъždžь[37] *pěsъkъ
polski /'e/ /e/ dzień pies len sen deszcz piasek
czeski /e/ den pes len sen déšť písek
słowacki /e/ /e/, /a/, /o/ deň pes ľan sen dážď piesok
rosyjski /'e/ /o/ день пёс[e] лён[e] сон (son) дождь песок
ukraiński /e/ /o/ день пес лен сон (son) дощ пісок
serbsko-chorwacki /a/ dan pas lan san dažd pesak, pijesak
słoweński /a/, /ə/ dan pes lan sen dež pesek
bułgarski /e/ /ə/ ден пес лен сън дъжд пясък
macedoński /e/ /o/ ден пес лен сон (son) дожд песок
Wybrane wyrazy w różnych językach słowiańskich, które niegdyś zawierały słabe jery
Język Przykłady
*domъ *tьma *rъďa *bьčela *sъpati *sъsati
polski dom ćma rdza pszczoła spać ssać
czeski dům tma rez včela spát sát
słowacki dom tma hrdza včela spať sať
rosyjski дом тьма ржа (przest.) пчела спать сосать
ukraiński дім тьма іржа, ржа бджола спати ссати
serbsko-chorwacki dom tama rđa, hrđa pčela spati sisati
słoweński dom tema rja čebela spati sesati
bułgarski дом тъма ръжда пчела спя -
macedoński дом - ’рѓа пчела спие -

Osłabianie jerów słabych i wzmacnianie jerów mocnych doprowadziło do tego, że od X do XII w. na niemal całym obszarze słowiańskim następował zanik jerów słabych i wokalizacja jerów mocnych (przekształcenie się w pełne samogłoski)[39][f]. O ile pojawienie się jerów miało miejsce w czasach przepiśmiennych dla Słowian, o tyle ich zanik można zaobserwować w najstarszych słowiańskich zapisach[41]. Najstarszym językiem literackim Słowian jest język staro-cerkiewno-słowiański uformowany w IX w., jednak najstarsze zachowane teksty, odpisy, pochodzą z końca X i początku XI w. [42]. W zabytkach języka staro-cerkiewno-słowiańskiego często spotyka się zapisy świadczące o zaniku jerów słabych, np. kto zamiast kъto, natomiast w pozycjach mocnych zastępowanie jeru przedniego literą e, a tylnego – literą o, np. šedъ zamiast sьdъ, sonъ zamiast sъnъ. Ponadto w pozycjach słabych zdarzają się pomyłki w użyciu jeru tylnego i przedniego, co świadczy o tym, że jery słabe w okresie kopiowania tych tekstów nie były już wymawiane[43]. Jednak w czasie gdy język ten powstał, w IX w., jery były pełoprawnymi głoskami, a sylaby z jerami słabymi były w najstarszych tekstach liczone w wierszu sylabicznym tak jak inne sylaby[g]. Jeszcze w Mszale kijowskim z X w. dość poprawnie odtworzone zostały zanikające wtedy jery[45]. Staro-cerkiewno-słowiański z XI w. zachowuje jery w tekstach tylko przez tradycję, w wymowie już one nie istniały[46].

W niektórych językach słowiańskich przy wokalizowaniu się jery dały różne samogłoski zależnie od tego, czy pierwotnie były one przednie (miękkie) czy tylne (twarde), np. ros. *dь̥̯день (dien´), *sъ̥̯сон (son); bułg. ден, сън (den, syn). W niektórych językach istnieje rozróżnienie między dawnymi dwoma jerami w postaci różnicy między twardością a miękkością poprzedzającej spółgłoski, np. pol. dzień ( miękkie), sen (twarde s). W niektórych językach jery zwokalizowały się w jedną samogłoskę bez żadnego rozróżnienia jakościowego, np. serb. dan, san[47].

W językach wschodniosłowiańskich pod koniec XII w. jery w pozycji mocnej były realizowane jako e (jer przedni) lub o (jer tylny), i podobne zmiany, choć niezależnie, zaszły w części dialektów bułgarskich i macedońskich. W dialektach północno-wschodnio-bułgarskich jer tylny zachował brzmienie podobne zapewne do dawnego brzmienia tej głoski. W zabytkach z XII w. z obszaru serbsko-chorwackiego oba jery zlały się w jeden dźwięk, a ten z czasem zlał się z dawnym a z wyjątkiem niektórych gwar czarnogórskich. Podobne zjawisko zaszło w słoweńskim i kajkawskim, ale w pozycji mocnej przekształciły się one ostatecznie w e lub a (np. słoweń. dan, sen). Jery zlały się także na obszarze lechickim, dolnołużyckim, czeskim i w części dialektów słowackich[46].

W żadnym zabytku języka polskiego nie stwierdzono zapisu jerów, więc z pewnością zniknęły w epoce przedpiśmiennej (przed XII w.), najprawdopodobniej w trakcie wieku XI w.[48] W najstarszym zabytku – Bulli gnieźnieńskiej jery w pozycji słabej nie są w żaden sposób zaznaczone grafemami (literami), natomiast tam, gdzie w języku prasłowiańskim były jery w pozycji mocnej występuje samogłoska e, np. Kwiatek (ze psł. *květъ̥̯) zapisywany jest jako Quatec[49].

W języku polskim jer słaby tylny zredukował się całkowicie, np. *synъ̯syn. Jer słaby przedni po zaniku mógł pozostawiać po sobie zmiękczoną poprzedzającą spółgłoskę, np. *koňь̯koń. Jer mocny tylny zwokalizował się w e, np. *dъ̥̯dech. Jer mocny przedni zwokalizował się w ´e, zmiękczając poprzedzającą spółgłoskę, np. *vь̥̯wieś[35].

Przegłos miał miejsce po rozpadzie wspólnoty prasłowiańskiej, wystąpił tylko w części języków słowiańskich, objął m.in. języki lechickie (przegłos lechicki). Był to jednak proces wcześniejszy niż wokalizacja jerów, dlatego e pochodzenia jerowego nie ulegało przegłosowi (forma sen, pies a nie son, pios)[50]. Jednak w niektórych wyrazach ь przeszło w ‘e a następnie w ‘o: dzionek (od dzień < *dьnь), wioska (od wieś < *vьsь) oraz osioł, kozioł z pierwotnych osieł < *osьlъ, kozieł < *kozьlъ[32]. Są to przykłady tzw. fałszywego przegłosu[51][h].

W pewnym momencie, jeszcze przed wokalizacją, nastąpiła, jak się zdaje niekonsekwentnie, wymiana jerów miękkich na twarde przed spółgłoską twardą i zmiana jerów twardych na miękkie przed spółgłoską choćby jedynie lekko fonetycznie zmiękczoną. W związku z tym przykładowo w staro-cerkiewno-słowiańskim vъně zamieniło się w vьně, a vьdova w vъdova. Forma w polszczyźnie deska i w języku rosyjskim доска (doska) świadczy o tym, że bezpośrednio przed wokalizacją był w tym słowie jer twardy *dъska. Tymczasem pierwotnie był tam jer miękki *dьska (świadczy o tym łaciński dĭscus)[46]. Tego typu nieregularności sporadycznie występują w językach słowiańskich[52].

Przykłady nieregularności w wokalizacji jerów[52]
prasłowiański polski czeski słowacki rosyjski ukraiński serbsko-chorwacki słoweński bułgarski
*tьnъkъ cienki tenký tenký тонкий тонкий tanak (tȁnak) tanek тънък
*dъska (*dьska)[53] deska deska doska доска (doska) дошка (doszka) daska (dàska) deska дъска (dyska)

Konsekwencje zaniku i wokalizacji jerówEdytuj

Konsekwencjami zaniku i wokalizacji jerów są:

