Kędzierzyn (Kędzierzyn-Koźle)

dzielnica Kędzierzyna-Koźla

Kędzierzyn (niem. Kandrzin[2]) – część Miasta Kędzierzyn-Koźle (województwo opolskie). W latach 1945–51 siedziba wiejskiej gminy Kędzierzyn. W latach 1951–1975 samodzielne miasto.

Kędzierzyn
Dzielnica Kędzierzyna-Koźla
Ilustracja
Aleja Jana Pawła II
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  opolskie
Powiat kędzierzyńsko-kozielski
Miasto Kędzierzyn-Koźle
Data założenia 1283
Prawa miejskie 1951(–1975[1])
W granicach Kędzierzyna-Koźla (1975[1])
Populacja (2005)
• liczba ludności

45 790
Strefa numeracyjna 77
Kod pocztowy 47-220
Tablice rejestracyjne OK
Położenie na mapie Kędzierzyna-Koźla
Mapa lokalizacyjna Kędzierzyna-Koźla
Kędzierzyn
Kędzierzyn
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kędzierzyn
Kędzierzyn
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Kędzierzyn
Kędzierzyn
Położenie na mapie powiatu kędzierzyńsko-kozielskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu kędzierzyńsko-kozielskiego
Kędzierzyn
Kędzierzyn
Ziemia50°20′45″N 18°12′49″E/50,345833 18,213611
Portal Portal Polska

HistoriaEdytuj

W 1283 wydano zezwolenie na lokowanie wsi Kędzierzyn na prawie niemieckim. W latach 1283–1355 znajdowała się w granicach księstwa kozielsko-bytomskiego (Piastowie śląscy).

10 stycznia 1289 książę Kazimierz bytomski jako pierwszy z książąt śląskich złożył w Pradze hołd lenny królowi czeskiemu Wacławowi II.

W 1526 powiat kozielski przeszedł pod zwierzchnictwem Habsburgów.

W 1741 podczas wojny o sukcesję austriacką powiat kozielski został zdobyty przez wojsko Królestwa Prus.

W 1783 Kędzierzyn liczył 166 mieszkańców.

Rozwój gospodarczyEdytuj

W latach 1792–1821 wybudowano Kanał Kłodnicki, który pobudził rozwój gospodarczy okolic Koźla. W 1845 uruchomiono linię kolejową OpoleGliwice (stacja kolejowa w Kędzierzynie nazywała się wówczas Koźle-Kędzierzyn). Przyśpieszyło to rozwój gospodarczy całego regionu. W 1846 uruchomiono połączenie kolejowe z Raciborzem, a w latach 1875–1876 połączenie kolejowe z Nysą. W ten sposób Kędzierzyn bardzo szybko rozwinął się z wioski w osiedle dla pracowników kolei i transportu wodnego.

Liczba ludności w miejscowości[3] 1845 1855 1861
Pogorzelec (Pogorzelletz) 365 621 810

W latach 1880–1890 wybudowano most nadziemny nad torami.

Wzrost znaczenia KędzierzynaEdytuj

W 1902 rozrastający się Kędzierzyn wchłonął wioskę Pogorzelec. W 1910 w Kędzierzynie żyło już 3552 mieszkańców.

W 1915 w Kędzierzynie wybudowano nowy dworzec kolejowy.

8 grudnia 1918 Górnoślązacy przedstawili w Kędzierzynie pomysł utworzenia śląskiej autonomii w ramach państwa pruskiego.

9 listopada 1919 władze niemieckie przeprowadziły na Górnym Śląsku wybory komunalne. W powiecie kozielskim strona polska zdobyła w Kędzierzynie 2 z 12 mandatów.

III powstanie śląskieEdytuj

 
Pociąg wykolejony przez powstańców pod Kędzierzynem

Na samym początku III powstania śląskiego 3 maja 1921 polscy powstańcy zajęli na kilka godzin miasto i dworzec kolejowy w Kędzierzynie, nie zdołali jednak utrzymać swoich pozycji.

6 maja 1921 Naczelna Komenda Wojsk Powstańczych rozkazała dwóm pułkom rozpocząć natarcie z zadaniem zajęcia Kędzierzyna. Z Sośnicowic wyruszył 2 pułk piechoty wojsk powstańczych im. T. Kościuszki dowodzony przez kpt. Pawła Cymsa. Rozpoczął on ciężkie walki usiłując przedrzeć się do Kędzierzyna od strony Bierawy, Starego Koźla i Pogorzelca. Równocześnie z Łabęd wyruszył 1 katowicki pułk piechoty im. J. Piłsudskiego dowodzony przez ppor. W. Fojkisa.

9 maja 1921 nacierające od wschodu siły ppor. W. Fojkisa zdobyły wieczorem Kędzierzyn. Do szczególnie ciężkich walk doszło w Lenartowicach i Brzeźcach.

