Joanna Schaffgotsch

Joanna Schaffgotsch z domu Grycik (wariant pisowni: Gryzik) (niem. Johanna Gräfin von Schaffgotsch, ur. 29 kwietnia 1842 w Porembie, obecnie dzielnicy Zabrza, zm. 21 czerwca 1910 w Kopicach)[1] – dziedziczka fortuny Karola Goduli, nobilitowana w 1858 roku z dodaniem do nazwiska von Schomberg-Godula, żona hrabiego Hansa Ulryka Schaffgotscha. Znana jako śląski Kopciuszek lub industrialna księżniczka[potrzebny przypis] (jako spadkobierczyni po królu cynku, jakim był Karol Godula).

Joanna von Schaffgotsch
Ilustracja
Joanna von Schaffgotsch z mężem, 1908
Data i miejsce urodzenia

29 kwietnia 1842
Poremba
(obecnie dzielnica Zabrza)

Data i miejsce śmierci

21 czerwca 1910
Kopice

ŻyciorysEdytuj

Jej ojciec, Jan (właśc. Johann), pochodzący z Radlina komornik, zmarł w 1845 roku[2]. Po śmierci męża, Antonina z domu Hayn, wraz ze swoimi dwoma córkami była w trudnej sytuacji finansowej, co spowodowało, że szybko zaczęła planować kolejne małżeństwo. Starsza córka Joanna przeszkadzała w planach małżeńskich Antoniny[3]. W 1846 mała Joanna trafiła do domu Karola Goduli, gdzie opiekowała się nią służąca Emilia Lukas, przyjaciółka Antoniny[4].

Godula był człowiekiem samotnym. Jego brzydota i ponury charakter działała odpychająco na otoczenie. Nocne doświadczenia chemiczne nasuwały też przypuszczenie, że paktuje z diabłem. Joanna nie okazywała strachu i nie czuła lęku do niego. Karol ujęty jej bezpośredniością, polubił ją do tego stopnia, że postanowił się nią zaopiekować[5]. Zatrudnił nauczyciela, który przychodził i uczył Joannę w domu[1].

Karol Godula zmarł 6 lipca 1848. Zgodnie z testamentem jego główną spadkobierczynią została 6-letnia wówczas Joanna[1][3], a fortuna, jaką zgromadził śląski przedsiębiorca była jedną z największych w dziejach Górnego Śląska. Joanna odziedziczyła: 4 kopalnie galmanu i połowę udziału w kolejnej, 6 kopalni węgla, 4 majątki ziemskie – Szombierki-Orzegów, Bobrek, Bujaków oraz Chudów-Paniówki – łącznie prawie 70 tysięcy mórg pola i prawie 3,5 tys. mórg lasu. Swoim siostrzeńcom Godula zapisał jedynie legaty pieniężne w kwocie 200 tys. talarów. Mając na uwadze bezpieczeństwo Joanny (zgodnie z testamentem majątek przeszedłby w ręce krewnych Goduli po bezpotomnej śmierci Joanny), wyznaczył w testamencie jej opiekunów: swojego przyjaciela Maksymiliana Schefflera, Jana Fryderyka Fincklera, Emilię Lucas i kilku innych współpracowników[1]. Joannę wywieziono do Wrocławia, gdzie w klasztorze urszulanek kontynuowała naukę. W 1849 Joanna wraz z Emilią Lucas wróciły do Szombierek, tu zamieszkały w pałacu Goduli. Dalszą naukę Joanny prowadziła zatrudniona w tym celu dyplomowana nauczycielka z Wiednia Amalia Porsanner von Ehrenthal[1]. W tym czasie krewni Goduli coraz silniej dążyli do obalenia testamentu. Scheffler obawiając się o życie Joanny, ponownie wywiózł ją do Wrocławia, do klasztoru urszulanek. Po zakończeniu nauki, Joanna zamieszkała razem z Schefflerem w jego willi we Wrocławiu. Tam prawdopodobnie poznała Hansa Ulryka Schaffgotscha, swojego przyszłego męźa[3]. Scheffler wystarał się również o nobilitację Joanny[1]. 6 października 1858 roku Król Prus Fryderyk Wilhelm IV Hohenzollern nadał jej szlachectwo zmieniając nazwisko na Gryzik von Schomberg-Godula i nadał herb. Znalazły się w nim błękit i złoto, barwy Górnego Śląska oraz kupla.

