Otwórz menu główne

Kamienica przy Rynku 27-28 we Wrocławiu

kamienica we Wrocławiu

Kamienica przy Rynku 27-28kamienica na wrocławskim Rynku, na południowej pierzei Rynku, tzw. stronie Złotego Pucharu.

Kamienica przy Rynku 27-28
d. handlowy Goldener Becher
Obiekt zabytkowy nr rej. A/2272/488/Wm z 05.09.1992[1]
Ilustracja
Kamienica przy Rynku 27-28
Państwo  Polska
Miejscowość Wrocław
Adres Rynek 27-28/ Świdnicka 1
Architekt Janusz Bachmiński i Józef Rachwalski
Kondygnacje cztery
Ważniejsze przebudowy 1889, 1909
Zniszczono 1945
Odbudowano 1946-1948
Kolejni właściciele Rynek 27
Alexius Banke (1417-1427), Hans Foit (1427-1429), Vinzenz Frauendienst (1429-1440), Johannes Sponsbrug (1440-1453), Valentinus i Magdalen Hunger (1453-1468), Peter Jenkwitz (1468-1486), Ambrosius Janckiewicz (1486-1545); Bernhard Joseph Grund (1909-1945)
Rynek 28
Niklas Steikeller i jego spadkowicze (1406-1455), Jocob Ylaw (1463-1465), Hans i Dorota Kromer (1465-1466), miasto (1466-1483), Lenhard Kromer (1483-1486), Jörg Kromer (1486-1488), Hans Kromer (1488-1495); Bernhard Joseph Grund i jego rdzina (1758-1945)
Położenie na mapie Wrocławia
Mapa lokalizacyjna Wrocławia
Kamienica przy Rynku 27-28
Kamienica przy Rynku 27-28
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kamienica przy Rynku 27-28
Kamienica przy Rynku 27-28
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Kamienica przy Rynku 27-28
Kamienica przy Rynku 27-28
Ziemia51°06′36,75″N 17°01′49,41″E/51,110208 17,030392

Historia kamienicy i jej architekturaEdytuj

 
Kamienica Rynek 27 (z lewej) przed wyburzeniem, około 1907-1909
 
Kamienica Rynek 27-28 po przebudowie 1910-1930

Do 1909 roku były to dwie odrębne parcele, na których stały dwie średniowieczne kamienice o szerokości 10,5 metra i 9 metrów.

Kamienica nr 27Edytuj

Pierwsza zabudowa posesji nr 27 pochodzi z XIV wieku. Jej szerokość wynosiła ok. 10,5 metrów[2] zajmowała pełną głębokość lokacyjną. Od strony zachodniej zachował się fragmenty muru datowanego na XIV-XV wiek. W latach 1366-1369 została przebudowana. Kolejna przebudowa miała miejsce w drugiej połowie XVI wieku[3][2]. Kamienica z tego okresu, zwana potocznie Seidel'sches Haus (Dom Seidela), była wybudowana na planie dwutraktowym: we frontowej części znajdowała się sień i izba, a w tylnej druga izba i przechód. Budynek miał trzy kondygnacje z podziałem na trzyosiową elewację wykończoną po bokach boniowaniem oraz czterokondygnacyjny szczyt z ozdobnymi motywami ornamentu okuciowego[4][5]. Jej projektantem był prawdopodobnie gdański budowniczy i fortyfikator Hans Schneider von Lindau, odpowiedzialny za projekty wrocławskich fortyfikacji bastionowych[6].

Od 1758 roku właścicielem kamienicy był potomek Bernharda Josepha Grunda[7]. Przed 1907 w kamienicy swoja siedzibę miały firmy "Littauer" i "Oppenheim & Schweitzer"[8]

Właściciele i postacie związane z kamienicąEdytuj

Pierwszym udokumentowanym właścicielem posesji był Hans Rimer. Nie znana jest data nabycia posesji; w 1349 roku sprzedał ją Niclosowi von Sittin (Sitten) a sam zakupił w tym okresie dwie inne działki, w tym kamienice przy Rynku 15. Sittin od 1347 roku był właścicielem sąsiedniej kamienicy nr 26. Posesja nr 27 znajdowała się w jego rękach tylko przez dwa lata, sprzedał ją kolejnemu, również chwilowemu właścicielowi Richhartowi von Gobin, radnemu w 1362 roku.

W 1355 właścicielem posesji został Mathias Gurteler, zamożny obywatel Wrocławia. W 1360 zakupił on kamienicę narożną nr 28 i dokonał pierwszego jej połączenia. Niestety, chcąc sprzedać połączone posesje jedenaście lat później, nie mógł znaleźć nabywcy na całość przez co zostały one sprzedane rozłącznie[9]. Nowym nabywcą posesji nr 27 na kolejne osiem lat został Nicolaus vom Clettindorf (z Kleciny), inwestor i właściciel wielu kapitałów, czynszów i ziemi[10].

W 1374 roku kolejny właściciel kamienicy w odróżnieniu od jego poprzedników, pochodził z sfery patrycjuszy. Był nim Piotr Beyer młodszy; od 1372 do 1397 był dwudziestokrotnie wybierany do ławy i rady miasta. W latach 1389, 1393-1394, 1396 piastował godność seniora rady a w 1395 pierwszego ławnika[11]. Jego ojciec, również radca, był właścicielem posesji nr 19. Pomiędzy rokiem 1377 a 1387 Bayer zamienił się posesją z sąsiadem, właścicielem posesji 26, Hansem Schewitz (Schebitz). Prawdopodobnie przyczyną zamiany był brak zabudowy zatylnej i tylnego czy bocznego przejazdu na zaplecze co miało utrudniać Beyerowi w rozwinięciu jego działalności handlowej[10]. Hans Schewitz w latach 1382 i 1386 zasiadał w radzie. W kamienicy nr 27 mieszkał przez kolejne dwadzieścia lat, do 1410 roku kiedy to przekazał ją kupcowi norymberskiemu Fritzowi Regeler. Regeler prowadził działalność handlową m.in. w Koszycach, Brzegu, w Krakowie a od 1425 był obywatelem Wrocławia. W 1417 roku jego działalność handlowa prowadzona wraz z Mikołajem Strachewiczem zaznała poważnych strat finansowych przez co jego i wspólnika dom został zajęty przez wierzycieli, krakowskich kupców, Henryka Smeda oraz jego szwagrów Mikołaja i Jana Slepkogel[12]. Zajęte majątki zostały sprzedane: posesja nr 27 za kwotę 280 grzywien i 17,5 grosza. Nowym właścicielem został Aleksy Banke (Bancke, Banck, Bank)[13].

Aleksy (Alexius) Banke był kupcem, finansistą. W latach 1422-1438 piastował urzędy rajcy i ławnika; w 1437 uzyskał godność seniora rady a w 1438 pierwszego ławnika[13]. W 1452 pełnił funkcję prowizora Nowego Szpitala Bożego Grobu. Handlował (m.in. szafranem) w Czechach, Wenecji i w Prusach. Był powiernikiem finansowym wyższego duchowieństwa, rentierem, właścicielem ziemskim. Był fundatorem ołtarza w kościele Św. Elżbiety w byłej kaplicy rajcy Lutkego von der Neisse[14]. W 1425 roku został właścicielem kamienicy nr 25 na tej samej pierzei Rynku[15]. Prawdopodobnie powodem przeprowadzki pod numer 25 był brak przejazdu na zaplecze[16].

W 1427 roku nowym właścicielem został Hans Foit, a dwa lata później – zamożny kramarz Vinzenz Frauendienst. Frauendienst utrzymywał kontakty handlowe z Ratyzboną i Norymbergą, gdzie zadłużył się na ogromną kwotę u lokalnych kupców. Zmarł około roku 1440, a kamienica została sprzedana kupcowi Johannesowi Sponsbrugowi, który w tym samym roku pełnił funkcję ławnika. W latach 1439, 1441, 1443, 1447 i 1449 był wybierany na przysięgłego gildii kupieckiej. W 1452 w całości spłacił ciążące na kamienicy obciążenie w wysokości 192 grzywny czynszu[17]. Zmarł w 1452 lub 1453, a zaraz po jego śmierci kamienica została sprzedana małżeństwu Valentinusowi i Magdalenie Hunger, którzy kupili ją w kredycie, a część zapłaty uiszczali spadkobiercom Sponsbruga w kwocie 14 grzywien czynszu wykupnego za 196 grzywny czeskich groszy. W 1464 zmarł Valentinus, a właścicielami posesji została jego żona Magdalena (córka Niklasa Thyme, właściciela kamienicy nr 58)[18]. W rękach kamienica została do 1468, kiedy to już z nowym mężem Thomasem Saffranem sprzedała ją i zamieszkała w nowym domu nr 52 przy północnej pierzei Rynku[18].

Kolejnym właścicielem został kupiec Peter Jenkwitz (Jenckiewicz), pochodzący prawdopodobnie ze śląskiej rodziny szlachecko-patrycjuszowskiej. On to wraz z żoną Apollonią w 1482 oddłużył posesję; był również właścicielem komory w sukiennicach oraz posesji przy ulicy Oławskiej. Zmarł w 1488 roku, a jego spadkobiercami zostali syn Ambrosius oraz młodszy syn Peter i córka Agnes. W ciągu kolejnych dziesięciu lat Ambrosius wykupił udziały rodzeństwa. W kolejnych latach nabył dom przy ulicy Kuźniczej, w latach 1496–1500 posiadał komorę kupiecką, a od 1500 roku zasiadał w ławie oraz w radzie. Zmarł w 1545[19].

Kamienica nr 28Edytuj

Kamienica nr 28 (j. niem.: "An der Kornecke")[20], narożnikowa o rodowodzie średniowiecznym, była wybudowana na podwójnym planie prawdopodobnie w wyniku połączenia dwóch kamienic, jednej o długości ok. 15 metrów i drugiej o głębokości 8 metrów rozszerzającej się na działkę nr 27[2]. W latach 1466–1483 znajdowała się w niej miejska winiarnia[20]. Pod koniec XVI wieku kamienica została przebudowana w duchu manieryzmu. W dokumentach źródłowych przemiennie występowała pod adresem Rynek 28 lub Świdnicka 1 przy czym lokalizacja kamienicy była opisywana jako leżąca przy Targu Zbożem (Ziarnem) (1374, 1399) lub na nim samym (1403,1416). Przy tym samym narożniku Targu Zbożem umiejscawiano kamienicą narożną nr 29[21].

W 1889 roku kamienica została rozebrana a w jej miejsce w 1890 został wzniesiony nowy budynek w stylu neoromańskim[22], na potrzeby Breslauer Wechslerbank, czyli Banku Wekslowego. Jego projektantem był Wilhelm Mertens[4]. Budynek z powodu swej funkcji handlowo-mieszkaniowej posiadał pięć osobnych wejść i sześć klatek schodowych. W 1909 lub w 1910 roku bank został przejęty przez Bank Dresdeński, a całą parcelę zakupił potomek kupca Bernharda Josepha Grunda[23], który od 1758 roku był właścicielem dwóch sąsiednich kamienic: nr 27 i Kamienicy Pod Złotym Pucharem[24].

Właściciele i postacie związane z kamienicąEdytuj

Pierwszym znanym z materiałów źródłowych właścicielem kamienicy był mistrz Bertold. mieszkający w niej już przed 1351 rokiem. Jego osoba identyfikowana jest z magistrem Bertoldem z Raciborza, biegłego w prawie. Po raz pierwszy wzmiankowany w 1319 roku jako prokurator książąt śląskich, którzy protestowali przeciwko sposobie ściągania świętopietrza. W 1336 był posłem do kurii papieskiej(zawożąc do Awinionu list Kazimierza Wielkiego), mieszczaninem wrocławskim oraz właścicielem majątku w Różańce. Zmarł przed 1352. Kamienica w Rynku wrocławskim trafiła do jego spadkobierców: córki Agnieszki i syna Stanisława oraz grona innych spokrewnionych osób[25]. W 1360 roku kamienicę zakupił Maciej Gurteler, ówczesny właściciel sąsiedniej kamienicy Rynek 27. W 1366, po nieudanym połączeniu obu kamienic Gurtler sprzedał obie posesji oddzielnie; narożną działkę zakupił Michał von Troppau (z Opawy), wcześniejszy właściciel kamienicy przy ul. Świętego Wojciecha. Troppau w latach 1362 i 1367-1372 zasiadał w ławie i piastował urząd rajcy[26]. Wraz z Henlinem z Głogowa występował jako przedstawiciel monarchy przy akcie hołdowniczym okręgu złotoryjskiego. Zmarł w 1374 roku a posesja została sprzedana Hansowi Hartlieb[27].

Hans Hartlieb był protoplastą znanego rodu patrycjuszy wrocławskich. Prawdopodonie już od 1367 roku był wybierany jako rajca lub radny przy czym niektóre zapisku mogły dotyczyć jego brata. W 1404 roku reprezentowany był przez swojego zięcia (męża córki Agnieszki) Mikołaja Steinkellera, który w 1406 przejął narożna posesję. W kolejnych latach, Steinkeller piastował urząd rajcy[27]. Kamienica należała do niego do 1441 roku, a następnie przez kolejne czternaście lat do jego żony i córek: Barbary i jej męża oraz Hedwig[28].

W 1455 roku posesję zakupił Merten Sneyden, a po jego śmierci (dwa lata później) odziedziczyła ją jego żona. Od 1463 kamienica miała dwóch kolejnych właścicieli: Jocoba Ylawa (1463–1465) i małżeństwo Hansa i Dorotę Kromer (1465-1466)[28]. W 1466 roku kamienicę zakupiło miasto w celu urządzenia w niej miejskiej winiarni. Pod nazwą stad weynhaws jest notowana w latach 1468–1472, a w 1472 jako włoska winiarnia[a]. W 1477 roku winiarnię na dwa lata za kwotę 150 węgierskich guldenów rocznie wydzierżawił kupiec i przedsiębiorca górniczy Leonhard Dachs[b].

W 1483 roku, z nieznanych powodów, miasto sprzedało kamienicę. Jej nabywcą był Lenhard Kromer a po jego śmierci trzy lata później kamienicę odziedziczył jego syn Jörg Kromer. Jörg był zamożnym kupcem sukiennym i posiadaczem ziemnym; do 1488 oddłużył posesję ze wszystkich 192 grzywien czynszu by w 1488 odsprzedać kamienicę swojemu bratu, Hansowi Kromerowi. W 1495 a posesję odziedziczyła jego żona Barbara[32].

Połączenie trzech kamienicEdytuj

Około 1909 roku firma Bernhard Joseph Grund, będąc właścicielem wówczas kamienicy nr 26, ogłosiła konkurs na wykonanie projektu zgodnie z zaleceniami opiniotwórczej komisji "Stary i Nowy Wrocław", która powstała ok. 1904 roku i miała za zadanie zapobiegać mocnych ingerencji budowlanych w zabytkowy krajobraz miasta[c]. Projektanci musieli uwzględnić dobudowanie jednej kondygnacji z zachowaniem jej formy szczytowej oraz wyburzenie sąsiedniej kamienicy i wybudowania nowej harmonizującej architektonicznie z budynkiem nr 26. Okna w obu kamienicach miały mieć wielkość i kształt okien mieszkalnych. Całość miała przybrać formę wytwornego domu handlowego. Konkurs wyłowił zwycięzce firmę Gaze & Böttcherale, ale projekt nie został zrealizowany[24]. Przyczyną tego mogła być zmiana planów właścicieli. W 1910 roku firma Bernhard Joseph Grund wykupiła narożną kamienicę nr 28. Narodził się wówczas plan połączenia wszystkich trzech kamienic. Niezrealizowane projekty Gaze & Böttcher dotyczące szczytowych partii fasady zostały powierzone i zmodyfikowane w 1913 przez pracownię Karla Grossera[d]. Prace budowlane rozpoczęto w 1913 roku[7].

Obie kamienice nr 27 i 28 zostały wyburzone a w ich miejsce wzniesiono czteropiętrowy budynek z pięcioosiową fasadą z zaokrąglonym, niższym o dwie kondygnacje, zwieńczonym balkonem narożnikiem. Powstały dom mieszkalno-handlowy zwany „Goldener Becher”[4] został przykryty wysokim dwuspadowym dachem w układzie kalenicowym a jej widoczne od strony wschodniej i zachodniej ściany szczytowe zakończono spływami wolutowymi co miało nawiązywać do ich historycznego rodowodu[7]. Ukłonem w stronę miejsca usytuowania dawnej kamienicy narożnikowej było obniżenie narożnika co pozwoliło na uzyskanie "osi widokowej na płytę Rynku i Ratusz z wylotu wąskiej w tym miejscu i ciasno zabudowanej Schweidinitzerstrasse (ulicy Świdnickiej)"[7]. Nowo wzniesione kamienice zachowały spójność architektoniczną z kamienicą nr 27, "Pod Złotym Pucharem", głównie dzięki zastosowaniu jednakowej okładziny fasad, umiejscowieniu gzymsów międzykondygnacyjnych na tej samej wysokości oraz zastosowaniu tej samej wielkości okien z gęstymi podziałami szczeblinowymi i przerw między nimi[7].

Na parterze i pierwszym piętrze budynku znajdowały się firmy usługowe i sklepy, natomiast na wyższych piętrach mieściły się apartamenty[33].

Po 1945Edytuj

Działania wojenne w 1945 roku uszkodziły obie kamienice, zwłaszcza kamienicę narożną. Budynek został odbudowany i przerobiony na obiekt mieszkalno-handlowy, częściowo nawiązujący do formy z ok. 1600 roku. Jego projektantem byli Janusz Bachmiński i Józef Rachwalski[4] pod kierunkiem Marcina Bukowskiego[2]. Na parterze budynku, od czasu odbudowania kamienicy, znajduje się oddział Poczty Polskiej (UP 32).

UwagiEdytuj

  1. Według innych źródeł w kamienicy znajdowała się winiarni walońskiej[29] lub włoskiej[30], zaś sama nazwa wskazuje na "winiarnię win zagranicznych"[31]
  2. Jeszcze w tym samym roku został on pojmany przez Turków pod Villach w trakcie podróży do Wenecji[31]
  3. Jej powstanie wiązało się z kontrowersjami związanymi z wyburzeniem starych kamienic pod budowę Domu handlowego braci Barasch oraz po wyburzeniu renesansowej kamienicy Pod Złota Koroną [24]
  4. Spółka architektoniczno-budowlana Brost&Grosser powstała w 1877 roku i była autorem realizacji m.in. obiektów publicznych: Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych czy Hotelu „Monopol” we Wrocławiu

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • Rafał Eysymontt, Jerzy Ilkosz, Agnieszka Tomaszewicz, Jadwiga Urbanik (red.): Leksykon architektury Wrocławia. Wrocław: Via Nova, 2011.
  • Olgierd Czerner: Rynek wrocławski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1976.
  • Mateusz Goliński: Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji (cz1: 1345-1420). Wrocław: Chronicon, 2011.
  • Mateusz Goliński: Przy wrocławskim Rynku. Rekonstrukcja dziejów własności posesji (cz2: 1421-1500). Wrocław: Chronicon, 2015.
  • Marta Ostrowska-Bies: Połączyć nowe ze starym. Twórczość Karla Grossera na wrocławskim Starym Mieście w świetle ówczesnej doktryny konserwatorskiej, w:Centrum Staromiejskie we Wrocławiu. Muzeum Miejskie Wrocławia, Wydawnictwo GAJT, 2016. ISBN 978-83-62584-81-9.
  • Maciej Łagiewski: Wrocławscy Żydzi 1850-1944. Wrocław: Muzeum Miejskie Wrocławia, 2010.