Otwórz menu główne

Jerzy Kawalerowicz

polski reżyser i scenarzysta

Jerzy Kawalerowicz (ur. 19 stycznia 1922 w Gwoźdźcu koło Kołomyi, zm. 27 grudnia 2007 w Warszawie) – polski reżyser i scenarzysta ormiańskiego pochodzenia[1], poseł na Sejm PRL (1985–1989).

Jerzy Kawalerowicz
Ilustracja
Jerzy Kawalerowicz (2001)
Data i miejsce urodzenia 19 stycznia 1922
Gwoździec
Data i miejsce śmierci 27 grudnia 2007
Warszawa
Zawód reżyser, scenarzysta
Współmałżonek Maria Guntner,
Lucyna Winnicka,
Małgorzata Dipont
Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski Order Sztandaru Pracy I klasy Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”

W latach 1946–1949 studiował w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Jako reżyser filmowy zadebiutował w 1951 socrealistycznym filmem Gromada, a po okresie realizacji propagandowych filmów fabularnych (między innymi Celulozy, 1953) stał się jednym z czołowych reprezentantów polskiej szkoły filmowej. Sławę zdobył jako reżyser nagradzanych za granicą filmów Pociąg (1959), Matka Joanna od Aniołów (1960), tudzież Śmierć prezydenta (1977). Był także realizatorem wystawnych adaptacji prozy Bolesława Prusa (Faraon, 1966) oraz Henryka Sienkiewicza (Quo vadis, 2001). Za reżyserię Faraona otrzymał nominację do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego, a inna adaptacja – Austeria (1983) na podstawie powieści Juliana Stryjkowskiego – zapewniła mu Złote Lwy na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych.

ŻyciorysEdytuj

Młodość i wykształcenieEdytuj

Jerzy Kawalerowicz urodził się 19 stycznia 1922 w Gwoźdźcu koło Kołomyi, na terenie ówczesnej II Rzeczypospolitej i obecnej Ukrainy[1]. Jego ojcem był naczelnik poczty Edward Kawalerowicz, matką – Zofia Klementówna[2]. Kiedy wybuchła II wojna światowa, Jerzy Kawalerowicz zaliczył jedynie małą maturę; w obliczu okupacji najpierw radzieckiej jego rodzina przeniosła się do Stanisławowa. Gdy do tego miasta w 1941 wkroczyli Niemcy, parał się różnych zajęć. Najpierw pracował w niemieckiej lokomotywowni, później – jako tragarz na dworcu w Stanisławowie oraz jako magazynier[3]. W 1944, w trakcie ucieczki przed Niemcami poszukującymi jego brata Witolda, rodzina Kawalerowicza przeniosła się do Krakowa[4].

Po wojnie, gdy polskie ziemie wschodnie zostały wcielone do Związku Radzieckiego, rodzina Kawalerowicza musiała pozostać w Krakowie[1]. W latach 1946–1949 studiował w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, a w trakcie studiów odbył w 1946 Kurs Przygotowania Filmowego[5]. Karierę filmową zaczynał jako asystent reżysera przy filmach Zakazane piosenki (1946) Leonarda Buczkowskiego, Ostatni etap (1947) Wandy Jakubowskiej, Stalowe serca (1948) Stanisława Urbanowicza, Powrót (1947) Bořivoja Zemana oraz Czarci żleb (1949) Alda Vergana i Tadeusza Kańskiego[5].

Okres socrealistyczny (1952–1956)Edytuj

 
Portret Jerzego Kawalerowicza (1956)

W 1951 nakręcił swój pierwszy samodzielny film, Gromadę. Utrzymany w poetyce socrealistycznej debiut fabularny Kawalerowicza przedstawiał dążenie większości mieszkańców wsi ku budowie gminnego młyna, czemu przeciwstawiają się kułacy strzegący swej własności[6]. Gromada, nagrodzona na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Karlowych Warach za „realistyczne ukazanie walki klasowej na wsi”, w istocie służyła wymowie propagandowej. Biograf Kawalerowicza Jan Rek pisał, iż Gromada „wprawdzie ujawnia istotę konfliktu na wsi, ale rację w tym sporze przypisuje wyłącznie kolektywowi, przy czym pozbawia odbiorcę możliwości poznania przesłanek, jakie za tym przemawiają”[7].

