Otwórz menu główne

Jom Kipur

święto żydowskie
(Przekierowano z Jom Kippur)

Jom Kipur[1][2][3][4], Jom Kippur[2][5] (hebr. ‏יוֹם כִּפּוּר‎[3], jid. ‏יום־כּיפּור‎, Jomkiper, Jonkiper, Jinkiper[1]), Jom Kipurim[1][2] lub Jom ha-Kipurim (hebr. ‏יום הכיפורים‎)[3] = „Dzień Pojednania [Pokuty, Przebłagania]”[1]); w Polsce zwany także „Sądnym Dniem”[3][4] – jedno z najważniejszych, najbardziej uroczystych religijnych świąt żydowskich[6], o charakterze pokutnym. Przypada dziesiątego dnia miesiąca tiszri[5]. Jom Kipur kończy okres „10 dni pokuty” (Jamim Noraim), rozpoczynający się w Rosz ha-Szana[3]. Od zachodu słońca pierwszego dnia (czyli w wigilię) do zachodu dnia następnego obowiązuje całkowity zakaz pracy i ścisły post. Zakazane jest mycie się, namaszczanie ciała, odbywanie stosunków seksualnych, a nawet noszenie skórzanego obuwia[1][3]. Jom Kipur jest jedynym świętem, do którego Żydzi żyjący w diasporze nie dodają drugiego dnia. Wynika to z trudności zachowania ścisłego postu przez dwa kolejne dni[1].

Jom Kipur
‏יוֹם כִּפּוּר‎
Weinles On the eve of Yom Kippur.jpg
„Żydzi modlący się podczas Jom Kipur” (Jakub Weinles, przełom XIX i XX w.).
Dzień 10. dzień tiszri
Typ święta pokutne
Religie judaizm
Inne nazwy Jom Kippur
Jom Kipurim
Jom ha-Kipurim
(„Dzień Pojednania”, „Dzień Pokuty”, „Dzień Przebłagania”),
Joma

Spis treści

Nazwa świętaEdytuj

Nazwa święta – יוֹם כִּפּוּר – pochodzi z późnego okresu rabinicznego[7]. W języku polskim zapisywana jest jako Jom Kipur[1][2][3][4], Jom Kippur[2][5], Jom Kipurim[1][2] lub Jom ha-Kipurim[3] i oznacza „Dzień Pojednania [Pokuty, Przebłagania]”[1]. W Polsce święto jest błędnie nazywane także „Sądnym Dniem” (hebr. ‏יוֹם הַדִּין‎ Jom ha-Din[3], jid. ‏יום־הדין‎ Jom-Hadin) lub „Dniem Odpustu”[1]. Rabini nazywają to święto Joma[8].

Rdzeń hebrajski כִּפּר (kpr) wiąże się z ideą ekspiacji, a w językach semickich przyjmowane są znaczenia: „zakrywania”, „zmazywania”, „ścierania”. W środowisku asyryjsko-babilońskim oraz hetyckim ryty oczyszczenia świątyni nazwano „kuparruu”. Pojawiające się w mezopotamskiej literaturze magicznej terminy „kupirtu” i „takpirtu” określały medium, reprezentujące siłę, która w kontekście rytualno-liturgicznym mogła wyeliminować zło[8].

Geneza świętaEdytuj

Zgodnie z biblijną tradycją, Jom Kipur jest jednym ze świąt w ramach cyklu ustanowionego przez Mojżesza[7]. Równocześnie jest jedynym postem, którego nakaz przestrzegania wywodzony jest wprost z Tory (Kpł 16,1–34)[1]. Ma się odbywać dziesiątego dnia siódmego miesiąca i wiązać z powstrzymywaniem się od jedzenia („dręczeniem duszy”)[5]. Pierwotna tradycja (Lb 28–29[9]) nie podaje określenia dla opisywanego święta: „W siódmym miesiącu, pierwszego dnia miesiąca, będziecie mieli uroczyście ogłoszone święto” (Lb 29,1)[10]. Pełny opis „dnia pojednania” przynosiła dopiero Księga Kapłańska. Tekst Kpł 16 jest kapłańskim midraszem halachicznym do wcześniejszego tekstu Kpł 23, 26–32. Początki cyklicznego rytu pokutnego nie są jednak znane[8].

Zbiór przepisów dotyczących obchodów święta zawarty jest w „Joma” (hebr. ‏יומא‎: dzień)[5], piątym traktacie drugiego porządku Miszny (Moed). Obejmuje przepisy z zakresu obchodów Jom Kipur w Świątyni Jerozolimskiej, a także w obrębie domu. Kapłan winien wejść do miejsca „Świętego Świętych” (Kodesz Kodaszim), gdzie miał się znajdować „kamień węgielny świata” (Ewen Sztija) oraz Arka Przymierza, i złożyć tam ofiarę z młodego byka, krwi kozła i kadzideł. Joma opisywała czynności, jakie należało wykonać, a także instrukcje dotyczące samego postu[11]. Miszna dodaje, że tylko raz w roku – podczas ceremonii Kodesz Kodaszim Arcykapłan mógł wypowiadać Imię Boga (Tetragram). A za każdym razem gdy było wypowiadane, zebrani wierni odpowiadali: „Niech będzie błogosławione imię chwały Jego królestwa na wieki wieków”[7].

Istota świętaEdytuj

Jom Kipur kończy okres „10 dni pokuty” (Jamim Noraim)[6], który rozpoczyna się w Rosz ha-Szana. Według tradycji żydowskiej, w pierwszym dniu nowego roku (Rosz ha-Szana) w niebie otwierane są trzy księgi: pierwsza – „Księga Życia” [Żyjących] (Sefer ha-Chajim), w której zapisywane są osoby czyniące dobro; druga – „Księga Śmierci”, w której spisywani są niepoprawni grzesznicy; oraz trzecia – dla osób, których nie można jednoznacznie ocenić. Werdykt zapada właśnie w Jom Kipur, kiedy Księgi zostają zamknięte. Postępowanie wiernego w czasie Jamim Noraim może mieć wpływ na końcowy osąd podczas Jom Kipur[12][3]. Istotą Jom Kipur jest indywidualne i wspólnotowe oczyszczenie wiernych poprzez praktykę przebaczania grzechów bliźnim oraz szczerego pokutowania za własne grzechy[6][1].

Jom Kipur jest najbardziej uroczystym z żydowskich świąt religijnych[6]. Obchodzone jest jesienią, dziesiątego dnia tiszri. Tradycja judaistyczna uznaje je za najbardziej uroczysty i najważniejszy dzień roku w kalendarzu żydowskim. Nazywane bywa Najważniejszą Sobotą, Sobotą Sobót – „Szabatem Szabatów” (hebr. Szabat Szabaton), „Szabatem uroczystego odpoczynku”[1][8].

ObrzędyEdytuj

Wyrazem włączania się wyznawców w obchody święta jest powstrzymywanie się od jedzenia i skomplikowany ceremoniał[7], choć w poście i w modlitwach uczestniczy także wielu niereligijnych Żydów[3]. Od zachodu słońca pierwszego dnia (czyli w wigilię) do zachodu dnia następnego obowiązuje całkowity zakaz pracy i ścisły post. Zakazane jest mycie się, namaszczanie ciała, odbywanie stosunków seksualnych, używanie perfum, a nawet noszenie skórzanego obuwia[1][3]. W wigilię święta wierni rozdają ubogim jałmużnę i składają ofiary na cele dobroczynne[1], a w synagodze odmawia się modlitwę Kol Nidre[7][3]. Życzenie tradycyjnie składane przed Jom Kipur to: com kal – „łatwego postu”, albo: gmar chtima towa – „dobrego zapisu”, „dobrego zapieczętowania”[3]. Świętowanie Jom Kipur poprzedza zwyczajowy obrzęd kaparot (l.mn. od hebr. kapara = przebaczenie, odpokutowanie, pojednanie, ofiara błagalna, okup)[13].


KaparotEdytuj

Tradycja kaparot wiąże się z przekonaniem, że możliwe jest przeniesienie grzechu, winy czy choroby na inną osobę, istotę żywą lub przedmiot. Zgodnie z judaistyczną tradycją taką istotą zastępczą jest kogut lub kura. Ptak ten jest okręcany nad głową przy równoczesnym wypowiadaniu słów: „To w moim zastępstwie, to w zamian za mnie, to moja pokuta. Niech ten kogut (ta kura) idzie na śmierć, a ja wejdę w pokoju w dobre, długie życie”. Odmawiane są także fragmenty z Księgi Hioba i Psalmów. Po tej ceremonii ptak jest zabijany, a po przyrządzeniu zjadany przez właściciela. Może być także przekazywany ubogim[13][3].

Zwyczaj nie jest opisany w Talmudzie, być może pochodzi od Żydów babilońskich. Wspominają o nim pisma gaonów z IX wieku, a w wieku X był już rozpowszechniony. Przetrwał u Żydów aszkenazyjskich do czasów współczesnych. Częściej jednak, zamiast koguta, używane są monety, które są później rozdawane na cele dobroczynne[13].

Ceremonie liturgiczne świętaEdytuj

Śpiew Kol Nidre (Chaim Cohen, Maroko, lata 60. XX w.)

Przed świętowaniem Jom Kipur zalecana jest kąpiel w mykwie[1]. Na rozpoczęcie święta (w wigilię) w synagodze odmawia się modlitwę Kol Nidre[7][3], a przed wyjściem z domu rodzice wygłaszają nad dziećmi błogosławieństwo, by zapisane zostały do Księgi Życia. Liturgii w synagodze towarzyszą białe szaty (kitel), które są symbolem czystości i pokory. Centralnym rytem święta jest wyznanie grzechów (Widuj), kierowane bezpośrednio do Boga. Dokonywane jest w modlitwach Aszamnu i Al chet[1]. Modlitwy na święto składają się wyjątkowo z pięciu części[3]:

  • Maariw – modlitwa wieczorna,
  • Szachrit – modlitwa poranna,
  • Musaf – modlitwa dodatkowa,
  • Mincha – modlitwa popołudniowa,
  • Neila – modlitwa zamykająca.

Na koniec rozlega się dźwięk szofaru[1].

 
Wyobrażenie Kodesz Kodaszim na rycinie z „The History of the Church of God from the Creation to the Present Day”; B. J. Spalding, 1883

Joma: ceremonie zgodnie z historycznymi interpretacjami rabinicznymiEdytuj

Wczesnym rankiem arcykapłan składał w Świątyni Jerozolimskiej codzienną ofiarę. Przygotowywał świeczniki, palił kadzidła. Ofiara całopalna składała się z cielca i siedmiu jagniąt. Później arcykapłan zakładał specjalne, lniane szaty, w których odprawiał ceremonie pokutne: kładąc ręce na głowie cielca wyznawał własne grzechy i grzechy swych najbliższych. Wprowadzano dwa kozły – jeden był później przeznaczony na ofiarę za grzechy „dla Pana”, a drugi wyganiany na pustynię „dla Azazela”. Arcykapłan ponawiał wyznanie grzechów. Po złożeniu ofiary ze zwierzęcia i zebraniu jego krwi do naczynia, arcykapłan napełniał kadzielnicę węglami z ołtarza, wchodził do najświętszego miejsca w Świątyni – „Świętego Świętych” (Kodesz Kodaszim), umieszczał kadzidło na węglach i wznosił krótką modlitwę[7]. Jom Kipur było jedynym dniem w roku, kiedy arcykapłan wchodził do Kodesz Kodaszim[1]. Wracał i zabrawszy czarę z krwią zwierzęcia wchodził ponownie do świętego miejsca pokrapiając Arkę ośmiokrotnie. Później arcykapłan składał ofiarę z kozła przeznaczonego „dla Pana”, po czym wracał do miejsca świętego skrapiając Arkę jego krwią[7].

Historyczny rytuał oczyszczeniaEdytuj

Wspomniane obrzędy miały oczyścić najświętsze miejsce od zanieczyszczeń, które mogły powstać na skutek wejścia do sanktuarium osób nieczystych. Podczas obrzędów nikt, poza arcykapłanem, nie mógł przebywać w Świątyni. Krew cielca zmieszana z krwią kozła była umieszczana przez arcykapłana w czarach na czterech rogach ołtarza całopalnego, sam ołtarz był siedmiokrotnie skrapiany tą krwią, a jej reszta była wylewana u podstawy ołtarza. Później następował obrzęd związany z ofiarowaniem kozła „dla Azazela”. Arcykapłan kładł rękę na jego głowie, wyznając „wszystkie niegodziwości Izraelitów i wszystkie ich występki, także wszystkie ich grzechy”, które poprzez ten ryt miały pozostać na głowie kozła. Zwierzę było wypędzane na pustynię, a pozostałości z cielca, jagniąt i kozła złożonego uprzednio w ofierze były usuwane „do miejsca, w którym wyrzucane są popioły”, i tak spalane. Arcykapłan odziany w swoje zwykłe szaty składał w ofierze dwa barany i kolejnego kozła, po czym ponownie zakładał lniane szaty, by móc w nich wynieść kadzielnicę pozostawioną w miejscu „Świętym Świętych”. Na koniec zdejmował te święte szaty, składał je w sanktuarium, a w zwykłym stroju przeprowadzał rytuał wieczornego zapalania świeczników i kadzenia[7].

 
Opustoszała autostrada Ajjalon (20) w centrum Tel Awiwu podczas Jom Kipur (2004)

Wpływ święta na życie publiczneEdytuj

W Izraelu w dniu święta Jom Kipur zamiera ruch drogowy i lotniczy, a nawet komunikacja publiczna. Większość mieszkańców powstrzymuje się w ten dzień od podróży. Stacje telewizyjne i radiowe zawieszają transmisje[3].

W kalendarzuEdytuj

Zgodnie z kalendarzem gregoriańskim święto w najbliższych latach jest obchodzone w dniach[14]:

  • 2018: 18–19 września
  • 2019: 8–9 października
  • 2020: 27–28 września
  • 2021: 15–16 września

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Magdalena Bendowska: Jom Kipur (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2018-08-26].
  2. a b c d e f PWN: Jom Kipur (pol.). W: Encyklopedia PWN [on-line]. Wydawnictwo Naukowe PWN. [dostęp 2018-08-26].
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Fundacja im. prof. Mojżesza Schorra: Jom Kipur – יום כיפור (pol.). W: Słownik pojęć judaistycznych [on-line]. Fundacja im. prof. Mojżesza Schorra. [dostęp 2018-08-26].
  4. a b c Jerzy Tomaszewski, Andrzej Żbikowski: Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura. Leksykon. Warszawa: Wydawnictwo Cyklady, 2001, s. 215. ISBN 978-83-86859-58-0.
  5. a b c d e Regina Liliental: Święta żydowskie w przeszłości i teraźniejszości. T. II. Kraków: Akademia Umiejętności, 1914, s. 111.
  6. a b c d The Editors of Encyclopaedia Britannica: Yom Kippur (ang.). W: Encyclopaedia Britannica [on-line]. Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2018-08-26].
  7. a b c d e f g h i Emil G. Hirsch: The Jewish Encyclopedia >> The Day of Atonement. The Kopelman Foundation, 1906.
  8. a b c d Sylwester Jędrzejewski. Jom Kippur – próba znalezienia genezy. „Seminare. Poszukiwania Naukowe”. 25, s. 95–110, 2008. ISSN 1232-8766 (pol.). 
  9. Lb 28 (pol.). W: Tanach – Biblia Hebrajska [on-line]. [dostęp 2018-08-26].
  10. Lb 29 (pol.). W: Tanach – Biblia Hebrajska [on-line]. [dostęp 2018-08-26].
  11. Zofia Borzymińska: Joma (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2018-08-26].
  12. Magdalena Bendowska: Jamim Noraim (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2018-08-26].
  13. a b c Magdalena Bendowska: Kaparot (pol.). W: Polski słownik judaistyczny [on-line]. Żydowski Instytut Historyczny. [dostęp 2018-08-26].
  14. Chabad-Lubavitch Media Center: When Is Yom Kippur in 2018, 2019, 2020, and 2021? (ang.). Chabad-Lubavitch Media Center. [dostęp 2018-08-26].