  • zniesienie prasłowiańskiego prawa sylaby otwartej – przed zanikiem jerów wszystkie sylaby kończyły się samogłoskami; od tej pory – niekoniecznie, np. *domъ̯ > dom, *babъ̯ka > babka[54]. Zanik jerów słabych doprowadził też do zmniejszenia liczby sylab[55]
  • powstanie zbitek spółgłoskowych, czasem trudnych do wymówienia, sprzyjających różnym zmianom fonetycznym i upodobnieniom. Przykładowo w wyrazie babka obie spółgłoski b zachowywały dźwięczność dopóki oddzielone były jerem ъ. Gdy jedna ze spółgłosek b znalazła się w bezpośrednim sąsiedztwie spółgłoski k nastąpiło upodobnienie względem dźwięczności i przejście w wymowie w /p/, tj. /bapka/[56] Jer na końcu słów przestał też podtrzymywać dźwięczność wygłosowych spółgłosek i stawały się one bezdźwięczne, np. w *mǫžьmąż litera ž zaczęła być wymawiana jako /ʂ/ a nie /ʐ/[54]. Powstałe skomplikowane grupy spółgłoskowe zostały z czasem uproszczone, np. *městьskъjь > mieśćsky > miejski; *mǫžьstvo > mężstwo > męstwo[57].
  • zniesienie prawa korelacji miękkości – na północnym obszarze u schyłku prasłowiańskiej epoki[58] samogłoski przednie występowały tylko po spółgłoskach miękkich (bo je palatalizowały), a samogłoski tylne – po twardych. Wokalizacja ъ̥ doprowadziła do powstania samogłoski e, która mimo że jest przednia, nie powoduje zmiękczania stojącej przed nią spółgłoski, np. *mъ̥̯ > mech[54].
  • powstanie samodzielnych fonemów miękkich (m.in. w polszczyźnie, czeszczyźnie)[59] – miękkość spółgłoski przestała być uzależniona od sąsiadującej z nią samogłoski. Przykładowo *pěsnь̯ przeszło w pieśń i w tym słowie dla spółgłoski ń miękkość jest cechą dystynktywną[54], z osobnym miejscem artykulacji[59], niezależną od sąsiedztwa[54]. W języku polskim prócz ń do tego typu fonemów należą te reprezentowane przez spółgłoski ć, dź, ś, ź; w czeskim – ť, ď, ň[59].
  • przyczynienie się do zaniku miękkości spółgłosek wargowych w niektórych pozycjach – w wyniku usunięcia samogłoski podtrzymującej artykulację miękkości (jeru) spółgłoski wargowe w pewnych pozycjach z biegiem czasu mogły tracić miękkość, np. w wyrazie gołąb spółgłoska b była miękka zarówno w prasłowiańskim *golǫbь, jak i w polszczyźnie do około XVII w., a palatalność tej spółgłoski była zaznaczana jeszcze w XIX w. (gołąb´)[i]. Współcześnie o tej dawnej miękkości świadczy dopełniacz – gołębia (a nie: gołęba)[54].
  • powstanie e ruchomego – alternacji e : ø (< ъ̥ : ъ̯) i ´e : ø (< ь̥ : ь̯), np. kotek – kotka, kupiec – kupca[56]
  • przyczynienie się do powstania wyrównań analogicznych w odmianie wyrazów – eliminacji oboczności komplikujących odmianę, np. prasłowiańskie *šь̯̥̯ w mianowniku i jego dopełniacz *šь̥̯ca przeszło w staropolski szwiec w mianowniku i szewca w dopełniaczu. W wyniku wyrównań analogicznych nastąpiło przeniesienie tematu przypadków zależnych do mianownika i powstanie formy szewc[55] (porównaj cz. švec – ševce, ukr. швець – шевця).
  • wzdłużenie zastępcze – w wyniku zaniku jerów w wygłosie powstały nowe samogłoski długie, czego śladem współcześnie jest wymiana o : ó w tematach, np. róg – rogu, brzoza – brzóz[61]
  • uproszczenie systemu wokalicznego – w miejsce trójelementowego układu iloczasowego z jerami powstał prosty podział na samogłoski krótkie i długie[57].

Procesy te miały zatem bardzo duży wpływ na fonologię, budowę sylab i morfologię. Dokonanie się ich może być postrzegane jako koniec epoki (późnego) języka prasłowiańskiego i rozpoczęcie historii poszczególnych języków słowiańskich[13]. Ogólny kierunek ewolucji jerów zarysował się jeszcze w epoce prasłowiańskiej, natomiast realizacja tych zmian mogła się różnić w poszczególnych językach i dialektach[62]. Wokalizacja jerów mocnych następowania po rozpadzie słowiańskiej wspólnoty, dlatego jej efektem były różne głoski w różnych językach[63].

Ruchome eEdytuj

W zależności od końcówek fleksyjnych lub pod wpływem przyrostków mogła zmieniać się pozycja mocnego i słabego jeru, np. mianownik *pь̥̯pies, dopełniacz *̯sapsa; mianownik *květъ̥̯kwiatek, dopełniacz *květъ̯kakwiatka[64]. Jer mocny wymieniał się na jer słaby, który ostatecznie całkiem zanikł[35]. Dlatego też praktycznie we wszystkich językach słowiańskich istnieje taka oboczność polegająca na wymianie głoski powstałej z jeru mocnego na zero morfologiczne[64] – w przypadku języka polskiego alternacje e : ø, ´e : ø[35].

W przypadku wyrazów, które pierwotnie nie zawierały mocnych jerów takie alternacje nie występują, np. bies – biesa (bo: *běsъ), człowiek – człowieka (bo: *čelověkъ), leń – lenia (bo: *lěnь)[65].

E ruchome, analogiczne e ruchome i podobne zjawiska (w nawiasach dla wschodniosłowiańskich – polska transkrypcja; dla serbsko-chorwackiego i słoweńskiego – zapis uwzględniający akcenty)
prasłowiański polski czeski słowacki rosyjski ukraiński serbsko-chorwacki słoweński
*pьsъ - *pьsa pies - psa pes - psa pes - psa пёс - пса (pios - psa) пес - пса (pes - psa) pas - psa (pȁs - psȁ) pes - psa (pə̏s - psȁ)
*ogňь - *ogňi ogień - ognia oheň - ohně oheň - ohňa огонь - огня (ogon´ - ognia) вогонь - вогню (wohon´ - wohniu) oganj - ognja (òganj - ògnja) ogenj - ognja (ôgenj - ôgnja)
*lьvъ - *lьva lew - lwa lev - lva lev - leva лев - львa (lew - lwa) лев - лева (łew - łewa) lav - lava (lȁv - lȁva) lev - leva
*kotьlъ - *kotьla kocioł - kotła kotel - kotle kotol - kotla котёл - котлa (kotioł - kotła) котел - котлa (koteł - kotła) kotao - kotla kotel - kotle
*osmь - *osme osiem - ośmiu osm - osmi osem - ôsmich восемь - восьми (wosiem´ - wos´mi) вісім - восьми (wisim - wos´my) osam (ȍsam) osem - osmih
*maslo - *maslъ masło - maseł máslo - másel maslo - masiel масло - масел (masło - masieł) масло - масел (masło - maseł) maslo - masala / masla maslo (máslo)
*mydlo - *mydlъ mydło - mydeł mýdlo - mýdel mydlo - mydiel мыло - мыл (myło - mył) мило - мил (myło - mył) milo - mil (przest.) milo - mil
- Mendel - Mendla

prawa Mendla

Mendel - Mendela

Mendelovy zákony

Mendel - Mendela

Mendelove zákony

Мендель - Менделя

законы Менделя

Мендель - Менделя

закони Менделя

Mendel - Mendela

Mendelovi zakoni

Mendel - Mendla

Mendlovi zakoni

*čelověkъ - *čelověka człowiek - człowieka člověk - člověka človek - človeka человек - человека (czełowiek - czełowieka) чоловік - чоловіка (czołowik - czołowika) čov(j)ek - čov(j)eka človek - človeka

Przekształcenie jerów jest przyczyną zmiany postaci tematu fleksyjnego w formach czasownika iść w czasie przeszłym: szedłem, szedłeś, szedł, ale: szłam, szłaś, szła. Forma szedł pochodzi od prasłowiańskiej formy imiesłowu czasu przeszłego *šь̥dlъ̯; forma szła od *šь̯dla, a szło od *šь̯dlo. W wyniku zaniku jerów słabych i wokalizacji mocnych formy te przeszły w odpowiednio: szedł, szdła, szdło. Trudna do wymowy zbitka szdł została uproszczona do szł, stąd ostatecznie szła i szło[66].

W polszczyźnie do innych alternacji typu samogłoska po zwokalizowanym jerze : zero morfologiczne (e ruchome) należy: bluzeczka : bluzka, godzien : godny, jeden : jedna, odesłać : odsyłać, ze szkła : z szeregu, wysechł : wyschła, byłem (był + (e)m) : byłam[67]

Formy 3. os. czasownika iść w czasie przeszłym w r. męskim i żeńskim w wybranych językach słowiańskich
prasłowiański

(imiesłów)

polski czeski słowacki rosyjski
*šьdlъ - *šьdla szedł - szła šel - šla išiel - išla шёл - шла (szoł - szła)

Wymiana samogłoski odpowiadającej zwokalizowanemu jerowi (w przypadku polszczyzny – e) na zero morfologiczne (oboczność e : ø) rozwinęła się w niektórych słowach w miejscach, gdzie w formach prasłowiańskich nie było jeru. W polszczyźnie takie nieuzasadnione historycznie e bywa nazywane analogicznym e ruchomym[68]. Można przyjąć, że powstały one na bazie jeru nazywanego nieetymologicznym[63] lub sekundarnym. Ich powstanie ma związek ze zmianą budowy sylaby w wyniku zaniku końcowych jerów słabych[69]. Na podstawie współczesnych form wyrazów często nie jest możliwe wskazanie, które jery można uznać za sekundarne, a które za prymarne (obecne w języku prasłowiańskim). Są jednak pewne kryteria, które pozwalają je odróżnić takie jak reguły fonotaktyczne czy porównanie z innymi indoeuropejskimi językami. Poza tym w języku staro-cerkiewno-słowiańskim standardowo nie było jerów sekundarnych[69].

Taka dodana samogłoska występuje m.in. w słowach z dawnymi końcówkami –dlo, –slo, –tva, np. mydło (psł. *mydlo) – mydeł; masło (psł. *maslo) – maseł; brzytwa (psł. *britva) – brzytew i w formach zdrobnionych tych wyrazów, w których słabe jery uległy wokalizacji zamiast zanikowi, np. mydełko zamiast mydłko (bo *mydlъ̯ko a nie *mydъ̥̯ko)[68] (jednak w języku staropolskim w dopełniaczu l. mn. obecne były formy typu gardł, biodr, sosn, skrzydł[69]). Poza tym pojawia się w takich słowach jak osiem (psł. *osmь) – ośmiu, ogień (psł. *ogňь) – ognia, węgiel (psł. *ǫglь) – węgla[61] dla wzmocnienia końcowej grupy spółgłosek (uniknięcie form ośm, ogń, węgl). Na podobnej zasadzie w polskich gwarach powstała wymowa wiater, Pioter, liter, meter[1]. Rozmieszczenie e ruchomego w odmianie wyrazów także może być inne niż w języku literackim, np. mech – mechu, bez – bezu[70]. W języku czeskim również po pewnym rozchwianiu mogła ustalić się wersja ze stałym e, np. bez : bezu (pol. bez : bzu), blecha : blechy < psł. *blъ̯xa : *blъ̯xy (słow. blcha : blchy, pol. pchła : pchły)[63].

Tego typu alternacje mogą występować także w pewnych zbitkach spółgłoskowych, zwłaszcza takich zawierających jeden sonorant. Przykładowo z *Petrъ w serbsko-chorwackim powstał Petar (w dopełniaczu Petra), a z *dobrъ powstał dobar (przymiotnik rodzaju męskiego) i dobra (rodzaju żeńskiego)[71]. Formy typu *neslъ, *moglъ w językach wschodniosłowiańskich utraciły /l/ (ros. нёс, мог; w rodzaju żeńskim несла, могла). W językach mających sylabiczne l̥ niepotrzebne były modyfikacje po utracie jerów (czeski nesl, mohl), a jednak samogłoska może zostać dodana (słowacki niesol, mohol). W języku polskim takie zbitki spółgłoskowe są tolerowane (niósł, mógł), natomiast nie są w serbsko-chorwackim (nesao, mogao, formy żeńskie: nesla, mogla), gdzie końcowe /l/ przeszło w /o/[72].

Ruchome e pojawiało także w zapożyczonych słowach, w których e nie pochodziło od jeru, np. kartofel : kartofla, sweter : swetra. Taka adaptacja słów obcego pochodzenia nie zachodziła od razu. Przykładowo wyrazy zapożyczone z języka niemieckiego zakończone w nim na –ung miały początkowo w języku polskim końcówkę –unk[73], np. rachunk, frasunk, szacunk, formy obecne jeszcze w XVI w.[61] Występowała ona np. w tytule dzieła Mikołaja RejaWizerunk własny żywota człowieka poczciwego”. Później dodano do tych wyrazów e ruchome na wzór rodzimych z końcówką –ek lub –´ek: wizerunek – wizerunku (od niem. Visierung). W wielu jednak zapożyczeniach, zwłaszcza nowszych, nie występuje alternacja z zerem, np. fotel : fotela (nie: fotla), laser : lasera. O odmianie decyduje uzus (zwyczaj językowy)[73]. Nieregularności podobnego typu można odnaleźć także w języku czeskim, porównując mianownik l. poj. z dopełniaczem l. mn., np. kvarta : kvart, ale palma : palem, farma – farem[63].

Dla niemal wszystkich wyrazów zawierających e pochodzenia jerowego można utworzyć formy oboczne lub wyrazy pokrewne, w których jer zanikł, np. *tьmьnъjь > ciemny; *tьma > ćma (w pierwotnym znaczeniu – ciemność)[31].

Problematyczna jest odmiana nazwisk zakończonych na spółgłoskę poprzedzoną samogłoską e. Nazwiska rodzimego pochodzenia z wyraźnymi słowiańskimi sufiksami tracą w odmianie e. Należą do nich te zakończone na: –ek (*–ъ̥̯), –ec (*–ь̥̯), –eń (*–ь̥̯), np. Miodek – Miodka, Pawelec – Pawelca. Jednak w nazwiskach jednosylabowych e jest zachowane, także wtedy, gdy w odpowiadających im nazwach pospolitych to e jest ruchome, np. Lew – Lewa[j], Sen – Sena[73]. Niegdyś niestosowanie e ruchomego w nazwiskach słowiańskiego pochodzenia mogło być czasem postrzegane jako pewnego rodzaju snobizm. Stanisław Rospond w 1973 pisze, że być może w przyszłości będą zaaprobowane formy nazwisk Kozioła[k], Niemena czy Dudeka, aby odróżnić te nazwiska od słów o innym znaczeniu[32]. I rzeczywiście częściowo tak się stało – współcześnie jedyną możliwą formą dopełniacza nazwiska Niemen jest Niemena (nie: Niemna)[73][76], w przypadku nazwiska Kozioł można stosować zarówno formę Kozła, jak i Kozioła[77], ale dla nazwiska Dudek możliwa jest wyłącznie forma Dudka[78].

W przypadku nazwisk pochodzenia obcego mogą one w odmianie tracić e lub je zachowywać. Najlepiej zaadaptowane nazwiska zwykle mają e ruchome, a słabiej przyswojone zachowują e we wszystkich przypadkach, np. Tischner – Tischnera, Homer – Homera, Lelewel – Lelewela, Kamel – Kamela; ale: Wedel – Wedla, Luter – Lutra, Mendel – Mendla. Często o odmianie decyduje uzus i czasem dla pewnych nazwisk są możliwe dwa warianty, np. Jakiel – Jakla lub Jakiela; Skupień – Skupnia lub Skupienia; Engel – Engla lub Engela[73].

Wyrównania analogiczne wynikłe z rozwoju jerówEdytuj

W niektórych wyrazach po procesach związanych z zanikiem i wokalizacją jerów zaszło ujednolicenie tematów z obocznościami[55] w ramach uproszczania systemu językowego. Proces ten nazywany jest wyrównaniem analogicznym. Formy rzadziej używane równały swoją postać do form używanych częściej. Przykładowo mianownikowa forma psł. *pь̯̥̯ przeszła w staropol. psek, a forma dopełniaczowa *pь̥̯ka w pieska. Jednak w wyniku wyrównania analogicznego w miejscu jeru w temacie forma mianownikowa upodobniła się do tematu w dopełniaczu, stąd współcześnie piesek – pieska[79]. Na podobnej zasadzie przekształcały się *sъ̯̥̯ – *sъ̥̯ma > sjem[l]sejmu > sejm – sejmu; *domъ̯čь̥̯ – *domъ̥čь̯ka > domczek – domeczka > domeczek – domeczka[55].

Niekiedy zdarzało się, że to mianownik wpływał na temat przypadków zależnych, np. *šь̯̥̯ – *šь̥̯ra > szmer – szemra (por. szemrać) > szmer – szmeru; *dъ̥ždžь̯ – *dъ̯ždža > deżdż – dżdża > deszcz – deszczu (po ubezdźwięcznieniu)[55].

Już w Bulli gnieźnieńskiej niektóre nazwy osobowe w mianowniku zamiast przybrać końcówkę –ek, –ec uległy wyrównaniu analogicznemu do przypadków zależnych z przyrostkiem –k, –c, np. Domk, Krostawc, Blizk[55]. To zjawisko miało regionalny charakter[79]. Na północy Polski szerzyły się wyrazy z przyrostkiem –k, –c zamiast –ek, –ec w dopełniaczu liczby mnogiej, które były następstwem wyrównania analogicznego mianownika, np. Suwałki – Suwałk, Mikołajki – Mikołajk, gruszki – gruszk (zamiast Suwałek[m], Mikołajek, gruszek). Obecnie końcówek –k, –c używa się na Kaszubach, np. ptoszk, łokc[1].

Forma dopełniacza l. mn. słowa deskadesk (psł. *dъ̥skъ̯) upodobniła się do form dopełniacza l. mn. innych rzeczowników i przyjęła postać desek, podobnie jak np. misek (gdzie –e– jest uzasadnione historycznie mocnym jerem). Natomiast pierwotny mianownik l. poj. *dъ̯ska > dska > cka został zamieniony na deska[80].

W niektórych przypadkach rozwój jerów i wtórne procesy fonetyczne doprowadziły do pewnej rozbieżności w tematach, np. *dъ̥̯ – *dъ̯xa > dex – dxa > dech – tchu[80]

W przyimkach jery w wygłosie mogły przekształcić się w e wygłosowe zamiast ulec redukcji, ale było to możliwe dlatego, że przyimki są niesamodzielne pod względem akcentowym. Wokalizacja i zanikanie jerów musi więc być rozważane w całych wyrażeniach przyimkowych traktowanych jako jeden wyraz. Jeśli w wyrazie określanym znajdował się jer słaby w sylabie nagłosowej, to jer wygłosowy przyimka stawał się jerem mocnym i wokalizował się, np. *vъ̥̯ne > we śnie[79].