Kolejne dwa filmy Kawalerowicza poświęcone walce klasowej były adaptacjami powieści Igora Newerly’ego Pamiątka z Celulozy. Ekranizację prozy Newerlego podzielono na dwie części: Celulozę (1953) i Pod gwiazdą frygijską (1954)[8]. Bohater Celulozy, młody chłop Szczęsny (Józef Nowak), otrzymuje w latach 30. XX wieku szansę awansu społecznego i przechodzi przyspieszoną lekcję dojrzałości. Przenosi się do miasta, gdzie ma szansę dołączyć do ruchu robotniczego[9]. W Pod gwiazdą frygijską wyeksponowany został dodatkowo wątek uczucia miłosnego głównego bohatera do Marii (Lucyna Winnicka, późniejsza żona reżysera), choć w istocie ostatecznie Szczęsny wyjeżdża z miasta, aby wziąć udział w wojnie domowej w Hiszpanii po stronie republikanów[10]. Choć zwłaszcza w scenografii, montażu wewnątrzujęciowym oraz portrecie osób z nizin społecznych można było doszukać się wpływów neorealizmu włoskiego, dyptyk Kawalerowicza przestrzegał ścisłych reguł poetyki socrealistycznej[11].

Wpływy wspomnianej poetyki utrzymały się także w czwartym pełnometrażowym filmie Kawalerowicza, Cieniu (1956). Bohater Cienia, Biskupik (Ignacy Machowski), ginie skacząc z pociągu. Ciąg relacji obiektywnych, które przeplatają się z subiektywnymi, ma na celu ukazanie tożsamości Biskupika. Z początku podejrzewa się go o napuszczenie na siebie dwóch grup walczących w podziemiu podczas nazistowskiej okupacji Polski w trakcie II wojny światowej, później – o protekcję podwójnego szpiega działającego po wojnie; dopiero ostatnia relacja podważa dwie powyższe. Cień posługiwał się wciąż schematem charakterystycznym dla socrealizmu, jednak reżyser poddawał ową poetykę w wątpliwość dzięki zastosowaniu narracji niewiarygodnej[12].

Okres polskiej szkoły filmowej (1956–1960)Edytuj

W 1955, wskutek reorganizacji polskiego przemysłu filmowego, produkcja filmów uległa decentralizacji. Utworzone zostały zespoły filmowe, wśród których znalazł się „Kadr”. Jego kierownictwo artystyczne objął Kawalerowicz. W 1957 nakręcił pierwszy film zaliczany do polskiej szkoły filmowej, który był pozbawiony naleciałości socrealizmu[13]. Prawdziwy koniec wielkiej wojny przedstawia losy Juliana Zborskiego (Roland Głowacki), niegdyś architekta i tancerza, który podczas II wojny światowej przeżył pobyt w obozie koncentracyjnym, co dotkliwie odbiło się na jego zdrowiu psychicznym. Kiedy po wojnie wraca do swojej żony (Winnicka), nie ma już dlań miejsca[13]. Nowatorski w skali kina polskiego był sposób obrazowania subiektywnych wspomnień Juliana z obozu, kręconych ruchomą kamerą z kakofonicznym akompaniamentem dźwiękowym obrazującym traumę obozową bohatera[14].

Powodzenie za granicą Kawalerowiczowi zapewnił jednak film o tematyce zgoła współczesnej. Pociąg (1959) realizował wzorzec filmu sensacyjno-kryminalnego, a jednocześnie melodramatu. Tematem Pociągu są losy meteorolog Marty (Winnicka) oraz lekarza Jerzego (Leon Niemczyk), pasażerów dzielących przedział sypialny podczas podróży tytułowym środkiem lokomocji na trasie Warszawa – Hel[15]. W połowie trasy jednak wkracza milicja, a podejrzany o niepopełnione przestępstwo salwuje się ucieczką przed tłumem próbującym na nim dokonać samosądu[16]. W Pociągu Kawalerowicz podejmował polemikę z militarystycznym dziedzictwem polskiej szkoły filmowej, czego wyrazem była ironiczna decyzja o obsadzeniu w roli nękającego Martę adoratora Zbigniewa Cybulskiego, znanego z Popiołu i diamentu (1958) Andrzeja Wajdy[17]. Pociąg został uhonorowany Złotą Kaczką dla najlepszego filmu oraz nagrodą Premio Evrotecnica im. Georges′a Mélièsa na Międzynarodowym Festiwalu Filmowy w Wenecji[18].

