Otwórz menu główne

Kalendarz bizantyńskikalendarz oficjalnie używany w Cesarstwie Bizantyńskim do upadku tego państwa w 1453 roku, a także w innych krajach kulturowo związanych z Bizancjum.

Spis treści

NazwaEdytuj

Kalendarz bizantyński przez współczesnych mu nazywany był rzymskim, jako że określenie Bizancjum weszło do użytku dopiero w ponad sto lat po upadku Cesarstwa. W życiu codziennym ludzie posługujący się nim określali go zapewne jedynie mianem kalendarz (podobnie jak to czynią obecnie użytkownicy kalendarza gregoriańskiego); nie wiadomo natomiast, jak określano ten system rachuby czasu dla odróżnienia go od innych kalendarzy.

Układ kalendarzaEdytuj

Kalendarz bizantyński oparty był w swych głównych zarysach na kalendarzu juliańskim. Rok dzielił się na siedmiodniowe tygodnie, a układ miesięcy był taki, jak w kalendarzu juliańskim. Jednak początek roku przypadał na 1 września.

Według nie potwierdzonych danych pomiędzy kalendarzem juliańskim a bizantyńskim istnieć miała także różnica w dniach tygodnia: kalendarze te miałyby być przesunięte względem siebie o kilka dni, tak że bizantyńska niedziela przypadała w dzień, który na Zachodzie był środą. Nie jest jasne kiedy i w jakich okolicznościach wykształciłaby się ta różnica, której istnienie nie jest pewne[1].

Rachuba czasuEdytuj

Lata liczone były w Bizancjum od stworzenia świata, które według Bizantyńczyków nastąpiło w 5509/5508 roku p.n.e. Przyczyną wyznaczenia nowej, wspólnej dla całej ówczesnej cywilizacji śródziemnomorskiej, daty był fakt istnienia w całym państwie kilkunastu systemów rachuby lat: dokumenty datowano według urzędujących konsulów (co wobec utraty znaczenia przez urząd konsula już od dawna sprawiało problemy także na zachodzie cesarstwa), panowania władców i indykcji, posługiwano się datacją według olimpiad, w Egipcie liczono czas według ery Nabonassara (748 rok przed Chr.), rzymskiej Augusta (29 sierpnia 30 przed Chr.) lub Dioklecjana (29 sierpnia 284 po Chr.), w Syrii i wśród Żydów według ery Seleucydów (1 października 312 rok przed Chr.), w Bosrze według ery pontyjskiej (106 przed Chr.), w Antiochii według ery zaczynającej się w 49 roku przed Chr. w Gazie - w 61 przed Chr. itd[2][3]. Przy obliczeniach historycznych posługiwano się rachubą lat od założenia Rzymu (754 przed Chr.). Wszystkie te metody obliczania czasu odwoływały się ponadto do pogańskich władców i wydarzeń (objęcie władzy przez Nabonassara, opanowanie Egiptu przez Oktawiana Augusta, zrzeczenie się władzy przez Dioklecjana, zwycięstwo pod Gazą Seleukosa I, objęcie władzy w Bosrze przez króla Pontu Mitrydatesa VI). Pod koniec II wieku Teofil z Antiochii posługując się Septuagintą wyliczył, że świat został stworzony około roku 5515[4]. Odtąd kolejni uczeni bizantyńscy próbowali potwierdzić ten wynik w oparciu o dane pozabiblijne. Około 221 roku Sekstus Juliusz Afrykański z Aleksandrii posługując się danymi teologicznymi i dostępną ówcześnie wiedzą astronomiczną ustalił datę stworzenia świata na 5503 rok (era Sekstusa Juliusza Afrykańskiego), przy czym początek roku wyznaczył na 25 marca, ówczesną datę wiosennego zrównania dnia z nocą[5]. Na początku V wieku dwaj uczeni aleksandryjscy Panodoros i Anonnios ustalili datę stworzenia świata na rok 5493/2 przed Chr. (era aleksandryjska). Datę ery bizantyńskiej po raz pierwszy ustalił na 21 marca 5507 roku anonimowy autor Kroniki Paschalnej w latach 30. VII stulecia[6]. Z czasem datę marcową wyparła bardziej popularna data 29 sierpnia, którą dla wygody korzystania z kalendarza, przesunięto o trzy dni, na 1 września. Pociągnęło to za sobą zmianę roku na 5508. Ostatecznie jako data początku ery bizantyńskiej utrwalił się 1 września 5509 roku[7][8][a]. Po raz pierwszy posłużono się na dokumencie synodu z 691 roku (datowanym na 6199 rok od stworzenia świata). System ten upowszechnił się w ciągu VIII stulecia, wypierając konkurencyjną erę aleksandryjską i przetrwał do upadku Cesarstwa Bizantyńskiego w 1453 roku[7].