Jednak w niektórych przypadkach samogłoska e pojawiła się w przyimkach również w pozycjach, w których nie było to uzasadnione jerem mocnym, np. *zъ̯ sobojǫ > ze sobą. Taka zmiana była związana z koniecznością oddzielenia trudnych do wymówienia zbitek spółgłoskowych[79].

Przyimek ku pochodzi od *kъ̯ i w niektórych archaicznych wyrażeniach można zaobserwować dawną formę powstałą po zaniku tamtejszego jeru, np. w pieśni „Wesoły nam dziś dzień nastał” we fragmencie: Król niebieski k’nam zawitał[79]. Spółgłoska u w przyimku ku pojawiła się wtórnie, być może przez tzw. atrakcję morfologiczną, jako że przyimek ten łączył się stale z celownikiem, w którym dominowała w rzeczownikach końcówka –u[32][79].

Wzdłużenie zastępczeEdytuj

Wzdłużenie zastępcze w polszczyźnieEdytuj

 
Rozwój samogłosek nosowych w polszczyźnie z uwzględnieniem wzdłużenia zastępczego po zaniku jerów
Zgodnie z prawem korelacji miękkości nosowa samogłoska przednia ę zmiękczała poprzedzające spółgłoski, natomiast ǫ występowała po spółgłoskach twardych. Do XIII w. w polszczyźnie można było wyróżnić nosowe samogłoski krótkie (ǫ̆, ę̆) i długie (ǭ, ę̄) odziedziczone po języku prasłowiańskim, przy czym w wyniku zaniku jerów i ich wokalizacji długie nosowe samogłoski mogły się pojawić w miejscu, gdzie wcześniej występowały krótkie. W pewnym momencie obie samogłoski nosowe zaczęły obniżać swoją artykulację i w XIV w. zlały się w jedną samogłoskę ą w wariancie długim (ą̄) i krótkim (ą̆). Na przełomie XV i XVI w., kiedy zaczął zanikać iloczas, długa zaczęła być wymawiana jako ǫ, a krótka jako ę. Choć obie samogłoski nosowe podniosły artykulację, to jednak ta obniżona dłużej utrzymywała się przy dawnym długim wariancie i w ten sposób samogłoska ta została utrwalona w zapisie (tj. ą zamiast spodziewanego ǫ)[81].

Porównaj rozwój samogłosek nosowych związany z wzdłużeniem zastępczym:
*dǫ̆bъ > dǭb > dą̄b > dąb
*dǫ̆ba > dǫ̆ba > dą̆ba > dęba (dębu)

W niektórych słowach brak jest współcześnie alternacji ą : ę związanej z wzdłużeniem zastępczym, mimo że były warunki do zajścia tego procesu, np. ciąg – ciągu, łęg – łęgu. Jednak w epoce średniopolskiej część tych oboczności istniała, np. w Słowniku polszczyzny XVI w. można odnaleźć wymianę łąg – łęgu. Czasami alternacja ą : ę pojawia się, kiedy, wydawałoby się, nie było warunków do zajścia wzdłużenia zastępczego, np. ręka – rąk. Być może początkowo zjawisko to obejmowało także wyrazy z wygłosowymi bezdźwięcznymi spółgłoskami[81].

W związku z zanikiem jerów zachodziły wyrównania kompensacyjne – zanikający jer przekazywał sąsiedniej samogłosce czas, który był potrzebny na jego wymówienie. Wydłużał się więc czas wymawiania pełnych samogłosek, które znajdowały się w sylabach poprzedzających sylaby z zanikającym jerem. Jednak nie zawsze zanik słabego jeru skutkował wzdłużeniem, a efekt i warunki zajścia tego procesu w językach słowiańskich są bardzo skomplikowane i nie zawsze regularne[82].

W przypadku języka polskiego takie wydłużenie samogłoski, tzw. wzdłużenie zastępcze, nastąpiło w sylabie poprzedzającej jer wygłosowy i tylko wtedy, kiedy jer ten był poprzedzony spółgłoską dźwięczną (a właściwie fonologicznie niebezdźwięczną, bo również dotyczyło to: l, ł, r, r’, n, ń, m, m’)[46].

Konsekwencją tego zjawiska jest to, że krótkie samogłoski stawały się samogłoskami długimi[83], np. *mrŏzъ̯ > mrōz. W najbardziej konsekwentnej postaci zjawisko to można zaobserwować w przypadku rzeczowników z pierwotnie dźwięczną ostatnią spółgłoską[84]. W staropolszczyźnie występowały alternacje typu samogłoska długa : samogłoska krótka, np. nŏga – nōg, wōz – wŏza, krŏwa – krōw – krōwka, mą̄ż – mę̆ża[61].

Samogłoski w pozycji przed sylabą ze spółgłoską bezdźwięczną wydłużyły się niewystarczająco, aby móc je zaliczyć do samogłosek długich. Można je określić samogłoskami półdługimi, jednak już w okresie staropolskim utożsamiły się z krótkimi, więc tego typu wzdłużenia nie pozostawiły żadnego śladu, np. *nosъ̯ > nŏs (nos)[83].

Późniejszy zanik iloczasu w polszczyźnie, tj. zanik różnicowania samogłosek na długie i krótkie sprawił, że w miejscu niektórych długich samogłosek powstały samogłoski ścieśnione (pochylone). Samogłoski te miały wyższą artykulację niż samogłoski długie, z której powstały[83]. Przykładowo staropolskie długie ō przeszło w średniopolskie ó (o pochylone) realizowane jako dźwięk pośredni między o i u. Ostatecznie zaczęto tę głoskę w języku literackim i większości gwar polskich wypowiadać jak u – pierwsze rymy ó z u można znaleźć w drugiej połowie XIX w. Inne samogłoski ścieśnione – å oraz é również zlały się fonetycznie z innymi samogłoskami, ale w przeciwieństwie do ó ich znaki przestały być używane[85].

Powstała więc alternacja ó : o, np. mróz – mrozu, stóg – stogu, kóz – koza, niósł – niosła, plótł – plotła[83][84], mógł – mogła[86]. Takie oboczności nie występują, jeśli w wygłosie znajdowała się spółgłoska bezdźwięczna. Porównaj: róg : rogu – rok : roku; koza : kóz – kosa : kos; dwór – dworu; oś – osi; noc – nocy[84].

Wzdłużenie zastępcze doprowadziło do tego, że pojawiły się długie samogłoski nosowe w nowych pozycjach. Pierwotnie ę (samogłoska przednia) występowała wyłącznie po spółgłoskach miękkich, a ǫ jako tylna – po twardych. Występowały w wersji krótkiej ę̆, ǫ̆ i w wersji długiej ę̄, ǭ[87]. W XIV–XV w. długie samogłoski nosowe przeszły w ą̄, a krótkie w ą̆. W okresie zaniku iloczasu (XV–XVI w.) wytworzyła się nowa opozycja – krótkie samogłoski nosowe przeszły w ę, a długie w ǫ[88]. W wyniku wzdłużenia zastępczego przez zanik jerów powstała samogłoska nosowa długa w wyrazie *dǫbъ̯ > dǭb, ale nie w: *sǫpъ̯ > sǫ̆p (bo tu bezdźwięczna spółgłoska wygłosowa). Stąd ostatecznie dǭb przekształcił się w dąb, a sǫ̆p w sęp[87]. Powstały alternacje ą : ę, np. wąż – węża, gałąź, gałęzi[84].

Wzdłużenie zastępcze w polszczyźnie nie dotyczyło tylko o i samogłosek nosowych, jednak po wydłużaniu innych samogłosek nie ma już we współczesnym polskim języku ogólnym śladu. Czasem jednak jeszcze w gwarach można odnaleźć dawne alternacje (gdzie utrzymuje się jakaś różnica w wymowie dawnych samogłosek długich i krótkich) typu: dziåd – dziada (wymiana a pochylonego na tzw. a jasne[86]), chléb – chleba. Jeszcze szersza alternacja występuje w języku kaszubskim, gdzie dotyczy także samogłosek u oraz i, np. mlin – mlëna, lud – lëdu[84].

Wzdłużenie zastępcze zaszło także w o w wyrazach po przestawce z prasłowiańskiej grupy tert. Porównaj: brzoza – brzóz – brzezina, środa – śród – średni, przód – przodu – na przedzie[1].

Wzdłużenia samogłosek powstawały także przed spółgłoskami nosowymi, np. domъ̯ > dóm; konь̯ > kóń. Formy z ó w tego typu wyrazach były powszechne w dobie języka średniopolskiego. Przykładowo jeszcze w tekstach Słowackiego i Fredry obecne były formy takie jak psóm. Zostały one jednak usunięte z języka ogólnego wskutek hiperpoprawności w stosunku do dialektów ludowych[89]. W gwarach zachowały się także inne samogłoski ścieśnione, które mogły pochodzić z wzdłużenia zastępczego, np. a ścieśnione w słyszoł : słyszała[83].

Wzdłużenie zastępcze w innych językach słowiańskichEdytuj

W języku górnołużyckim wzdłużenia zastępcze zaszły zarówno przed spółgłoską dźwięczną, jak i bezdźwięczną, np. dwór – dwora, kóń – konja, nóc – noce, hłós – hłosa[90]. W języku ukraińskim wzdłużenie zastępcze objawia się alternacją /e/, /o/ : /i/, np. кінь : коня[91], ніч – ночі, двір – двора[90]. Niektórzy autorzy uznają jednak te alternacje za wynik innych przemian językowych[90][92]. Mniej lub bardziej wyraźne ślady wzdłużenia zastępczego można odnaleźć także w języku czeskim, słowackim, serbsko-chorwackim i białoruskim[46]. Nie ma śladów wzdłużenia zastępczego w języku rosyjskim oraz bułgarskim i macedońskim[93].

W przypadku takich języków jak czeski, słowacki, serbsko-chorwacki i słoweński należy odwołać się do dawnego systemu prozodycznego[94]. W języku prasłowiańskim można było początkowo wyróżnić 2 rodzaje intonacji: rosnącą (akutową) i opadającą (cyrkumfleksową). Pod wpływem różnorodnych procesów językowych zaszła metatonia. W pewnych warunkach dawna intonacja cyrkumfleksowa ulegała załamaniu i kończyła się wzrostem intonacji (nowy akut), a dawna intonacja akutowa w pewnych warunkach ulegała załamaniu i kończyła się opadającą (nowy cyrkumfleks)[95]. Na etapie rozpadu wspólnoty słowiańskiej ten system zawierający 4 typy intonacji, a także opozycję iloczasową (krótkie i długie samogłoski) zaczął się upraszczać. Pewne typy intonacji skracały się, inne wzdłużały, zlewając się tym samym ze sobą. Te utożsamienia odbywać się mogły w poszczególnych językach w różnych kombinacjach[95]. Akcent wyrazowy, który padał wcześniej na jer przeniósł się w wyniku jego osłabienia na poprzedzającą sylabę, której to automatycznie wznosiła się intonacja, prowadząc do powstania nowego akutu[96].

Istnieć następujące przykładowe formy: *kõrľь (pol. król) z nowym akutem, *pòrgъ (pol. próg) z akutem oraz wyraz *gȏrdъ (pol. gród) z cyrkumfleksem[96]. W języku słowackim dawny akut połączył się z dawnym cyrkumfleksem, dając ostatecznie krótkie samogłoski. Stoją one w opozycji do długich samogłosek powstałych po dawnym nowym akucie[96]. Można więc stwierdzić, że w słowackim występuje wzdłużenie zastępcze w dawnych *e, *o z tzw. nowym akutem[82]. Występują formy: kráľ, prah, hrad[96]. W języku czeskim i słoweńskim intonacja akutowa zlała się z nowym akutem. W czeskim stały się one długimi samogłoskami, stojąc w opozycji do samogłosek krótkich powstałych po dawnej intonacji cyrkumfleksowej. Wytworzyły się więc formy: král, práh, hrad[n].

W języku serbsko-chorwackim intonacja akutowowa dała krótkie samogłoski opadające (oznaczone podwójnym grawisem, np. ȍ), a cyrkumfleksowa – długie opadające (np. ȏ)[96]. Wzdłużenie zastępcze można zaobserwować w formach z dawnym cyrkumfleksem, np. krótkie *bȍgъ : *bȍga przeszło w bȏg : bȍga, czyli alternację długiej samogłoski i krótkiej. Podobnie *mȍstъ : *mȍsta przeszło w mȏst : mȍsta, a *lȅdъ : *lȅdu przeszło w lȇd : lȅda. W niektórych dialektach serbsko-chorwackiego dawne intonacje akutowe i neoakutowe ulegają wzdłużeniu przed pewnymi sonorantami, w innych – przed wszystkimi sonorantami[82].

Porównanie wyrazów, w których, przynajmniej w niektórych językach słowiańskich, zaszły wzdłużenia zastępcze (w nawiasach dla wschodniosłowiańskich – polska transkrypcja; dla serbsko-chorwackiego – zapis uwzględniający akcenty)
prasłowiański polski czeski słowacki górnołużycki rosyjski ukraiński serbsko-chorwacki
*nožь - *noža nóż - noża nůž - nože nôž - noža nóž – noža нож - ножа (noż - noża) ніж - ножа (niż - noża) nož - noža (nȏž - nóža)
*vozъ - *voza wóz - wozu vůz - vozu voz - voza / vozu wóz – woza воз - воза (woz - woza) віз - воза (wiz - woza) voz - voza (vȏz - voza)
*bogъ - *boga bóg - boga bůh - boha boh - boha bóh - boha бог - бога (bog - boga) бог - бога (boh - boha) bog - boga (bȏg - bȍga)
*koza - *kozъ koza - kóz koza - koz koza - kôz koza - kozow коза - коз (koza - koz) коза - кіз (koza - kiz) koza - koza (kòza - kózā)
*berza - *berzъ brzoza - brzóz bříza - bříz breza - briez brěza - brězow берёза - берёз (bierioza - bierioz) береза - беріз (bereza - beriz) breza - breza (brȅza - brȇzā)
*korva - *korvъ krowa - krów kráva - krav krava - kráv kruwa - kruwow корова - коров (korowa - korow) корова - корів (korowa - koriw) krava - krava (krȁva - krâvā)
*koňь - *koňа koń - konia kůň - koně kôň - koňa kóń - konja конь - коня (kon´ - konia) кінь - коня (kin´ - konia) konj - konja (kȍnj - kònja)
*noťь - *noťi noc - nocy noc - noci noc - noci nóc - nocy ночь - ночи (nocz - noczi) ніч - ночі (nicz - noczi) noć - noći (nȏć - nòći)
*nosъ - *nosa nos - nosa nos - nosu nos - nosa nós - nosa нос - носа (nos - nosa) ніс - носа (nis - nosa) nos - nosa (nȏs - nȍsa)

Jery w sąsiedztwie jEdytuj

Jota oddziaływała na poprzedzające ją spółgłoski i sąsiadujące z nią samogłoski już w języku prasłowiańskim[61]. Jota jako najkrótsza samogłoska (półsamogłoska) mogła wpływać na artykulację jerów w ich sąsiedztwie. Poprzez wyrównanie kompensacyjne jery ulegały wydłużeniu i podnosiły swoją artykulację[97][o]. Dlatego obok joty powstawał tzw. jer napięty, którego wymowa była zbliżona do i (y)[61], np. *kostьjь > kostijь > kości[32]. W niektórych przypadkach ъj rozwinął się ostatecznie w ej ze względu na wyrównania analogiczne, np. *sъjьma > sejma[99].

W języku staro-cerkiewno-słowiańskim jery napięte były zapisywane albo jako i oraz y, albo jako ь oraz ъ[100]

Jer w sąsiedztwie joty najczęściej pojawiał się w wygłosie wyrazu, ponieważ –ьjь lub –ъjь był końcówką dla przymiotników w odmianie zaimkowej (np. *malъjь)[p], a także dla dopełniacza l. mn. dla rzeczowników żeńskich zakończonych miękką spółgłoską (np. *kostьjь)[97].

Wygłosowa samogłoska –y pełniąca rolę końcówki fleksyjnej może we współczesnej polszczyźnie pochodzić zarówno z –ьjь, jak i –ъjь:

  • –y pochodzi z –ъjь, kiedy znajduje się po spółgłoskach twardych z wyjątkiem k, g, np. *novъjь > nowy, tixъjь > cichy.
  • – y pochodzi z –ьjь, kiedy znajduje się po spółgłoskach funkcjonalnie miękkich, tzn. takich, które w czasach staropolskich były wymawiane miękko, tj. š, ž, ř, č, c, ʒ, np. *dužьjь > duży, *tvarьjь > twarzy (dop. l. mn.)[97]

Wygłosowa samogłoska –i pełniąca rolę końcówki fleksyjnej również może we współczesnej polszczyźnie pochodzić zarówno z –ьjь, jak i –ъjь:

  • –i pochodzi z –ъjь, kiedy znajduje się po spółgłoskach funkcjonalnie twardych, tj. po –k’, –g’, które powstały wskutek czwartej polskiej palatalizacji (wcześniej były spółgłoskami twardymi), np. velikъjь > staropol. wieliki > pol. wielki; ubogъjь > ubogi
  • –i pochodzi z –ьjь, kiedy znajduje się po spółgłoskach miękkich, np. *pьsьjь > psi (przymiotnik), *zъlostьjь > złości (dop. l. mn.)[97]

W śródgłosie w polszczyźnie jery napięte wokalizowały się w i lub y, np. *pьjǫ > piję, *mъjǫ > myję, *čьjь > czyj[97][101]. Jer występował też po j w nagłosie pewnych wyrazów[101].

Rozwój nagłosowego jь– zależał od pozycji:

  • w nagłosie absolutnym (na początku zdania) wokalizował się w i, np. *jьgrati > igrać, *jьskra > iskra, *jměti > imieć, *jьdǫ > idę.
  • kiedy wyraz poprzedzający grupę – kończył się na samogłoskę, wtedy grupa ta zanikała, np. grać, skra, mieć
  • kiedy grupa ta występowała po przedrostku zakończonym na samogłoskę, to zamieniana była w jotę, np. *vьjǫ – wiję[97].

Formy iska, igra, igła mogły być początkowo przeważnie południowopolskie, a formy skra, mam – przeważnie północnopolskie, gdzie mogły przechodzić np. z jgrać na grać[32][61]. W śląszczyźnie grupa jь– zwokalizowała się regularnie, np. *jьgъla przeszło w jegła (zamiast w jigła > igła)[32], podobnie w etnolekcie kaszubskim[46].

Wyjątkowy w tej materii jest język rosyjski, w którym jery w pozycji przed j mogły być traktowane jak zwyczajne jery, tzn. przechodzić w /e/ i /o/ w pozycji mocnej i zanikać w pozycji słabej. Jeśli sylaba z jerem była akcentowana, jer stawał się mocny[102], np. *šьja[37] / *šija przeszło w ше́я[102], a *mъjǫ[37] / myjǫ[102] przeszło w мо́ю. Głoska reprezentowana przez słaby jer nieakcentowany zanikła, np. *pьjǫ przeszło w пью́. Prasłowiańskie *moldъjь w rosyjskim przekształciło się w молодо́й. W związku z redukcjami samogłosek w sylabach nieakcentowanych dawne samogłoski jerowe w pozycji przed j są traktowane współcześnie jak i, y, np. *dobrъjь przeszło w до́брый[102].

Zdarzają się także pewne nieregularności. Przykładowo ros. взаи́мный (wzaimnyj), pol. wzajemny, czes. vzájemný (od wyrażenia w zajem, psł. *zajьmъ)[103]. Porównaj też dopełniacz l. mn. jajec, czeski vajec, ukraiński яєць (jajec′), ale rosyjski яиц (jaic)[104].

Wyrazy, w których pierwotnie występowały jery w sąsiedztwie j
prasłowiański polski czeski słowacki górnołużycki rosyjski ukraiński serbsko-chorwacki
*jьgъla igła jehla ihla jehła игла (igła) голка (hołka) igla (ìgla)
*jьskra iskra jiskra iskra škra искра (iskra) іскра (iskra) iskra (ȉskra)
*kostь - *kostьjь kość - kości

(dop. l. mn.)

kost - kostí kosť - kostí kósć - kósćow кость - костей (kost´ - kostiej) кість - костей (kist´ - kostej) kost - kosti / kostiju (kȏst - kòstī / kòstijū)
*pьjǫ - *pьji piję - pij piji, piju - pij pijem - pi piju - pij пью - пей (p´ju - piej) п'ю - пий (pju - pyj) pijem - pij (pȉjēm - pij)
*malъjь mały malý malý mały малый (małyj) малий (małyj) mali (mȃli)
*moldъjь młody mladý mladý młody молодой (mołodoj) молодий (mołodyj) mladi (mlȃdi)

Jery a sonantyEdytuj

Sylabotwórcze sonoranty (sonanty) *r̥, *l̥ (a także *m̥, *n̥) odziedziczone z języka praindoeuropejskiego zostały w języku prasłowiańskim zastąpione przez grupę samogłoska-sonorant, w której spółgłoska (sonorant) przestała pełnić rolę ośrodka sylaby[105]. Taką dodaną anaptyktyczną samogłoską było krótkie ŭ bądź ĭ[105][106]. W późnym okresie języka prasłowiańskiego na obszarze kształcących się języków południowosłowiańskich[107] i zachodniosłowiańskich grupy ŭr, ŭl, ĭr, ĭl[108] przekształciły się na powrót w sylabotwórcze sonoranty[107], które mogły być twarde (r̥, l̥) bądź miękkie (ŕ̥, ľ̥)[108].

W języku staro-cerkiewno-słowiańskim spółgłoski r, l o charakterze zgłoskotwórczym (sonanty) były zapisywane ze znakiem jeru następującym po spółgłosce: rъ, rь, lъ, lь[44][109], a zatem identycznie jak zwyczajne połączenia tych spółgłosek z samogłoskami jerowymi[110]. Takie umieszczenie litery jerowej po spółgłosce do oznaczania sylabotwórczych r i l było rodzajem ortograficznej konwencji[107].

W przypadku tych pierwotnych połączeń spółgłosek płynnych (r, l) z jerami: rъ, rь, lъ, lь można wyróżnić trzy główne tendencje: zanik jerów i utworzenie sylabotwórczej spółgłoski płynnej (języki południowosłowiańskie, słowacki), zanik jerów słabych i wokalizacja mocnych zgodna z prawem Havlíka (języki zachodniosłowiańskie) oraz traktowanie jerów jako mocne niezależnie od pozycji (języki wschodniosłowiańskie)[111]. W efekcie w słowackim i częściowo w południowosłowiańskich językach słowa zawierające pierwotnie połączenia jerowe (niezgłoskotwórcze) stały się na ogół zgłoskotwórcze, zlewając się tym samym z tymi pierwotnie zgłoskotwórczymi[109]. W wielu słowiańskich językach nie tworzono sylabicznego l̥. Serbsko-chorwacki zamiast sylabicznego l̥ ma samogłoskę u, a w słoweńskim i macedońskim obok l stoi samogłoska[112]. Język bułgarski w sąsiedztwie spółgłoski płynnej ma ъ. W języku czeskim jery słabe zanikły, ale spółgłoska płynna w sąsiedztwie dwóch spółgłosek jest współcześnie sylabiczna[111].

Porównanie przekształceń dawnych sylabicznych sonorantów i połączeń spółgłosek płynnych z jerami
Przekształcenia dawnych sylabicznych sonorantów w językach słowiańskich
prasłowiański[37] scs polski czeski słowacki rosyjski serbsko-chorwacki słoweński bułgarski
*vľ̥kъ (*vьlkъ) vlьkъ wilk vlk vlk волк vuk (vȗk) volk (vȏlk) вълк
*vŕ̥ba (*vьrba) vrьbije
cyr. (врьбиѥ)
wierzba vrba vŕba верба vrba (vŕba) vrba (vŕba) върба
*gr̥stь (*gъrstь) grъstь garść hrst hrsť горсть grst (gȓst) grst (gȓst) гръст
*dl̥gъ (*dъlgъ) dlъgъ dług dluh dlh долг dug (dȗg) dolg (dȏlg) дълг
Przekształcenia dawnych połączeń spółgłosek płynnych z jerami: rъ, rь, lъ, lь[109]
*slьza slьza łza slza slza слеза suza (sȕza) solza (sôlza) сълза
*krъvь (biernik) krъvь krew krev krv кровь krv (kȓv) kri (krȋ) кръв

Sonanty nosowe *m̥, *n̥ zachowywały się w różny sposób, w dużej mierze po utworzeniu grupy samogłoska-sonorant przeszły w samogłoski nosowe[113]. Po ponownym pojawieniu się sylab zamkniętych (zniesieniu prawa sylaby otwartej) w wyniku zaniku jerów, samogłoski nosowe zaczęły tracić swoją nosowość[72]. Zachowała się ona jedynie na niektórych obszarach słowiańszczyzny, m.in. w językach lechickich[114].

Jery a prawo korelacji miękkościEdytuj

W okresie rozpadu językowej wspólnoty Słowian (X–XI w.), zwłaszcza w jej bardziej północnej części, pojawiło się tzw. prawo korelacji miękkości[58][115]. Polegało ono na tym, że samogłoski przednie, w tym także jer przedni, powodowały zmiękczenie (palatalizację) poprzedzającej spółgłoski. W największym stopniu zjawisko to rozwinęło się w języku rosyjskim, gdzie większość spółgłosek można uszeregować w fonemiczne opozycyjne pary twarda-miękka. Oba jery w językach wschodniosłowiańskich pozostały odrębne[115].

W językach zachodniosłowiańskich takich jak polski i czeski jery mocne, zarówno tylne, jak i przednie, dały głoskę /e/. W języku polskim palatalizacja spółgłosek przed samogłoskami przednimi utrzymała się, natomiast w języku czeskim w większości przypadków – nie (jedynie w *t, *d, *n i tylko przed oraz *i)[115]. Palatalizowane *t, *d, *s, *z, *n w przeciwieństwie do tych wschodniosłowiańskich, nie są po prostu zmiękczonymi odpowiednikami tych zębowych czy dziąsłowych. Mają one odmienne miejsce artykulacji (zadziąsłowe, podniebienne): w polszczyźnie ć, dź, ś, ź, ń; w czeskim: ť, ď, ň. Co więcej, w polszczyźnie stoją one w opozycji do niepatalizowanych cz, dż, sz, ż[115]. W związku z prawem korelacji miękkości przykładowo z pierwotnej alternacji *tęti : *tъnǫ występuje w polszczyźnie alternacja ciąć : tnę (jer tylny, w przeciwieństwie do przedniej samogłoski ę, nie powodował zmiękczenia)[116].

W językach południowosłowiańskich zjawiska te właściwie nie występują. Jery miały tendencję do zlewania się zanim zanikły, występując na pozycjach słabych. W serbsko-chorwackim obecne są co prawda palatalne ć, đ, lj, nj, ale nie pochodzą one z palatalizacji przed samogłoskami przednimi a z prasłowiańskich grup *tj, *dj, *lj, *nj. W bułgarskim jery się nie zlały, przekształciły się w dwie różne głoski, ale nie występuje palatalizacja spółgłosek przed dawnymi jerami przednimi[115].

Użycie znaków jerówEdytuj

Zapis jerów[117]
rodzaj jeru przedni tylny
zapis literowy w głagolicy
zapis literowy we wczesnej cyrylicy    
transliteracja ь ъ
alternatywna transliteracja ĭ ŭ
nazwa litery w głagolicy
(a następnie w cyrylicy)
erь erъ
fonem /ɪ/[13] /ʊ/ lub /ə/[13]

Znaki używane do oznaczania głosek jerów występują współcześnie w niektórych językach słowiańskich zapisywanych cyrylicą. W języku rosyjskim litera reprezentująca jer miękki ь (мягкий знак) wskazuje, że poprzedzającą go spółgłoska jest miękka (palatalna)[118]. W transkrypcji reprezentuje się ją poprzez znak zmiękczenia ´[119], np. соль (sol´). Ponadto znak ten może oddzielać takie samogłoski jak я, е, ё, ю, и od poprzedzającej spółgłoski, np. семья[60]. Zapisywany jest także w niektórych słowach pochodzenia obcego, np. барьер, серьёзный, батальон. Z kolei znak twardy ъ (твёрдый знак) oddziela przedrostki zakończone na spółgłoskę od rdzenia rozpoczynającego się od samogłoski (zwykle я, е, ё, ю), np. въезд – wjazd. Pojawia się także w wyrazach złożonych z liczebnikami, np. трёхъязычный i w niektórych wyrazach pochodzenia obcego, np. объект[60]. Przy transkrypcji jest pomijany[119]. Podobne funkcje pełnią te litery w języku białoruskim[120].

W języku ukraińskim występuje tylko miękki znak (м'який знак) zapisywany po spółgłoskach do oznaczania ich miękkości, np. бiль, купець. Dla oznaczania spółgłoski twardej przed jotowanymi я, ю, є, ï używa się apostrofu, np. м'ясо, кар'єра[121].

W języku bułgarskim jer mały ь (ер малък) służy do wskazywania, że poprzedzająca spółgłoska w pozycji przed o jest zmiękczona, np. асансьор[122]. Jer wielki ъ (ер голям) jest natomiast reprezentowany przez dźwięk określany jako /ɤ/, /ɐ/[123] lub /ə/[59], np. път. Ponadto w mowie codziennej zachodzi pewien stopień redukcji samogłosek. Samogłoska a może w nieakcentowanej pozycji przejść w dźwięk reprezentowany przez literę ъ, np. słowo масата jest wymawiane jak масътъ[122].

UwagiEdytuj

  1. Stąd pochodzi w polszczyźnie czasownik zwać i jego formy zwiesz, zwę itd., które alternatywnie mogą przybierać formy zowiesz, zowię[15] (dawniej zowę)[16]
  2. Podział języka prasłowiańskiego na dwa okresy pozwala na uniknięcie pewnych niejednoznaczności[18]. Przykładowo Stieber pisze, że w języku prasłowiańskim nie było jeszcze jerów[21], natomiast Długosz-Kurczabowa i Dubisz piszą, że powstały one na wczesnym etapie rozwoju prasłowiańszczyzny[22].
  3. Pierwszy okres języka prasłowiańskiego w literaturze zagranicznej bywa nazywany: ang. Proto-Slavic[23], Early Common Slavic[18], niem. Urslawisch, fr. proto-slave, ros. праславянский язык. Drugi okres bywa nazywany: ang. Common Slavic[23], Late Common Slavic[18], niem. Gemeinslawisch, fr. slave commun, ros. общеславянский язык. Niektórzy autorzy nie stosują jednak takiego rozróżnienia[23].
  4. W prawie Havlíka odnoszącym się do sąsiedztwa jerów można odnaleźć pewne cechy wspólne z zasadami funkcjonowania e muet w języku francuskim[33].
  5. a b W języku rosyjskim (a także białoruskim) /e/ pochodzące od jeru ь przeszły w /o/, jeśli znajdowały się w sylabie akcentowanej, oraz jeśli nie następowała po nich spółgłoska miękka[38].
  6. W drodze wyjątku słabe jery z nagłosowej (pierwszej) sylaby w języku połabskim stawały się jerami mocnymi, jeśli padał na nią akcent lub mieściła się ona bezpośrednio przed sylabą akcentowaną, np. kåtü < psł. *kъto (pol. kto)[40].
  7. W Polsce, czytając teksty staro-cerkiewno-słowiańskie, umownie zwykle przyjmuje się wymowę ъ jako krótkie y () oraz ь jako krótkie i (ĭ)[44].
  8. Niegdyś spółgłoska ł wymawiana była jako spółgłoska przedniojęzykowo-zębowa /ɫ/ (ł sceniczne). W związku z wałczeniem obecnie wymawia się ją jako /w/ (u niezgłoskotwórcze), a taka artykulacja tej głoski wymaga tylnego położenia języka. Dlatego poprzedzająca samogłoska przednia przeszła w samogłoskę szeregu tylnego o i stąd formy osioł i kozioł. W przypadku wyrazów dzionek, wioska samogłoska o pojawiła się w nich na zasadzie analogii do form z przegłosem (Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 98).
  9. porównaj голубь w języku rosyjskim, w którym p’, b’, m’, w’ w wygłosie, w przeciwieństwie do języka polskiego, nie tracą miękkości[60].
  10. choć dopełniacz rzeczownika Lew, jeśli funkcjonuje jako nazwisko, brzmi Lewa[74], to jednak gdy jest imieniem lub członem nazwiska, przyjmuje formę Lwa, np. Lwa-Starowicza[75]
  11. prasłowiańskie *kozьlъ przeszło w staropolskim w kozieł z ruchomym e
  12. por. Sjem niewieści
  13. do dziś forma Suwałk jest jedyną normatywną dla dopełniacza nazwy Suwałki
  14. Na ogół jednak nie ma w czeskim wzdłużenia zastępczego przed bezdźwięcznymi obstruentami, np. prasłowiański *kòšь z akutem przeszedł w koš (z krótką samogłoską)[82].
  15. Według Szewelowa dawne ĭ w pozycji przed oraz po j nie uległo zmianom (nie dało jeru ь), a dawne ŭ w pozycji przed j przeszło w krótkie bez etapu pośredniego w postaci jeru ъ[98].
  16. przymiotniki w odmianie zaimkowej (typu gotowy, zdrowy) powstawały wskutek syntetyzacji formy rzeczownikowej przymiotnika w mianowniku l. poj. r. męskiego, np. *malъ (odpowiednik współczesnych form gotów, zdrów) i zaimka anaforycznego w mianowniku l. poj. r. męskiego *–jь, tworząc np. *malъjьmały (Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 76–77).