W 1960 roku Kawalerowicz ukończył prace nad Matką Joanną od Aniołów, adaptacją opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza pod tym samym tytułem. Bohaterem filmu jest ksiądz jezuita Suryn (Mieczysław Voit), który przybywa do żeńskiego klasztoru, dowiedziawszy się o opętaniu mniszek przez demony. Główną oś filmu stanowi pojedynek psychologiczny Suryna z przełożoną klasztoru, matką Joanną (Winnicka), który jezuita stopniowo przegrywa[19]. Ascetyczna realizacja Matki Joanny od Aniołów, Rekowi przywodząca na myśl filmy Carla Theodora Dreyera[20], zapewniła temu dziełu sukces artystyczny. Oprócz Złotej Kaczki w Polsce Kawalerowicz otrzymał również Nagrodę Jury na Festiwalu Filmowym w Cannes[21].

Kino lat 60. i 70. (1966–1977)Edytuj

 
Jerzy Kawalerowicz (1969)

Po Matce Joannie od Aniołów Kawalerowicz zbierał fundusze na reżyserię adaptacji powieści Bolesława Prusa pod tytułem Faraon. Filmowy Faraon, ukończony w 1966, miał na celu ukazanie ponadczasowego dylematu władzy, polegającego na wyborze między szlachetnością a skutecznością w sprawowaniu rządów. Konflikt pomiędzy młodym, idealistycznym faraonem Ramzesem XIII (Jerzy Zelnik) a kapłanem Herhorem był w świetle wydarzeń z połowy lat 60. XX wieku przyrównywany do starć pomiędzy Kościołem a państwem komunistycznym[22]. Jednakże Kawalerowicz zadbał również o stronę estetyczną konfliktu, we współpracy z operatorem Jerzym Wójcikiem (charakterystyczna złoto-błękitna tonacja obrazu) i scenografem Jerzym Skrzepińskim, odtwarzając w ascetycznej manierze realia starożytnego Egiptu[23]. Faraon Kawalerowicza, oprócz kolejnej Złotej Kaczki, otrzymał również nominację do Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego[23].

Odniósłszy sukces dzięki Faraonowi, Kawalerowicz postanowił nakręcić film bardziej eksperymentalny. Mając na uwadze dokonania francuskiej Nowej Fali na czele z twórczością Jeana-Luca Godarda, zrealizował w 1968 Grę, poświęconą kryzysowi małżeńskiemu. Partyjnych oraz kościelnych krytyków zaszokowała rozwiązłość obyczajowa bohaterów, którzy ucieczki szukają w zdradzie małżeńskiej; jednocześnie krytykowano film jako popłuczyny po Godardzie i Michelangelu Antonionim, do czego mogła się przyczynić nieprzyswajalna dla współczesnych odbiorców forma: jaskrawość kolorystyczna, luźny porządek scen bądź też rozbicie synchronii dźwięku i obrazu[24]. Złe przyjęcie Gry, ale również napięcia wynikające z wydarzeń marcowych 1968 roku, spowodowały utratę kierownictwa „Kadru” przez Kawalerowicza oraz przesunięcie w czasie jego planów ekranizacji Austerii Juliana Stryjkowskiego, poświęconej środowisku Żydów galicyjskich. Wówczas Kawalerowicz musiał okresowo wyjechać do Włoch, poszukując pieniędzy na planowaną przezeń adaptację Quo vadis? Henryka Sienkiewicza, które to plany okazały się jednak nieosiągalne[25].

Wtedy jednak Józef Fryd, włoski producent o polsko-żydowskich korzeniach, zaproponował Kawalerowiczowi nakręcenie we Włoszech uwspółcześnionej wersji Matki Joanny od Aniołów. Nosiła ona nazwę Maddalena (1971), a zdjęcia do niej powstawały nie tylko w rzymskim Koloseum, ale również w plenerach jugosłowiańskich. Pomimo udziału diwy Lizy Gastoni oraz wystawnej scenografii film poniósł jednak klęskę artystyczną. Maddalena stała się rozpoznawalna na Zachodzie głównie dzięki muzyce Ennia Morricone, która szczególnie się spodobała Jeanowi-Paulowi Belmondo i dzięki jego interwencji została spopularyzowana w filmie Zawodowiec (Le Professionel, 1981)[26].

Gdy po odprężeniu politycznym Kawalerowicz wrócił do Polski, podjął się realizacji filmu poświęconego okolicznościom zamachu na Gabriela Narutowicza, pierwszego prezydenta II Rzeczypospolitej. Scenariusz do Śmierci prezydenta (1977) wraz z Kawalerowiczem napisał krytyk Bolesław Michałek. Kawalerowicz nie skupiał się jednak jedynie na zachowującej swą godność postaci Narutowicza (Zdzisław Mrożewski), ale starannie ukazał kontekst towarzyszący jego wyborze na prezydenta – ożywionych konfliktów parlamentarnych, gwałtownych debat oraz rozruchów ulicznych. Kontrowersje budziła śmiała decyzja scenarzystów o oddaniu głosu nacjonalistycznemu mordercy Narutowicza, Eligiuszowi Niewiadomskiemu, którego odtworzył Marek Walczewski na podstawie autentycznych wypowiedzi malarza przed sądem[27]. Śmierć prezydenta została nagrodzona Srebrnym Niedźwiedziem na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Berlinie[28].

Lata 80. (1980–1989)Edytuj

W 1980 roku Kawalerowicz nakręcił Spotkanie na Atlantyku, kameralny film poświęcony podróży trzech par statkiem transatlantyckim ze Stanów Zjednoczonych do Polski. Główną osią fabularną filmu jest konfrontacja szanowanego profesora Nowaka (Ignacy Gogolewski) z tajemniczym Walterem (Walczewski), który przypomina Nowakowi o mrocznym incydencie sprzed lat z udziałem tegoż (negatywna ocena wystawiona przez profesora młodemu studentowi doprowadziła tego ostatniego do próby samobójczej)[29]. Film został zignorowany przez krytykę – nie tylko dlatego, że stanowił nieudaną próbę nawiązania dialogu z kinem moralnego niepokoju, ale również ze względu na swój „brak wewnętrznej dyscypliny i konsekwencji”[30].

Ukończywszy Spotkanie na Atlantyku, na fali odprężenia wywołanego wydarzeniami sierpniowymi Kawalerowicz rozpoczął prace nad adaptacją prozy Stryjkowskiego[31]. Treścią filmowej Austerii (1982) są losy żydowskiej społeczności małego miasteczka galicyjskiego, którzy po wybuchu I wojny światowej szukają schronienia w karczmie prowadzonej przez sędziwego Taga (Franciszek Pieczka). Karczma jest miejscem, gdzie gromadzi się jednolita etnicznie, lecz światopoglądowo i materialnie różnorodna grupa symbolizująca Żydów z całej Europy Wschodniej[32]. Tragiczny los Żydów obrazowała końcowa sekwencja, w której chasydzi kąpiący się rytualnie w rzece zostają pozbawieni życia przez serię z karabinu maszynowego[33]. Austeria jednak trafiła na nieodpowiedni moment. Jej premiera odbyła się w 1983, a jednym z jej pierwszych zajadłych krytyków był rzecznik prasowy rządu, Jerzy Urban. Powodem niechęci krytyków do filmu miało być niefortunne zestawienie śmierci chasydów z hekatombą Palestyńczyków podczas wojny libańskiej (kraje Układu Warszawskiego stały po arabskiej stronie konfliktu)[34]. Pomimo że Austeria otrzymała Grand Prix Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych[35], podejmowała temat zbyt drażliwy dla ówczesnego społeczeństwa polskiego, które mogło w finałowej scenie dostrzec alegorię Zagłady Żydów na ziemiach polskich[36].

Po nieprzychylnym odbiorze Austerii Kawalerowicz zbierał materiał do stworzenia adaptacji powieści Juliusza Dankowskiego pod tytułem Jeniec Europy. Realizacja filmowej wersji prozy Dankowskiego, której główną osią fabularną były losy Napoleona Bonaparte po klęsce pod Waterloo, odbyła się w koprodukcji polsko-francuskiej i dobiegała końca w 1989, w momencie transformacji ustrojowej w Polsce[37]. Pomimo że Kawalerowicz, dobierając adaptację, snuł analogie między Napoleonem a odchodzącą od władzy partią komunistyczną, film nie spotkał się w Polsce z pozytywnym odbiorem. Zdaniem Reka wnioski wypływające z filmowego Jeńca Europy okazały się dla widowni mało odkrywcze[38].

Schyłek kariery (1990–2001)Edytuj

W 1990 Kawalerowicz zrealizował w Niemczech film Dzieci Bronsteina (Bronsteins Kinder, 1990). Jego akcja toczy się w latach 70. w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Młodzieniec Hans Bronstein dowiaduje się, że jego ojciec uwięził starca będącego niegdyś obozowym kapo. Film przeszedł jednak bez echa. W 1996, w ramach koprodukcji polsko-rosyjskiej, Kawalerowicz nakręcił adaptację opowiadania Lwa Tołstoja Za co? o polskich zesłańcach w obecnym Kazachstanie, dawnych powstańcach ze stycznia 1863 roku. Również filmowe Za co? okazało się porażką artystyczną; zdaniem Alicji Helman reżyser posługiwał się poetyckim stylem z poprzedniej epoki, „niezdolnym do poruszenia współczesnych odbiorców, niezależnie od wieku”[39].

Na przełomie wieków Kawalerowicz mógł wreszcie wcielić w życie planowany przez lata projekt ekranizacji Quo vadis. Adaptacja filmowa powieści Henryka Sienkiewicza ukazała się na ekranach kin w 2001. W rolę Marka Winicjusza wcielił się Paweł Deląg, Lidię odegrała Magdalena Mielcarz, natomiast demonicznego cesarza Nerona zagrał Michał Bajor. Quo vadis Kawalerowicza było najwierniejszą literackiemu pierwowzorowi wersją kinową powieści[40]. Dzięki ogromnym nakładom finansowym (76 milionów złotych, 2 tysiące statystów)[41] przybrało formę atrakcyjną dla współczesnej widowni[42]. Obejrzany przez 4,5 mln widzów ostatni film w karierze Kawalerowicza trafił w przybierające na sile nastroje religijne w Polsce[41], zwłaszcza w obliczu wprowadzenia chrześcijaństwa w XXI wiek przez papieża Jana Pawła II[41][43].

Prezesura w Stowarzyszeniu Filmowców Polskich i działalność dydaktycznaEdytuj

Był współzałożycielem i pierwszym prezesem Stowarzyszenia Filmowców Polskich. Funkcję tę sprawował w latach 1966–1978. W 1981 został honorowym prezesem stowarzyszenia. W latach 1983-86 był Przewodniczącym Komisji do spraw Kinematografii Narodowej Rady Kultury, a w latach 1987–1988 – wiceprzewodniczącym Komitetu Kinematografii. W latach 80. XX wieku wykładał w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej, Telewizyjnej i Teatralnej w Łodzi[5].

Działalność politycznaEdytuj

W 1954, na życzenie Wandy Jakubowskiej, zapisał się do Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej[44], której członkiem był do 1990[45]. W latach 1985–1989 sprawował mandat posła na Sejm PRL IX kadencji. W latach 1981–1983 był członkiem Prezydium Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu. W 1983 został członkiem Rady Krajowej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego[45].

Ostatnie tygodnie życia, śmierć i pogrzebEdytuj

Cztery tygodnie przed śmiercią doznał wylewu[46], po czym zapadł w śpiączkę. Zmarł, nie odzyskując przytomności, w wieku 85 lat[47]. 7 stycznia 2008 w Alei Zasłużonych Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie została złożona urna z prochami Jerzego Kawalerowicza[48].

Życie prywatneEdytuj

Był trzykrotnie żonaty. Pierwszą jego żoną była malarka Maria Guntner[49]. Ze związku z nią miał dwoje dzieci – syna Jacka (przedwcześnie zmarłego) i córkę Kingę[50]. Drugą żoną Kawalerowicza była aktorka Lucyna Winnicka, z którą miał dwoje dzieci – córkę Agatę i syna Piotra), zaś trzecią – krytyk filmowy Małgorzata Dipont[49].

Styl filmowyEdytuj

Jerzy Kawalerowicz jest powszechnie zaliczany do twórców związanych z polską szkołą filmową. András Bálint Kovács zalicza jednak twórczość reżysera do zjawiska filmowego modernizmu, wskazując jako wyróżniki dzieł Kawalerowicza „bardzo powściągliwą technikę narracyjną” oraz „minimalistyczny styl wizualny”[51]. Kovács przyrównuje twórczość Kawalerowicza do filmów włoskiego reżysera Michelangela Antonioniego[52]. Kawalerowicz – podobnie jak Antonioni – posługiwał się w swoich wczesnych filmach pustką przestrzeni oraz krajobrazu[53]. Jednakże zdaniem Bolesława Michałka reżyser Faraona od późnych lat 60. zdradzał raczej niekonsekwencję pod względem stosowanej metody filmowej. Michałek nazywał wręcz Kawalerowicza „estetycznym kameleonem”[54], twierdząc, że Kawalerowicz zwłaszcza w latach 70. i 80. XX wieku zapożyczał pewne motywy ze swoich poprzednich filmów: Maddalena nawiązuje do Matki Joanny od Aniołów, Śmierć prezydenta – do Faraona, natomiast Spotkanie na Atlantyku – do Pociągu[55]. Vacláv Merhaut również pisze, że twórczość Kawalerowicza „jest pełna ciągłych zmian, dziwnych przesunięć i nowych poszukiwań”, a reżyser na przemian tworzył arcydzieła i filmy artystycznie słabe[56].

FilmografiaEdytuj

Reżyser filmówEdytuj

Reżyser serialiEdytuj

Odznaczenia, wyróżnienia, upamiętnieniaEdytuj

OdznaczeniaEdytuj

WyróżnieniaEdytuj

  • Doktorat honoris causa paryskiego Uniwersytetu Sorbona II (1998)[5]
  • Doktorat honoris causa PWSFTviT w Łodzi (2000)[60]
  • Nagroda za całokształt twórczości na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Mar Del Plata (2002)[5]
  • Nagroda im. Luisa Bunuela na XXXI Festiwalu Filmowym w Huesca (2003)[5]
  • Orzeł za osiągnięcia życia (2005)[5]
  • Nagroda Specjalna „Platynowe Lwy” za całokształt twórczości na 32. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni (2007)[5]

UpamiętnieniaEdytuj

Od 21 maja 2010 imię reżysera zyskała jedna z par pociągów Interregio kursujących między Warszawą i Łodzią[61].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Informacja na podstawie biuletynu Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego, s. 42–45
  2. Dipont i Zawiśliński 1997 ↓, s. 13–15.
  3. Dipont i Zawiśliński 1997 ↓, s. 37.
  4. Dipont i Zawiśliński 1997 ↓, s. 39.
  5. a b c d e f g h i j Jerzy Kawalerowicz w bazie filmpolski.pl
  6. Rek 2008 ↓, s. 32–33.
  7. Rek 2008 ↓, s. 36.
  8. Rek 2008 ↓, s. 38.
  9. Rek 2008 ↓, s. 40.
  10. Rek 2008 ↓, s. 42.
  11. Rek 2008 ↓, s. 51.
  12. Rek 2008 ↓, s. 54–56.
  13. a b Rek 2008 ↓, s. 70.
  14. Rek 2008 ↓, s. 71.
  15. Rek 2008 ↓, s. 86.
  16. Rek 2008 ↓, s. 88.
  17. Rek 2008 ↓, s. 90.
  18. Pociąg, filmpolski.pl [dostęp 2019-11-29].
  19. Rek 2008 ↓, s. 97.
  20. Rek 2008 ↓, s. 98.
  21. Matka Joanna od Aniołów, filmpolski.pl [dostęp 2019-11-29].
  22. Lubelski 2015 ↓, s. 322–323.
  23. a b Lubelski 2015 ↓, s. 323.
  24. Jagielski 2015 ↓, s. 1183.
  25. Syska 2016 ↓, s. 175–176.
  26. Syska 2016 ↓, s. 76–77.
  27. Lubelski 2015 ↓, s. 472–473.
  28. Śmierć prezydenta, filmpolski.pl [dostęp 2019-11-29].
  29. Rek 2008 ↓, s. 167–169.
  30. Rek 2008 ↓, s. 170–172.
  31. Rek 2008 ↓, s. 180.
  32. Rek 2008 ↓, s. 181.
  33. Rek 2008 ↓, s. 184.
  34. Rek 2008 ↓, s. 177.
  35. Austeria, filmpolski.pl [dostęp 2019-11-29].
  36. Rek 2008 ↓, s. 178.
  37. Rek 2008 ↓, s. 194.
  38. Rek 2008 ↓, s. 203.
  39. Helman 2000 ↓, s. 106–107.
  40. Miller-Klejsa 2017 ↓, s. 125.
  41. a b c oprac. Jakub Zagalski: Quo Vadis Jerzego Kawalerowicza. Wielkie pieniądze, miliony widzów i kompromitujące wpadki. wp.pl, 14 września 2019. [dostęp 2019-11-30].
  42. Skwara 2013 ↓, s. 173.
  43. Miller-Klejsa 2017 ↓, s. 126.
  44. Dipont i Zawiśliński 1997 ↓, s. 75.
  45. a b „Trybuna Robotnicza”, nr 109 (12 961), 10 maja 1983, s. 6.
  46. Barbara Hollender: Siedemnaście razy żyłem dzięki filmom. „Rzeczpospolita”, 27 grudnia 2007.
  47. Zmarł Jerzy Kawalerowicz. wp.pl, 27 grudnia 2007.
  48. Wyszukiwarka grobów w Warszawie.
  49. a b Fragment wywiadu w „Przeglądzie” z Tadeuszem Bystramem, reżyserem, twórcą dokumenu o Jerzym Kawalerowiczu. Rozmawiała Barbara Jagas: Kobiety jego życia (Jerzy Kawalerowicz). marhan.pl, 2010.
  50. Dipont i Zawiśliński 1997 ↓, s. 48.
  51. Kovács 2007 ↓, s. 286.
  52. Kovács 2007 ↓, s. 287.
  53. Kovács 2007 ↓, s. 288.
  54. Michałek 1988 ↓, s. 94.
  55. Michałek 1988 ↓, s. 110.
  56. Merhaut 2000 ↓, s. 510.
  57. M.P. z 1997 r. nr 16, poz. 151
  58. M.P. z 1954 r. nr 100, poz. 1243
  59. Warszawa. Wręczono złote medale „Gloria Artis”. e-teatr.pl, 10 września 2005.
  60. Seweryn Kuśmierczyk: Jerzy Kawalerowicz. akademiapolskiegofilmu.pl.
  61. Filmowi patroni pociągów, w: Z biegiem szyn, wyd. Karol Trammer, nr 4(48)/2010, s. 2, ISSN 1896-4079

BibliografiaEdytuj

  • Małgorzata Dipont, Stanisław Zawiśliński, Faraon kina, Warszawa: „Skorpion”, 1997, ISBN 83-86466-12-X.
  • Alicja Helman, The Masters Are Tired, „Canadian Slavonic Papers”, 42 (1–2), 2000, s. 99–111, DOI10.1080/00085006.2000.11092240, ISSN 0008-5006 [dostęp 2019-11-30] (ang.).
  • Sebastian Jagielski, Polska: nie tylko Kino Moralnego Niepokoju [w:] Tadeusz Lubelski, Iwona Sowińska, Rafał Syska (red.), Kino epoki nowofalowej, Kraków: Universitas, 2015, s. 1165–1222, ISBN 978-83-242-2593-4.
  • András Bálint Kovács, Screening modernism: European art cinema, 1950–1980, Chicago: University of Chicago Press, 2007, ISBN 978-0-226-45166-4.
  • Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego 1895–2014, Kraków: Universitas, 2015, ISBN 978-83-242-2707-5.
  • Vacláv Merhaut, International dictionary of films and filmmakers, Tom Pendergast, Sara Pendergast (red.), wyd. 4, t. 2, Detroit: St. James Press, 2000, s. 510, ISBN 1-55862-449-X.
  • Bolesłąw Michałek, The modern cinema of Poland, Bloomington: Indiana University Press, 1988, ISBN 0-253-20481-X.
  • Anna Miller-Klejsa, Filmowe igrzyska Sienkiewiczem podszyte, czyli „Quo vadis” na dużym ekranie, „Kwartalnik Filmowy” (97–98), 2017, s. 113-128.
  • Jan Rek, Kino Jerzego Kawalerowicza i jego konteksty, Łódż: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2008, ISBN 978-83-7525-188-3.
  • Ewa Skwara, Quo Vadis em filme (1912, 1925, 1951, 1985, 2001), as muitas faces da Antiguidade, „Classica - Revista Brasileira de Estudos Clássicos”, 26 (2), 2013, s. 163–174, DOI10.14195/2176-6436_26-2_8, ISSN 2176-6436 [dostęp 2019-11-30].
  • Rafał Syska, Urok jawnogrzesznicy. „Maddalena” Jerzego Kawalerowicza, „Kwartalnik Filmowy” (95), 2016, s. 175–182.
  • Stanisław Zawiśliński, Seweryn Kuśmierczyk (red.), Księga Kadru: o zespole filmowym Jerzego Kawalerowicza, Warszawa: „Skorpion”, 2002, ISBN 83-86466-37-5, OCLC 749558101.

Linki zewnętrzneEdytuj