Bajkał

jezioro w Rosji
(Przekierowano z Jezioro Bajkał)
Ten artykuł dotyczy jeziora. Zobacz też: Inne znaczenia tego słowa.

Bajkał (ros. Байкал) – jezioro tektoniczne w azjatyckiej części Rosji, w Buriacji i obwodzie irkuckim. Jest najstarszym i najgłębszym jeziorem na świecie, a pod względem powierzchni drugim jeziorem w Azji i siódmym na świecie[3].

Bajkał
Байкал
Ilustracja
Zdjęcie satelitarne
Położenie
Państwo  Rosja
Miejscowości nadbrzeżne Irkuck (w pobliżu)
Ust´-Barguzin
Siewierobajkalsk
Wysokość lustra 455 m n.p.m.
Morfometria
Powierzchnia 31 500 km²
Wymiary
• max długość
• max szerokość

636 km
79 km[1]
Głębokość
• średnia
• maksymalna

730 m
1642 (1620 – największa osiągnięta głębokość zanurzenia)[2] m
Objętość 23 000 km³
Hydrologia
Rzeki zasilające 336 rzek
Rzeki wypływające Angara
Rodzaj jeziora tektoniczne
Położenie na mapie obwodu irkuckiego
Mapa lokalizacyjna obwodu irkuckiego
Bajkał
Bajkał
Położenie na mapie Rosji
Mapa lokalizacyjna Rosji
Bajkał
Bajkał
Ziemia53°30′N 108°12′E/53,500000 108,200000
Mapka jeziora
Jezioro Bajkał[a]
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
ilustracja
Państwo  Rosja
Typ przyrodniczy
Spełniane kryterium VII, VIII, IX, X
Numer ref. 754
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 1996
na 20. sesji

PołożenieEdytuj

Leży w rowie tektonicznym, lustro wody znajduje się na wysokości 456 m n.p.m. Rozciąga się na długości 636 km; maksymalna szerokość wynosi 79 km. Wokół jeziora jest wiele pasm górskich powstałych w orogenezie bajkalskiej (tzw. bajkalidy). Na północno-zachodnim brzeguGóry Bajkalskie o wysokości do 2588 m n.p.m.(Góra Czerskiego). Na południowy zachód od nich, wzdłuż zachodniego brzegu ciągną się Góry Przymorskie. Góry Barguzińskie na brzegu północno-wschodnim sięgają 2841 m n.p.m. (Pik Bajkał), od których na południowy zachód ciągnie się pasmo Ułan-Burgasy. Od strony południowo-wschodniej nad jeziorem wznosi się pasmo Chamar-Daban sięgające 2995 m n.p.m. (Bajszynt-Uła).

Głębokość i powierzchniaEdytuj

Pierwsze pomiary głębokości Bajkału prowadzono w XVII w., gdy dotarło tam większe osadnictwo rosyjskie. W latach 1869–1876 głębokość południowej części jeziora mierzyli Polacy Benedykt Dybowski i Wiktor Godlewski. Pomiarów całego Bajkału dokonała dopiero w latach 1896–1902 wyprawa Rosyjskiego Urzędu Hydrograficznego. W początku lat 30. XX w. założona przez Gleba Wiereszczagina Bajkalska Stacja Limnologiczna otrzymała do dyspozycji pierwsze echosondy, przy pomocy których przeprowadzono w latach 1931–1934 pierwsze kompleksowe pomiary głębokości. Pozwoliły one sporządzić mapę rzeźby dna Bajkału i ustalić jego największą głębokość na 1940 m. Przy pomocy echosond nowej generacji otrzymanych w 1957 roku przeprowadzono badania środkowej części jeziora. Największa znaleziona głębia znajduje się w środkowej części akwenu, w odległości 8–12 km od wyspy Olchon. Maksymalna stwierdzona głębokość została oceniona na nieco ponad 1600 m, a głębokości zbliżonej do 1741 m w ogóle nie stwierdzono. Kontrolne pomiary z lodu, przeprowadzone w marcu 1960 r. dały wynik 1620 m[4] (czasami 1619 m), który utrzymywał się na mapach przez wiele lat.

Ważnymi badaczami Bajkału byli polscy zesłańcy:

Oprócz tego znaczne zasługi w badaniach jeziora położyli rosyjscy i sowieccy uczeni: F.K. Driżenko (hydrologia), Wierieszczagin, P.P. Szerstjankin.

Według nowych danych z 2009 r. głębokość maksymalna jeziora jest równa 1642 m[5]. Jego dno znajduje się na głębokości 1186,5 m p.p.m., co oznacza, że Bajkał jest największą światową kryptodepresją. Głębokość średnia wynosi 730 m. Zasoby wodne jeziora wynoszą 23 tys. km³[6], co stanowi 1/5 światowych zasobów powierzchniowej wody słodkiej.

 
Dorzecze Jeniseju

Jezioro ma powierzchnię 31,5 tys. km², w tym 27 wysp. Największą z nich jest Olchon o powierzchni 742 km².

Bajkał ma 336 dopływów, z czego najważniejsze to Selenga, Barguzin czy Górna Angara. Ujścia rzekdeltowate. Wypływa z niego jedna rzekaAngara, prawy dopływ Jeniseju. Powierzchnia zlewiska jeziora wynosi 557 tys. km².

GeologiaEdytuj

 
Mapa fizyczna okolic Jeziora Bajkał

Jezioro znajduje się w ryfcie bajkalskim. Jego powstanie wiąże się z odsuwaniem się płyty amurskiej od płyty euroazjatyckiej wywołanym kolizją płyty indyjskiej z Azją, rozszerzeniem pacyficznych stref subdukcji i ciepłem płaszcza ziemskiego[7]. Ocenia się, że wiek Bajkału może być większy niż 25 mln lat. W tym czasie na dnie gromadził się materiał osadowy przynoszony przez rzeki. Grubość osadów dennych ocenia się na ponad 7 km[8].

Klimat i krajobrazEdytuj

Miąższość lodu na powierzchni jeziora różnicuje się od 0,4 do 1,2 m w okresie od grudnia do maja[9]. Wodę cechuje niskie stężenie substancji rozpuszczonych i zawiesin, z czym jest związana wysoka przezroczystość dochodząca do 40 m[10]. Również lód jest tak przezroczysty, że nawet w odległości kilkudziesięciu metrów od brzegu widać dno.

Można wyróżnić dwa podstawowe typy wiatrów w pobliżu Bajkału[10]:

Rozkład dominujących wiatrów jest zdeterminowany przez masywy górskie, głęboko wcinające się doliny rzek uchodzących do jeziora oraz północno-zachodnią cyrkulacją mas powietrza. Wody są bardzo intensywne mieszane, co skutkuje dobrym natlenieniem głębin.

Jezioro to cechuje się wyjątkowo zrównoważonym ekosystemem, wykształconym przez trwające miliony lat procesy regulacyjne.[potrzebny przypis]

Flora, fauna i ochrona przyrodyEdytuj

Bajkał charakteryzuje wielkie bogactwo flory i fauny. Ocenia się, że występuje w nim ok. 2630 gatunków roślin i zwierząt, w tym wiele (60% gatunków) gatunków endemicznych, np. foka bajkalska (Pusa sibirica, wcześniej Phoca sibirica), omul bajkalski (Coregonus migratorius Georgi)[11], gołomianka (Comephorus baicalensis)[12] czy cyraneczka bajkalska (Anas formosa).