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f Władysław Kuraszkiewicz, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1972, s. 75–79.
  2. a b c d Mistrík 1993 ↓, s. 227.
  3. a b c Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 96.
  4. a b Moszyński 2006 ↓, s. 219.
  5. a b c d Radoslav Večerka, Jery, Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 [dostęp 2020-11-19].
  6. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 40–42.
  7. a b Rick Derksen, Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon, Brill, 2008, s. 132, 333, ISBN 978-90-04-15504-6.
  8. a b Moszyński 2006 ↓, s. 218–219.
  9. a b c d e Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 74–75.
  10. a b c d Strutyński 2007 ↓, s. 36.
  11. a b c d Szewelow 1964 ↓, s. 433.
  12. a b Sussex i Cubberley 2006 ↓, s. 111–112.
  13. a b c d e f Klein, Joseph i Fritz 2018 ↓, s. 1492.
  14. a b c d Ольга Георгиевна Щеглова, Сравнительно-историческая грамматика славянских языков. Курс лекций, Nowosybirsk: Nowosybirski Uniwersytet Państwowy, 2011, s. 67–68.
  15. zwać, [w:] Słownik języka polskiego PWN [online], PWN [dostęp 2020-11-22].
  16. Aleksander Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927, s. 658.
  17. Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 37.
  18. a b c d e Christina Y. Bethin, Slavic Prosody. Language Change and Phonological Theory, Cambridge University Press, 1998, s. 9–10, ISBN 978-0-521-59148-5.
  19. a b c d Mate Kapović, The Development of Proto-Slavic Quantity (from Proto-Slavic to Modern Slavic Languages), „Wiener Slavistisches Jahrbuch”, 51, 2005, s. 73–74.
  20. a b Szewelow 1964 ↓, s. 2.
  21. Stieber 2005 ↓, s. 21.
  22. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 96–101.
  23. a b c d e Sussex i Cubberley 2006 ↓, s. 20.
  24. Szewelow 1964 ↓, s. 2–3.
  25. a b Stieber 2005 ↓, s. 21–22.
  26. Szewelow 1964 ↓, s. 438.
  27. Szewelow 1964 ↓, s. 437–439.
  28. Stieber 2005 ↓, s. 29.
  29. a b Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 96–97.
  30. Podlawska 2003 ↓, s. 30–31.
  31. a b Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 84–85.
  32. a b c d e f g h Stanisław Rospond, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971, s. 72–76.
  33. Szewelow 1964 ↓, s. 452–453.
  34. Klein, Joseph i Fritz 2018 ↓, s. 1495.
  35. a b c d Strutyński 2007 ↓, s. 37–38.
  36. Sussex i Cubberley 2006 ↓, s. 113.
  37. a b c d Wiesław Boryś, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2005, s. 113–114, 156, 343, 610, 695, 700, ISBN 978-83-08-04191-8.
  38. Sussex i Cubberley 2006 ↓, s. 129–130.
  39. Zdzisław Stieber, Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005, s. 49–54, ISBN 83-01-14542-0.
  40. Klein, Joseph i Fritz 2018 ↓, s. 1494.
  41. Szewelow 1964 ↓, s. 436–437.
  42. Szewelow 1964 ↓, s. 129–131.
  43. Strutyński 2006 ↓, s. 23–24.
  44. a b Bartula 2004 ↓, s. 26.
  45. Szewelow 1964 ↓, s. 458.
  46. a b c d e f Stieber 2005 ↓, s. 49–54.
  47. Zbigniew Gołąb, Adam Heinz, Kazimierz Polański: Słownik terminologii językoznawczej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968, s. 621–622.
  48. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 104.
  49. Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 77–78.
  50. Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 94–95.
  51. Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 98.
  52. a b Saskia Elisabeth Pronk-Tiethoff, The Germanic loanwords in Proto-Slavic. Origin and accentuation, Leiden University Centre for Linguistics, 2012, s. 164–165.
  53. Stieber 2005 ↓, s. 52.
  54. a b c d e f Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 78–79.
  55. a b c d e f Podlawska 2003 ↓, s. 44–45.
  56. a b Strutyński 2006 ↓, s. 40.
  57. a b Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 106.
  58. a b Frederik Kortlandt, Studies in Slavic and General Linguistics. Selected Writings on Slavic and General Linguistics, Rodopi, 2011, s. 150, ISBN 978-90-420-3363-4.
  59. a b c d Klein, Joseph i Fritz 2018 ↓, s. 1605.
  60. a b c M. Froelichowa, M. Kwiatkowski, S. Łaszewski, Gramatyka języka rosyjskiego, Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1962, s. 14, 19.
  61. a b c d e f g Podlawska 2003 ↓, s. 43–44.
  62. Szewelow 1964 ↓, s. 459.
  63. a b c d Tobias Scheer, Slavic Yers, [w:] Marc van Oostendorp i inni red., The Blackwell Companion to Phonology, John Wiley & Sons, 2011, s. 1, 13–14, DOI10.1002/9781444335262.wbctp0122, ISBN 978-1-4443-3526-2.
  64. a b Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 75–78.
  65. Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 75, 86.
  66. Marcin Maciołek, U źródeł słów, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2017, s. 71–75, ISBN 978-83-226-3035-8.
  67. Robert A. Rothstein, Polish, [w:] Bernard Comrie, Greville G. Corbett (red.), The Slavonic Languages, Routledge, 1993, s. 694, ISBN 0-415-04755-2.
  68. a b Strutyński 2006 ↓, s. 41.
  69. a b c Johannes Reinhart, Die Chronologie der Entstehung der sekundären Jerlaute im Serbokroatischen (Bosnischen, Kroatischen und Serbischen), „Wiener Slawistisches Jahrbuch”, 57, 2011, s. 165–178.
  70. Stanisław Urbańczyk, Zarys dialektologii polskiej, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe PWN, 1976, s. 22.
  71. Wayles Browne, Serbo-Croat, [w:] Bernard Comrie, Greville G. Corbett (red.), The Slavonic Languages, Routledge, 1993, s. 316, ISBN 0-415-04755-2.
  72. a b Sussex i Cubberley 2006 ↓, s. 115–116.
  73. a b c d e Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 81–82.
  74. Zygmunt Saloni i inni, Lew (nazwisko), [w:] Słownik gramatyczny języka polskiego [online], 2012 [dostęp 2019-10-30].
  75. Zygmunt Saloni i inni, Lew (imię lub człon nazwiska), [w:] Słownik gramatyczny języka polskiego [online], 2012 [dostęp 2019-10-30].
  76. Niemen, [w:] Słownik języka polskiego PWN [online], PWN [dostęp 2019-10-16].
  77. Kozioł, [w:] Słownik języka polskiego PWN [online], PWN [dostęp 2019-10-16].
  78. Dudek, [w:] Słownik języka polskiego PWN [online], PWN [dostęp 2019-10-16].
  79. a b c d e f Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 82–83.
  80. a b Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 100.
  81. a b Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 126–129.
  82. a b c d Bethin 1998 ↓, s. 97.
  83. a b c d e Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 79–80.
  84. a b c d e Z. Klemensiewicz, T. Lehr-Spławiński, S. Urbańczyk, Gramatyka historyczna języka polskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1964, s. 52–53.
  85. Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 143–145.
  86. a b Strutyński 2007 ↓, s. 39.
  87. a b Strutyński 2007 ↓, s. 60–61.
  88. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 117–120.
  89. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 102–104.
  90. a b c Stieber 2005 ↓, s. 53.
  91. Bethin 1998 ↓, s. 98.
  92. T.R. Carlton, Comensatory lengthening, rounding and sharping in Ukrainian, „Canadian Slavonic Papers”, 38 (3–4), 1996, s. 385–404, DOI10.1080/00085006.1996.11092130.
  93. Bethin 1998 ↓, s. 95.
  94. Bethin 1998 ↓, s. 96–97.
  95. a b Moszyński 2006 ↓, s. 220–221.
  96. a b c d e Schenker 1993 ↓, s. 78–79.
  97. a b c d e f Kułakowska i Myszka 2013 ↓, s. 76–77.
  98. Szewelow 1964 ↓, s. 439–443.
  99. Długosz-Kurczabowa i Dubisz 2006 ↓, s. 99.
  100. Schenker 1993 ↓, s. 81.
  101. a b Strutyński 2007 ↓, s. 42.
  102. a b c d Sussex i Cubberley 2006 ↓, s. 114.
  103. Instytut Języka Polskiego PAN, wzajemny, Wielki słownik języka polskiego [dostęp 2020-11-28].
  104. Stieber 2005 ↓, s. 52–53.
  105. a b Klein, Joseph i Fritz 2018 ↓, s. 1425.
  106. Stieber 2005 ↓, s. 17.
  107. a b c Klein, Joseph i Fritz 2018 ↓, s. 1488–1489.
  108. a b Stieber 2005 ↓, s. 34.
  109. a b c Klein, Joseph i Fritz 2018 ↓, s. 1496.
  110. Bartula 2004 ↓, s. 26, 81.
  111. a b Bethin 1998 ↓, s. 78–79.
  112. Bethin 1998 ↓, s. 69–70.
  113. Moszyński 2006 ↓, s. 216.
  114. Klein, Joseph i Fritz 2018 ↓, s. 1481.
  115. a b c d e Klein, Joseph i Fritz 2018 ↓, s. 1604–1605.
  116. tnie i ciął, [w:] Poradnia Językowa PWN [online], PWN [dostęp 2020-11-28].
  117. Klein, Joseph i Fritz 2018 ↓, s. 1400–1402.
  118. James S. Levine, Schaum’s outlines. Russian Grammar, McGraw-Hill, 2009, s. 4, ISBN 978-0-07-161168-8.
  119. a b Transkrypcja współczesnego alfabetu rosyjskiego, [w:] Słownik języka polskiego PWN [online], PWN [dostęp 2019-10-16].
  120. Chris Marchant, Fundamentals of Modern Belarusian, 2004 [dostęp 2019-10-16].
  121. B. Zinkiewicz-Tomanek, Gramatyka opisowa współczesnego języka ukraińskiego. Fonetyka, słowotwórstwo, leksykologia, leksykografia, Kraków: Scriptum, 2009, s. 13, ISBN 978-83-60163-44-3.
  122. a b John Leafgren, A Concise Bulgarian Grammar, 2011, s. 7–8.
  123. Bulgarian language and alphabet, Transconsult Bulgaria [dostęp 2019-10-16].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj