Otwórz menu główne

Jerzy Niezbrzycki

oficer polskiego wywiadu wojskowego

Jerzy Antoni Niezbrzycki[1], ps. „Ryszard Wraga”, „Bernard Andrews” (ur. 28 lipca 1902[2] w Winnicy, zm. 30 stycznia 1968 w Leesburg) – kapitan piechoty Wojska Polskiego, oficer polskiego wywiadu wojskowego, m.in. kierownik Referatu „Wschód” Oddziału II Sztabu Generalnego/Głównego Wojska Polskiego, polski sowietolog i pisarz.

Jerzy Niezbrzycki
Data i miejsce urodzenia 28 lipca 1902
Winnica, gubernia podolska, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 30 stycznia 1968
Leesburg, Wirginia, USA
Odznaczenia
Krzyż Niepodległości z Mieczami Krzyż Walecznych (1920-1941) Srebrny Krzyż Zasługi Order Krzyża Orła V Klasy (Estonia)

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Od końca 1916 brał udział w tajnych pracach niepodległościowych, w 1917 wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej. W grudniu 1918 został dowódcą harcerskiego oddziału dywersyjnego. W 1919 przeprowadził kilka udanych ataków, m.in. na stacje kolejowe Koziatyn i Żmerynka, gdzie został aresztowany; udało mu się uciec z aresztu. Następnie został wysłany do Lwowa, co wiązało się z pracą podporządkowanej mu siatki POW KN-3. Podczas wojny polsko-bolszewickiej trzykrotnie przekraczał linię frontu, przy czym został ranny. Organizował pracę wywiadowczą na Ukrainie oraz w Besarabii. Jako adiutant komendanta okręgu czarnomorskiego (KC-2) kilkakrotnie przedostawał się przez granicę rumuńsko- sowiecką.

W 1921 r. rozpoczął służbę w Oddziale II Sztabu Generalnego WP i pełnił ją nieprzerwanie do 1939 r. stając się „liderem kierunku wschodniego i niezaprzeczalnie jego szarą eminencją”[3]. W 1928 r. objął, pod przykrywką dyplomatyczną[4], kierownictwo placówki O-2 w Kijowie. Przeprowadził szereg ryzykownych penetracji jednostek wojskowych. W 1930 znalazł się w Referacie Wschód Oddziału II Sztabu Głównego, w dwa lata później został jego kierownikiem. Jego najbliższymi współpracownikami byli: kapitan Jan Urjasz, kapitan Bogdan Butkiewicz i rotmistrz Jan Zakrzewski, a także porucznik Michał Telatycki i porucznik Michał Baliński. Kapitan Jerzy Niezbrzycki był znawcą problematyki sowieckiej, o czym świadczyły jego teksty publicystyczne, a także poważniejsze szkice i studia drukowane pod pseudonimem Ryszard Wraga na łamach prasy, przede wszystkim zaś elitarnego dwutygodnika Bunt Młodych, (później Polityka) redagowanych przez Jerzego Giedroycia).

W pierwszych dniach wojny odwołany ze stanowiska na osobiste polecenie marszałka Rydza-Śmigłego. Po najeździe sowieckim na Polskę trafił do Rumunii, gdzie reorganizował wywiad przeciwko ZSRR. Następnie przez Francję przedostał się do Wielkiej Brytanii, gdzie w latach 1941-1942 był wykładowcą w Szkole Oficerów Wywiadu, skąd został usunięty i osadzony w karnym obozie oficerskim w Rothesay na wyspie Bute. Po zwolnieniu, podobnie jak mjr Tadeusz Nowiński, wysunął zarzuty z pogranicza współpracy z Abwehrą przeciwko kierownictwu Referatu Zachód w tym szefowi Referatu – majorowi Janowi Żychoniowi[5]. Sąd wojskowy Polskich Sił Zbrojnych nie zakwestionował przedstawionych zarzutów ograniczając się do funkcji rozjemcy. W konsekwencji, w połowie lutego 1944 major Jan Żychoń zrezygnował ze stanowiska.

Po II wojnie światowej został zatrudniony w Ministerstwie Informacji. W latach 1945-1949 przebywał w Londynie, jest wykładowcą w Polskim Instytucie Spraw Wschodnich i Wolnym Uniwersytecie Polskim . W latach 1949-1958 zamieszkał w Paryżu, był konsultantem do spraw sowieckich Ministerstwa Spraw Zagranicznych Francji. Przeniósł się następnie do Stanów Zjednoczonych, gdzie najpierw był konsultantem w Bibliotece Kongresu USA, a następnie pracownikiem naukowym w czołowym amerykańskim ośrodku badań sowietologicznychInstytucie Hoovera na Uniwersytecie Stanforda. W międzyczasie opublikował kilka tekstów dotyczących ZSRR, a także fragmenty wspomnień. Dobrze zapowiadającą się współpracę z wydawanym w Paryżu miesięcznikiem „Kultura” zerwał, kiedy przedwojenny przyjaciel redaktor Jerzy Giedroyć zakwestionował jego zarzuty pod adresem Czesława Miłosza, który zdaniem Wragi, był agentem wywiadu PRL.

Awanse służboweEdytuj

  • porucznik – ze starszeństwem z dniem 15 sierpnia 1924 r.
  • kapitan – 27 czerwca 1935 r. ze starszeństwem z dniem 1 stycznia 1935 r. i 91 lokatą w korpusie oficerów zawodowych piechoty

Ordery i odznaczeniaEdytuj

PublikacjeEdytuj

  • Ryszard Wraga, Rola i zadania emigracji polskiej, 1945.
  • Ryszard Wraga, Ustrój sowiecki : marksizm a stalinizm, komunizm a sowietyzacja Rzym 1945 , Nakładem Oddziału Kultury i Pracy 2 Korpusu, seria Biblioteka Białego Orła
  • Ryszard Wraga, Wojna sowiecko-niemiecka, 1941-1945, Rzym 1945, Nakładem Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu ,seria Biblioteka Białego Orła
  • Ryszard Wraga, O rewolucji, Rzym 1945, Nakładem Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu,seria Biblioteka Białego Orła
  • Ryszard Wraga, Sowieckie republiki: środkowo-azjatyckie, Rzym 1945, Nakładem Oddziału Kultury i Prasy 2. Korpusu, Seria Biblioteka Białego Orła
  • Richard Wraga, Integral communism: a program for action; analysis of the eighty-one party statement. Introd. by Peter S. H. Tang, Washington 1961 , Research Institute on the Sino-Soviet Bloc. Research Institute on the Sino-Soviet Bloc. Studies. Monograph series , no. 2.

PrzypisyEdytuj

  1. W Rocznikach Oficerskich z 1924, 1928 i 1932 roku figuruje jako Antoni Jerzy Niezbrzycki.
  2. W Rocznikach Oficerskich z 1924, 1928 i 1932 roku jako datę urodzenia podano 3 marca 1901 r.
  3. Leszek Gondek, Wywiad polski w III Rzeszy 1933-1939. Zarys struktury, taktyki i efektów obronnego działania, Warszawa 1982, s. 161.
  4. W Rocznikach Oficerskich figuruje kolejno: w 1924 r. jako oficer 21 Pułku Piechoty "Dzieci Warszawy", w 1928 r. – oficer w dyspozycji komendanta Kadry Oficerów Piechoty i w 1932 r. jako oficer w dyspozycji szefa Departamentu Piechoty Ministerstwa Spraw Wojskowych.
  5. Andrzej Krzak: Kapitan Jerzy Antoni Niezbrzycki. caw.wp.mil.pl. s. 308. [dostęp 2018-03-30].
  6. Eesti Vabariigi teenetemärgid (est.). president.ee. [dostęp 2014-11-13].

BibliografiaEdytuj

  • Leszek Gondek, Wywiad polski w III Rzeszy 1933-1939. Zarys struktury, taktyki i efektów obronnego działania, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1982, wyd. II, ​ISBN 83-11-06794-5​.
  • Rocznik Oficerski 1924, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Oddział V Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Warszawa 1924, s. 175, 404.
  • Rocznik Oficerski 1928, Ministerstwo Spraw Wojskowych, Warszawa 1928, s. 152, 269.
  • Rocznik Oficerski 1932, Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, Warszawa 1932, s. 102, 437.
  • Bogusław Polak, Kpt. Jerzy Niezbrzycki (Wraga) 1902-1968. Sowietolog czy oficer wywiadu? [w:] Sekretna wojna: z dziejów kontrwywiadu II RP (1914)1918-1945(1948) 2, red. Zbigniew Nawrocki, Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo 2015, s. 563591
  • Sławomir Cenckiewicz, O poglądach geopolitycznych Eugeniusza Romera, Władysława Studnickiego, Henryka Bagińskiego i Jerzego Niezbrzyckiego, "Arcana" 2000, nr 2, s. 53-82.
  • Paweł Libera, Bartosz Nowożycki, Jerzy Niezbrzycki (Ryszard Wraga) - Jerzy Giedroyć: dzieje trudnej współpracy [w:] Sekretna wojna: z dziejów kontrwywiadu II RP (1914)1918-1945(1948) 2, red. Zbigniew Nawrocki, Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo 2015, s. 625-642.
  • Grzegorz Mazur, Kpt. Jerzy Niezbrzycki (1902-1968) [w:] Sekretna wojna: z dziejów kontrwywiadu II RP (1914)1918-1945(1948) 2, red. Zbigniew Nawrocki, Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo 2015, s. 593-605.
  • Tadeusz Dubicki, Andrzej Suchcitz, Oficerowie wywiadu WP i PSZ w latach 1939-1945. Słownik biograficzny, t. 1, Warszawa: Instytut Józefa Piłsudskiego - Towarzystwo Opieki nad Archiwum Instytutu Literackiego w Paryżu - Łomianki: Wydawnictwo LTW 2009, s. 188-198.
  • Konrad Paduszek, Jerzy Niezbrzycki - oficer i historyk II Oddziału II SG WP [w:] Sekretna wojna: z dziejów kontrwywiadu II RP (1914)1918-1945(1948) 2, red. Zbigniew Nawrocki, Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo 2015, s. 607-624.

Linki zewnętrzneEdytuj