4 czerwca 1921 niemieckie oddziały przeszły do kontrofensywy, zdobywając Koźle-Port, Kłodnicę i Kędzierzyn.

W lipcu 1922 powiat kozielski został oficjalnie przekazany administracji niemieckiej i włączony do Niemiec.

Liczba ludności w miejscowości[4] 1910 1925
Kędzierzyn/Pogorzelec (Kandrzin/Pogorzelletz) 4.024 5.471

III RzeszaEdytuj

W latach 1933–1937 naziści przeprowadzili na Śląsku akcję usuwania nazw geograficznych posiadających niegermańską (zwykle słowiańską) etymologię. Z tego powodu w 1934 słowiańsko brzmiący Kandrzin zmienił nazwę na Heydebreck, upamiętniając w ten sposób dowódcę oddziału Freikorpsu z okresu powstań śląskich.

W ramach rozpoczętej przez nazistów walki z bezrobociem podjęto budowę Kanału Gliwickiego (lata 1934–1938), który połączył Gliwice z Koźlem-Port. W latach 1934–1936 wybudowano linię kolejową Kędzierzyn-Strzelce Opolskie. Rozwój gospodarczy sprzyjał wzrostowi liczebności mieszkańców.

Liczba ludności w miejscowości[5] 1929 1935 1939 1941
Kędzierzyn (Kandrzin, od 1934 Heydebreck) 5.003 6.372 6.308 6.125

Polska LudowaEdytuj

31 stycznia 1945 Armia Czerwona zajęła Kędzierzyn. Na terenie miasta funkcjonował obóz specjalny NKWD[6]. 21 marca 1945 rozpoczęło się przejmowanie od Armii Czerwonej obiektów gospodarczych w powiecie kozielskim.

Na początku 1946 w Kędzierzynie mieszkało 4866 osób.

W 1948 rząd podjął decyzję o wybudowaniu w Kędzierzynie trzeciej w kraju obok Chorzowa i Tarnowa fabryki nawozów sztucznych. Fabryka otrzymała nazwę: Zakłady Przemysłu Azotowego „Kędzierzyn”. Pierwszą produkcję chemikaliów uruchomiono w październiku 1949. Kędzierzyn przestał być „miastem kolejarzy” na rzecz „miasta chemików”.

2 marca 1951 Kędzierzyn otrzymał prawa miejskie.

Ludność miejscowości według spisu powszechnego[7] 1950 1960 1970
Kędzierzyn 9.824 20.446 32.400

Dla potrzeb nowych pracowników rozbudowywanych zakładów chemicznych w 1953 rozpoczęto budowę nowych domów mieszkalnych na wznoszonym osiedlu im. M. Buczka (na południe od Śródmieścia).

1 stycznia 1973 do Kędzierzyna przyłączono Blachownię.

Kędzierzyn-KoźleEdytuj

30 października 1975 nastąpiło połączenie miast Koźla, Kędzierzyna, Kłodnicy i Sławięcice oraz 3 wsi (Lenartowic, Miejsca Kłodnickiego i Cisowej) wchodzących w skład gminy Sławięcice – początek dzisiejszego miasta Kędzierzyn-Koźle.

GospodarkaEdytuj

Największe przedsiębiorstwaEdytuj

HandelEdytuj

W Kędzierzynie znajdują się sklepy sieci: Biedronka, Lidl, Żabka, E.Leclerc i Lewiatan, a także Carrefour, Kaufland oraz Castorama.

TransportEdytuj

Przez Kędzierzyn przebiega droga krajowa: 40.

Komunikacja miejskaEdytuj

Miejski Zakład Komunikacyjny w Kędzierzynie-Koźlu posiada w dzielnicy Kędzierzyn 16 przystanków autobusowych: Kędzierzyn Dworzec PKP, K. Miarki, Bank PKO, Ratusz, Pionierów, W. Polskiego Hala Sportowa, W. Polskiego „Arka”, W. Polskiego, Komenda Policji, Szkoła podstawowa 6, 1 Maja I, Restauracja „Kosmos”, Gazownia, Grunwaldzka I, Spółdzielnia Inparco, Stalmacha.

Transport kolejowyEdytuj

Kędzierzyn-Koźle leży na trasie ważnych linii o znaczeniu krajowym i międzynarodowym. W Kędzierzynie znajduje się główny dworzec kolejowy miasta:

KulturaEdytuj

  • W Kędzierzynie działają domy kultury.
    • RSM „Chemik” (ul. 9 Maja 6). Działa tutaj Klub Tańca Towarzyskiego „Czar Par”, Klub Tańca Współczesnego oraz klub szachowy. Oferuje dostęp do licznych seminariów, spotkań, zajęć ruchowych dla kobiet oraz siłowni.
    • Dom Kultury „Chemik” (al. Jana Pawła II 27).
  • W Śródmieściu znajdują się:
    • Filia nr 5 (ul. Damrota 32) Miejskiej Biblioteki Publicznej w Kędzierzynie-Koźlu.
    • Filia nr 12 (Al. Jana Pawła II 27) Miejskiej Biblioteki Publicznej w Kędzierzynie-Koźlu.

KinaEdytuj

 
Dom Kultury i Kino „Chemik”
  • Kino „Chemik” posiada system dźwiękowy Dolby Digital Surround Ex. Obiekt przystosowany jest do obsługi osób niepełnosprawnych[8]

OświataEdytuj

  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 1 im. Powstańców Śląskich, ul. Kościelna 19
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 6 im. Marii Skłodowskiej-Curie, ul. Stalmacha 20
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 4, ul. Kozielska
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 11, os. Pogorzelec Płd.
  • Publiczna Szkoła Podstawowa nr 19 im. Bronisława Malinowskiego, ul. Mieszka I 4
  • Publiczna Sportowa Szkoła Podstawowa nr 9 im. Jurija Gagarina, ul. Gagarina 3
  • Publiczne Gimnazjum nr 4, ul 1 Maja 3
  • Publiczne Sportowe Gimnazjum nr 5 im. Polskich Olimpijczyków, ul. Mieszka I 4
  • II Liceum Ogólnokształcące, ul. Matejki 19
  • I Liceum Ogólnokształcące, ul. Piramowicza 36

Kościoły i związki wyznanioweEdytuj

SportEdytuj

 
Kryta pływalnia w Kędzierzynie
  • Hala widowiskowo-sportowa (al. Jana Pawła II 29) – wykorzystywany do szkolenia w piłce siatkowej oraz do przeprowadzenia imprez sportowych, rekreacyjnych, kulturalnych i innych.
  • Kryta pływalnia (al. Jana Pawła II 31) – wykorzystywany jest do zajęć objętych programem nauczania w szkołach, treningów i organizacji zawodów o randze do poziomu Mistrzostw Polski, indywidualnej i grupowej nauki pływania, rekreacji, rehabilitacji, szkoleń WOPR.
  • Hala widowiskowo-sportowa na Azotach.

ZabytkiEdytuj

  • Cmentarz wojenny Armii Radzieckiej (ul. Jana Pawła II);
  • Kościół ewangelicko-augsburski (ul. Głowackiego 17);
  • Kościół pw. św. Mikołaja (ul. Judyma);
  • Syfon w Lenartowicach (ul. Nowowiejska), gdzie rzeka Kłodnica przepływa pod Kanałem Gliwickim.

Władze miastaEdytuj

Przewodniczący prezydium miejskiej rady narodowej, od 1972 naczelnicy miasta:

Dalej patrz Kędzierzyn-Koźle.

Służba zdrowiaEdytuj

  • Szpital (ul. Judyma) – pulmonologia, geriatria, neurologia, dermatologia.

Służby munduroweEdytuj

PolicjaEdytuj

Komenda Powiatowa Policji w Kędzierzynie-Koźlu.

PrzypisyEdytuj

  1. a b 30 października 1975 do miasta Kędzierzyn włączono miasta Kłodnica (prawa miejskie 1973), Koźle (prawa miejskie 1289) i Sławięcice (prawa miejskie 1233-1260 i 1973) oraz gminę Sławięcice (Dz.U. z 1975 r. nr 35, poz. 198), następnie w dniu 3 listopada 1975 zmieniono nazwę miasta z Kędzierzyn na Kędzierzyn-Koźle (M.P. z 1975 r. nr 34, poz. 210). Obydwa procesy prawne czasami niesłusznie są interpretowane jako fakt powstania nowego miasta, tymczasem miasto Kędzierzyn, pomimo zmiany nazwy zachowało ciągłość prawną.
  2. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  3. „Kędzierzyn-Koźle Monografia Miasta”, Państwowy Instytut Naukowy w Opolu, Opole 2001.
  4. S.Golachowski „Materiały do statystyki narodowościowej Śląska Opolskiego z lat 1910–1939”, Poznań-Wrocław 1950.
  5. S.Popiołek „Ziemia kozielska”, Koźle 1963; Schlesisches Ortschaftsverzeichnis, Teil I, Breslau 1941.
  6. Józef Dębiński, Komunistyczne obozy koncentracyjne w Polsce pojałtańskiej, „Studia Włocławskie” (16 (2014)), 2014, s. 63.
  7. „Narodowy spis powszechny 1970 r.”, GUS, Warszawa 1971.
  8. http://www.mok.com.pl strona Domu Kultury "Chemik"

Linki zewnętrzneEdytuj

Zobacz teżEdytuj