15 listopada 1858 Joanna została żoną hrabiego Hansa Ulryka Schaffgotscha z Cieplic (w 7. pokoleniu potomka generała Hansa Ulryka Schaffgotscha i piastowskiej księżniczki z Brzegu Barbary Agnieszki). Uroczystość miała miejsce w kościele Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Bytomiu. Wcześniej, 23 października tego samego roku przyszli małżonkowie podpisali w pałacu Szombierkach kontrakt ślubny[1]. Małżeństwo Hansa Ulryka i Joanny Gryzik von Schomberg-Godula zapoczątkowało górnośląską linię rodu Schaffgotschów[3].

Hansa Ulryka i Joannę różniło wiele rzeczy – on raczej niemajętny (rodową fortunę odziedziczył stryj), z historycznej arystokracji i koligacjami z europejskimi dynastiami, a ona córka służącej, ale za to bardzo bogata, niedawno nobilitowana. Choć mariaż był planowany, to okazał się udany. Zaraz po uroczystości zaślubin małżonkowie zamieszkali w willi Schefflera przy obecnej ulicy Ogrodowej we Wrocławiu, a następnie przeprowadzili się do domu przy obecnej ulicy Świdnickiej (1860 r.). W 1859 roku prawni opiekunowie Joanny zakupili dla małżonków majątki w Kopicach, Chudowie i Paniowach. Ośrodkiem posiadłości Schaffgotschów został pałac w Kopicach – jedna z najwspanialszych rezydencji na Śląsku, w połowie XIX wieku[1][3]. W 1865 Joannę uznano za pełnoletnią, a tym samym zdobyła ona prawo do dysponowania swoim majątkiem, co czyniła z wielkim sukcesem (jej mąż utrzymywał się z posagu)[1].

Joanna urodziła czworo dzieci: Hansa Karola (1859), Klarę (1860), Elżbietę (1862) i Eleonorę (1864).

W 1864 Joannę nominowano na damę honorową bawarskiego orderu Teresy[1].

Zmarła 21 czerwca 1910 w swojej rezydencji w Kopicach. Pochowano ją w mauzoleum rodzinnym obok miejscowego kościoła. W 1945 żołnierze Armii Czerwonej wyciągnęli stamtąd ciało jej i męża i sprofanowali. Zwłoki zostały następnie pochowane w zbiorowej mogile obok mauzoleum[potrzebny przypis].

28 października 2019 dokonano ekshumacji hrabiny Joanny Schaffgotsch i jej rodziny do grobowca[6].

20 czerwca 2020 roku odbył się ponowny pochówek Joanny i jej męża w odrestaurowanym kopickim mauzoleum[7].

Posiadłości Schaffgotschów[3]Edytuj

 
Pałac w Bytomiu-Szombierkach (zdjęcie archiwalne)

Główną posiadłością Joanny i Hansa Ulryka był pałac w Kopicach otoczony 54-hektarowym parkiem. Schaffgotschowie posiadali również zamek w Chudowie (traktowany jako miejsce do wypoczynku) oraz pałac w Bytomiu-Szombierkach, wybudowany przez Karola Godulę, a odziedziczony przez Joannę. Małżeństwo zarządzało ogromnym majątkiem, w skład którego wchodziły m.in.:

  • huta cynku Godula w Orzegowie, wybudowana w 1854, czynna do 1919,
  • kopalnia węgla kamiennego Hohenzollern (później Szombierki) w Bytomiu-Szombierkach, otwarta w 1870,
  • kopalnia węgla kamiennego Paulus (Paweł), założona w 1842, połączona w 1844 z wybudowaną przez Karola Godulę kopalnią Orzegów,
  • kopalnia węgla kamiennego Gräfin Johanna (Bobrek),
  • kopalnia węgla kamiennego Bujaków w Orzeszu, założona w 1844,
  • kopalnia węgla kamiennego Kleofas w Katowicach, założona w 1840,
  • kopalnia węgla kamiennego Lithandra (później Wanda) w Rudzie Śląskiej – Nowym Bytomiu, założona w 1830,
  • kopalnia węgla kamiennego Gotthard (później Karol), uruchomiona, a w latach 1873–1877,
  • kopalnia rud cynku Elizabeth w Bytomiu-Bobrku,
  • kopalnia rud cynku Maria w Bytomiu-Miechowicach,
  • koksownia w Orzegowie, zbudowana 1900-1903,
  • koksownia w Zdzieszowicach.

W 1905 zakłady przemysłowe Schaffgotschów zostały przekształcone w spółkę Gräflich Schaffgotsche Werke, z kapitałem 50 mln marek, z czego 49,98 mln należało do Joanny. W 1906 Joanna podzieliła swoje udziały w spółce pomiędzy dzieci (2/5 dla Hansa Karola i po 1/5 dla Klary, Elżbiety i Eleonory[1]).

Fundacje SchaffgotschówEdytuj

Joanna i Hans Ulryk Schaffgotschowie byli fundatorami wielu kościołów, kaplic, szkół, ochronek. Wspomagali biednych, sieroty, bezdomnych. W 1857 zorganizowali kasę zapomogową dla pracowników hut cynku. Po śmierci Joanny działalność tą kontynuowała spółka akcyjna Gräflich Schaffgotsche Werke. W 1911 roku zorganizowała ona w Szombierkach (potem w Goduli i Orzegowie) kuchnię mleczną, gdzie wszystkie matki mogły dostać raz w tygodniu odżywki dla dzieci i bezpłatnie korzystać z opieki lekarskiej[3][1].

Wśród wielu obiektów fundowanych lub dotowanych przez Joannę i Hansa Ulryka Schaffgotsch są:

UpamiętnienieEdytuj

27 kwietnia 2007 roku odbyła się uroczystość nadania sztandaru i imienia hrabiny Joanny Gryzik von Schaffgotsch Szkole Podstawowej nr 3 w Rudzie Śląskiej[8].

Joanna von Schaffgotsch w kulturzeEdytuj

  • Pokład Joanny Gustawa Morcinka, to opowieść o fikcyjnej kopalni Arnold, zaczynająca się od wizyty hrabiny w nowo powstałym pokładzie nazwanym jej imieniem. Przez pierwszych kilka rozdziałów Hrabina jest bohaterką drugoplanową powieści.
  • Joanna jest bohaterką komiksu Joanna i spółka wydanego w 2018 roku przez Regionalny Instyt Kultury w Katowicach. książka składa się z pięciu opowieści, której autorami są rysownicy i scenarzyści z województwa śląskiego: Daniel Gizicki, Marta Szudyga, Tomasz Kontny, Katarzyna Klas, Krzysztof Budziejewski, Artur Chochowski oraz Mikołaj Ratka (redaktor naczelny)[9].
  • Piosenka Jo Joanna, której autorką i wykonawczynią jest Jola Literska. Do piosenki stworzony został teledysk oparty na rysunkach z komiksu Joanna i spółka[10].
  • Janusz L. Dobesz, Irma Kozina, Maciej Mischok, Kopice : historia utraconego piękna, Katowice: Muzeum Śląskie, 2020, ISBN 978-83-65945-16-7

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k l Władysława Ślęzak, Joanna i Hans Ulryk Schaffgotschowie, Bytom 1994.
  2. FamilySearch.org, ancestors.familysearch.org [dostęp 2021-09-28].
  3. a b c d e f g Beata Pomykalska, Paweł Pomykalski, Joanna Oczko, Śląscy potentaci – dziedzictwo Schaffgotschów, Gliwice: Dom Współpracy Polsko-NIemieckiej, 2014, s. 18, ISBN 978-83-63995-23-2.
  4. Muzeum Historii Katowic – Kronika Katowic tom VII, Waldemar Plennikowski, „Dzieje fortuny Schaffgotschów na Górnym Śląsku” str.79, ISBN 83-907154-6-5.
  5. Małgorzata Szejnert, Czarny ogród, Wydawnictwo „Znak”, grudzień 2007, ISBN 978-83-240-0896-4.
  6. Maciej, Ekshumacja Śląskiego Kopciuszka, Mauzoleumkopice [dostęp 2022-03-17] (pol.).
  7. Krzysztof Ogiolda: Hans Ulrich Schaffgotsch w Opolu: Moja praprababka była silną kobietą (pol.). W: Nowa Trybuna Opolska [on-line]. Polska Press Sp. z o.o, 2019-11-19. [dostęp 2019-12-24].
  8. Historia, sp3.mssm.pl [dostęp 2018-07-23] [zarchiwizowane z adresu 2018-07-22] (pol.).
  9. Komiks Joanna i spółka, Instytut Korfantego [dostęp 2020-04-22] (pol.).
  10. Jo Joanna – doczekała się ilustracji. Pieśń o Joannie Schaffgotsch – Mauzoleumkopice, Mauzoleum Kopice [dostęp 2018-07-23] (pol.).

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj

GaleriaEdytuj