Obecnie przy podawaniu lat według kalendarza bizantyńskiego stosuje się niekiedy skrót B.E. (od ang. Byzantine Era), analogicznie do zapisu A.D., n.e., p.n.e. (ang.: B.C.) ; skrót ten jest umieszczany po numerze roku (np. 6496 BE, czyli 988 rok n.e.).

Geograficzny zasięg obowiązywania kalendarza bizantyńskiegoEdytuj

Kalendarz bizantyński używany był w Bizancjum oraz niektórych krajach podlegających wpływowi kultury bizantyńskiej, m.in. Ruś Kijowska. Przyjęły go zwłaszcza te kraje, które w średniowieczu zostały schrystianizowane przez Bizancjum.

Do końca XVII wieku era bizantyńska była oficjalnym systemem oznaczania czasu w Rosji. Ukazem z 19 grudnia 7208 roku car Piotr I wprowadził w całym państwie nową rachubę lat "od narodzenia Chrystusa". Miała ona obowiązywać od 1 stycznia 7208 roku, czyli według nowego porządku od 1 stycznia 1700 roku[7].

Obecnie kalendarz bizantyński stosowany jest niekiedy w kilku małych kościołach należących do Cerkwi prawosławnej.

Przykładowe ważne daty według bizantyńskiej rachuby latEdytuj

  • rok 4755 (753 r. p.n.e.) – założenie Rzymu.
  • rok 4841 (667 r. p.n.e.) – założenie Bizancjum
  • rok 5509 (1 r. n.e.) – symboliczna data narodzenia Chrystusa i początek tzw. naszej ery w kręgu kultury łacińskiej
  • rok 6496 (988) – oficjalne przyjęcie bizantyńskiej rachuby czasu przez cesarza Bazylego II.
  • rok 6961 (1453) – upadek Bizancjum
  • rok 7208 (1700) 1 stycznia - koniec obowiązywania kalendarza bizantyńskiego w Rosji.
  • rok 7374 to był 1866 rok według kalendarza gregoriańskiego dla miesiąca październik.[9]
  • rok 2009 kalendarza juliańskiego do 31 sierpnia (13 września według kalendarza gregoriańskiego) to według bizantyńskiej rachuby lat rok 7516, zaś 1 września (14 września według kalendarza gregoriańskiego) 2009 roku rozpoczął się rok 7517.
  • Rok 2013 kalendarza juliańskiego do 31 sierpnia (13 września według kalendarza gregoriańskiego) to według bizantyńskiej rachuby lat rok 7520, zaś 1 września (14 września według kalendarza gregoriańskiego) 2013 roku rozpoczął się rok 7521 (który będzie trwać do 13 września 2014 roku według kalendarza gregoriańskiego).

UwagiEdytuj

  1. C. Mango podaje jako początek ery bizantyńskiej rok 5508 (s. 190)

PrzypisyEdytuj

  1. (...)niektórzy staroobrzędowcy obwiniają Piotra I o to, że przy przeprowadzaniu reformy kalendarza zamienił on niedzielę na środę, tak że obecna środa była przedtem niedzielą. "Semiotyka dziejów Rosji"; Praca zbiorowa, Wydawnictwo Łódzkie 1993
  2. Ludwik Zajdler: Dzieje zegara. s. 72.
  3. C. Mango: Historia Bizancjum. s. 188.
  4. C. Mango: Historia Bizancjum. s. 189.
  5. C. Mango: Historia Bizancjum. s. 190.
  6. O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 114.
  7. a b c Ludwik Zajdler: Dzieje zegara. s. 73.
  8. O. Jurewicz: Historia literatury bizantyńskiej. s. 132.
  9. Trebnik, Petersburg, 1866 październik od narodzin Chrystusa, 7374 od stworzenia świata, wyd. w jęz. cerkiewnosłowiańskim.

BibliografiaEdytuj