W rejonie Bajkału jest pięć głównych obszarów chronionej przyrody (trzy rezerwaty – zapowiedniki, w tym Rezerwat Barguziński oraz dwa parki narodowe) o łącznej powierzchni ponad 17 tysięcy km²[13]. Występuje także dziesięć zakazników o łącznej powierzchni przekraczającej 5 tysięcy km² oraz ponad 100 pomników przyrody[10], choć istnieją też inne dane nt. liczebności dwóch ostatnich kategorii[14]. W roku 1996 Bajkał wraz z przyległymi terenami został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

GospodarkaEdytuj

Jezioro ma duże znaczenie dla żeglugi i rybołówstwa. Dwa największe porty nad Bajkałem to Ust´-Barguzin i Siewierobajkalsk. Na przełomie lat 80/90. XX w. połowy ryb wynosiły 20 tys. cetnarów (2 tys. ton, 1 cetnar w Rosji = 100 kg) ryby rocznie, z tego 70% stanowi omul bajkalski[15]. Przed 1941 r. roczne połowy były kilkukrotnie większe[15]. W okolicach Bajkału przebiega Kolej Transsyberyjska i Kolej Bajkalsko-Amurska.

We wrześniu 2013 Kombinat Celulozowo-Papierniczy[16] został zamknięty[17]. Po ponad 50 latach działalności pozostało 6,5 mln ton toksycznego szlamu, zawierającego m.in. siarkę i związki chloru[18].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Britannica 2006 ↓, (​ISBN 978-83-60563-07-6​) podaje przeciętnie 48 m.
  2. Britannica 2006 ↓, (​ISBN 978-83-60563-07-6​) podaje 1620 m.
  3. Osobliwości fauny jeziora Bajkał (pol.). Nauka w Polsce, 2009-02-23. [dostęp 16 marca 2009].
  4. (ht): Głębokość Bajkału 1620 metrów, w: „Poznaj świat” R. VIII, nr 11 (96), listopad 1960, s. 41.
  5. A new bathymetric map of Lake Baikal. MORPHOMETRIC DATA. INTAS Project 99-1669. Ghent University, Ghent, Belgium; Consolidated Research Group on Marine Geosciences (CRG-MG), University of Barcelona, Spain; Limnological Institute of the Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences, Irkutsk, Russian Federation; State Science Research Navigation-Hydrographic Institute of the Ministry of Defense, St.Petersburg, Russian Federation”. Ghent University, Ghent, Belgium. Retrieved July 9, 2009.
  6. A.A. Ananin, A.I. Frejdberg, T.L. Ananina: Bajkał, Barguzinskij zapowiednik. Album fotograficzny (Байкал, Баргузинский заповедник). Moskwa: Cepruss i Siewiernyje prostrory, 1993.
  7. H. Thybo, C. A. Nielsen. Magma-compensated crustal thinning in continental rift zones. „Nature”. 457, s. 873–876, 12 II 2009.  Link do mapy płyt Azji.
  8. USGS Fact Sheet: Lake Baikal – A Touchstone for Global Change and Rift Studies.
  9. Atlas 2005 ↓, s. 118.
  10. a b c Szczypek, Wika i Snytko 2004 ↓, s. 110.
  11. Album fotograficzny: Aleksiej Freidberg i inni, Baikal, Moskwa: Planeta Publishers, 1982.
  12. Dane członka Akademii Nauk ZSRR G.I. Gałazij za: A.A. Ananin, A.I. Frejdberg, T.L. Ananina: Bajkał, Barguzinskij zapowiednik. Album fotograficzny (Байкал, Баргузинский заповедник). Moskwa: Cepruss i Siewiernyje prostrory, 1993.
  13. Особо Охраняемые Природные Территории России.
  14. Strona [1] podaje 25 zakaznikow i ponad 200 pomników przyrody.
  15. a b A.A. Ananin, A.I. Frejdberg, T.L. Ananina: Bajkał, Barguzinskij zapowiednik. Album fotograficzny (Байкал, Баргузинский заповедник). Moskwa: Cepruss i Siewiernyje prostrory, 1993, s. 32.
  16. 51.516 N 104.1808 E.
  17. Zamknięto kombinat celulozowy oskarżany o zatruwanie Bajkału, Onet, 16 września 2013 [dostęp 2014-06-27].
  18. Iwona Trusewicz, Tajemnica kombinatu nad Bajkałem, rp.pl, 11 sierpnia 2013 [dostęp 2014-06-27].

BibliografiaEdytuj

GaleriaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj