Jerzwałd

wieś w województwie warmińsko-mazurskim

Jerzwałd (niem. Gerswalde[1]) – wieś w Polsce położona nad jeziorem Płaskim, będącym częścią Jezioraka, w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie iławskim, w gminie Zalewo. W 1973 wieś należała do powiatu morąskiego. W latach 1946–1975 miejscowość administracyjnie należała do tzw. dużego województwa olsztyńskiego, a w latach 1975–1998 do tzw. małego województwa olsztyńskiego.

Jerzwałd
wieś
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat iławski
Gmina Zalewo
Liczba ludności (2006) 370
Strefa numeracyjna 89
Tablice rejestracyjne NIL
SIMC 0490731
Położenie na mapie gminy Zalewo
Mapa lokalizacyjna gminy Zalewo
Jerzwałd
Jerzwałd
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jerzwałd
Jerzwałd
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Jerzwałd
Jerzwałd
Położenie na mapie powiatu iławskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu iławskiego
Jerzwałd
Jerzwałd
Ziemia53°46′53″N 19°31′40″E/53,781389 19,527778

We wsi znajduje się też siedziba Zespołu Parków Krajobrazowych: Park Krajobrazowy Pojezierza Iławskiego, Park Krajobrazowy Wzgórz Dylewskich. W Jerzwałdzie od 1967 do śmierci żył i tworzył pisarz Zbigniew Nienacki (ur. 1929, zm. 1994). Jego grób znajduje się na miejscowym cmentarzu, a na domu, w którym mieszkał, wisi okolicznościowa tablica[2]. Wieś i jej mieszkańcy są pierwowzorem wsi Skiroławki opisanej w powieści Nienackiego pt. Raz w roku w Skiroławkach.

HistoriaEdytuj

Przed przybyciem Krzyżaków tereny obecnego Jerzwałdu należały do szczepu pruskiego Geriów, których terytorium sięgało od wsi Karpowo do Jerzwałdu z centralnie położonym Zalewem. Po Geriach pozostały grodziska w Kozinach i Dobrzykach oraz obronne wały ziemne w okolicy Karpiarni, jeziora Witoszewskiego oraz między Dobrzykami i Likszanami. Prusowie na polach jerzwałdzkich byli rolnikami i hodowcami. Uprawiali owies, jęczmień, żyto i pszenicę, trudnili się też bartnictwem, myślistwem i rybołówstwem. Każda rodzina pruska miała własne bydło, owce i kozy, najliczniejsze były konie. Dobrze znali ciesielkę, tradycyjne były wyroby z kości i rogu.[1] W okolicy wsi odnaleziono cmentarzysko ciałopalne z okresu wczesnego średniowiecza.

Dawniej była tu wieś pruska zwana Keysy (nazwa od imienia założyciela). Komtur dzierzgońskiLuther z Brunszwiku – nadał Skipiele (Skypelo) i jego prawnym następcom 10 włok na polu osadniczym Keyserswalde. Włóki te były wolne od dziesięciny i szarwarku. W 1333 odnowiono dokument lokacyjny - wielki mistrz obdarował Skipełe i jego sukcesorów wielkim i małym sadownictwem oraz prawem połowu „małym sprzętem” ryb na własne potrzeby w obu jeziorach Rucewskich (Rucewo Małe, Rucewo Wielkie) oraz Jezioraku. Daninę wyznaczono na jeden korzec pszenicy i jeden korzec żyta od każdego pługa. Na Skipiele ciążyła również jedna służba zbrojna (w pruskiej zbroi).

Krótko później ziemie jerzwałdzkie, w nieco innych granicach niż pole Skypelona, otrzymali od Krzyżaków inni Prusowie, Lutyne i jego brat Warpune. Zapisano to w akcie nadania z 2 stycznia 1343. Czytamy tam m.in., że wielki mistrz – Ludolf Koenig – nadał wiernym Prusom Lutynie i jego bratu – Warpunie dwie wioski: Keyserswalde i Luxeine, w zamian za dobra jakie posiadali w Dajtymitach (Doythimiten) w okolicach Welawy. Na każdej wsi ciążył obowiązek służby zbrojnej w pruskiej zbroi. W regestrze z 1437 nie wspomina się już o służebności zbrojnej. Można więc wnioskować, że wsie zmieniły swój charakter. Po 1500 r. nie ma wzmianek o pierwotnym Jerzwałdzie – wieś prawdopodobnie całkowicie zaniknęła, a pola porosła puszcza.

Powtórne założenie wsi. W 1707 Jerzwałd założono ponownie, jako wieś szkatułową króla Prus Fryderyka I. Zasadźcą wsi czynszowej był Krzysztof Węgłowski z Wielowsi. Nadleśniczy ze Starego Dzierzgonia powierzył zasadźcy 26 włók pustkowia leśnego, zwanego Girsewalt. Zasadźca otrzymał dwie włóki sołeckie i przywilej założenia karczmy. Po wyznaczeniu działów okazało się, że wieś liczy 21 włók i 24 morgi. Początkowo uprawiano tylko 190 włók.

Wsią szkatułową są też Siemiany założone w 1700 pod nazwą Schwalgendorf. Kolonistami obu tych wsi byli Polacy sprowadzeni z Królestwa Polskiego. W sprawozdaniach wizytatorów szkół założonych w tych wsiach w 1739 nazywano je wsiami polskimi[2].

W czasie epidemii dżumy w latach 1709-1711 w Jerzwałdzie zmarły 92 osoby. W 1732 we wsi było 39 domów, w 1818 – 48 i 278 mieszkańców. W 1858 było 88 domów i 765 osób. Ludność w większości pracowała jako robotnicy rolni i leśni zatrudnieni w pobliskich lasach państwowych, tartaku i cegielni.

Szkołę założono we wsi około 1750. W 1939 była to trójklasowa szkoła z trzema nauczycielami. Uczęszczały do niej także dzieci z Rucewa i Likszan.

W 1939 gmina Jerzwałd liczyła łącznie 300 gospodarstw domowych i 1026 mieszkańców. 365 osoby utrzymywały się z rolnictwa lub leśnictwa, 444 z pracy w przemyśle i rzemiośle, 43 z pracy w handlu lub komunikacji. 89 gospodarstwa rolne miały powierzchnię w klasie 0,5-5 ha, 20 miało powierzchnie w granicach 5-10 ha, 6 było o powierzchni 10-20 ha, trzy – 20-100 ha i dwa o areale przekraczającym 100 ha.

W 1973 wieś należała do powiatu morąskiego, gmina Zalewo, poczta Jerzwałd.

BibliografiaEdytuj

  • Morąg – z dziejów miasta i powiatu”, Pojezierze, Olsztyn 1973
  • „Jerzwałd – przyroda, historia, ludzie” – A. Rękawek, J. Sokołowski, Biblioteczka ZPK.
  • „Z dziejów Jerzwałdu” – artykuł Kazimierza Madeli w: „Zapiski Zalewskie” nr 3-4/2003 str. 10-16
  • „Dokumentation Gerswalde” – Herbert Schramke, maszynopis z 1981 r.
  • „Sehnsucht nach Gerswalde” – Kurt Dietrich

PrzypisyEdytuj

  1. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. nr 142, poz. 262)
  2. Piotr Skurzyński "Warmia, Mazury, Suwalszczyzna" Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ​​​ISBN 83-7200-631-8​ s. 258

Linki zewnętrzneEdytuj