Ten artykuł dotyczy odmiany bilardu. Zobacz też: inne znaczenia.

Karambol (fr. carambolage, ang. carom lub carambole, zwany także bilardem francuskim) – gra bilardowa i zarazem sport, który narodził się we Francji. Obecnie jest najmniej popularną odmianą bilardu.

Król Francji Ludwik XIV grający w karambol, rycina z 1694

Pochodzenie nazwyEdytuj

Nazwa karambol wywodzi się od francuskiego słowa carambolage, które wywodzi się z kolei od słowa carambola, którym niegdyś nazywało się czerwoną bilę. Nazwa ta, zapożyczona z języka marathi używanego w Indiach, pochodzi od małego czerwonego owocu rosnącego w Azji, który jest zbliżony rozmiarami do bili karambolowej.

Wyposażenie potrzebne do gryEdytuj

StółEdytuj

 
Stół karambolowy w kawiarni w Paryżu

Stół karambolowy jest o stopę większy niż stół do ósemki: ma długość 10 stóp (2,84 m) i szerokość 5 stóp (1,42 m). Główną różnicą jest brak łuz i jedynie trzy oznaczenia, na których stawia się bile.

Pierwsze stoły karambolowe, wyrabiane w średniowieczu, nie były jak dzisiaj pokryte suknem – te pojawiły się dopiero pod koniec XV wieku. Sukna miały wtedy różne kolory. Dopiero w XVI wieku zadecydowano, aby wszystkie stoły karambolowe były pokryte suknem w kolorze ciemnozielonym (imitującym barwę trawy); kolor taki był użyteczny, ponieważ można było grać na nim przez długi czas bez zmęczenia oczu. Obecnie coraz bardziej popularne – szczególnie w karambolu trójbandowym – staje się sukno w barwie niebieskiej. Sukno jest wyrabiane ze 100% wełnianej przędzy.

Współczesne profesjonalne stoły karambolowe posiadają także podgrzewaną elektrycznie płytę. Powoduje to, że z sukna usunięta zostaje wilgoć, a jego włosie unosi się. Dzięki temu stół staje się "szybszy" – bile mogą się po nim znacznie szybciej i dłużej toczyć.

BileEdytuj

Bile karambolowe, nazywane także czasami kulami, były wyrabiane z rozmaitych materiałów, takich jak stal i inne metale, kość słoniowa, glina, tworzywa sztuczne czy drewno. Początkowo były one wyrabiane z drewna. Później, gdy Francja rozpoczęła rozwijać kolonie w Afryce, bile zaczęto wyrabiać z kości słoniowej i przy tym materiale pozostano przez ponad 300 lat. Dopiero na początku XX wieku, ze względów ekonomicznych i ekologicznych, zaprzestano jej używania. Następnie używano bil z celuloidu, ale były one łatwopalne, więc zrezygnowano z ich produkcji ze względów bezpieczeństwa. Współcześnie używa się bil z żywicy fenolowej.

Do gry używa się trzech bil: jednej czerwonej, jednej białej oraz jednej żółtej (lub białej z kropką, tzw. bili pikowej) o wymiarach 61,5 mm. Bile te są znacznie większe od bil snookerowych oraz tych używanych w bilardzie amerykańskim. Ich waga według oficjalnych przepisów powinna wynosić od 7 do 7½ uncji (około 200 gramów).

KijeEdytuj

Kije karambolowe również zmieniały się na przestrzeni wieków. Pierwsze kije były jednolite, krótsze, z silnie rozszerzoną i zagiętą końcówką, która ułatwiała takie zagrania jak np. massé. Pod koniec XVIII wieku zaczęto grać prostymi i dłuższymi kijami z kredowaną końcówką. Kije te, stosowane do dziś we wszystkich odmianach bilardu, ułatwiały wiele prostych zagrań, ale znacznie też utrudniły popisowe zagrania, m.in. z użyciem silnej rotacji.

Zasady gryEdytuj

Przed grąEdytuj

Na stole umieszczone są trzy bile: biała, biała z kropką lub żółta (pikowa) oraz czerwona. Każdy gracz ma swoją bilę – białą lub pikową. Na początku partii odbywa się losowanie – jego zwycięzca otrzymuje bilę pikową.

 
Stół do gry cadre47/2, z zaznaczonymi strefami

Następnie odbywa się rozgrywka wstępna o rozbicie, zwana również losowaniem á la bande. Obaj gracze podchodzą do stołu i uderzają swoje bile tak, aby znalazły się jak najbliżej bandy dolnej. Obie bile nie mogą się zderzyć ani dotknąć bili czerwonej. Wygrywa ten gracz, którego bila znalazła się najbliżej i rozpoczyna on grę.

RozgrywkaEdytuj

Celem gry jest zdobycie jak największej liczby zderzeń (carambolage). Zderzenie następuje gdy bila danego gracza dotknie pozostałych dwóch bil. Za każde zderzenie gracz dostaje 1 punkt. Nie ma punktów ujemnych – punkty raz już zdobyte nie mogą być odjęte. Gra toczy się do zdobycia określonej wcześniej liczby punktów.

Istnieje wiele innych odmian karambolu, w których dla utrudnienia gry ustalono różne warunki, które muszą być spełnione, aby zderzenie zostało zaliczone, np.:

  • gra z bandami (jeu de bandes):
    • karambol 1-bandowy (ang. one-cushion billiards) – żeby zderzenie zostało zaliczone, biała bila musi dotknąć przynajmniej jeden raz bandy przed zderzeniem,
    • karambol 3-bandowy (ang. three-cushion billiards) – sztandarowa odmiana bilarda francuskiego i uważana za najtrudniejszą wersję karambolu; żeby zderzenie zostało zaliczone, bila zawodnika musi uderzyć przynajmniej trzy razy o bandę przed zderzeniem.
  • gra otwarta (ang. straight rail) – stół jest podzielony strefy. Zderzenie musi się odbyć w jednej ze stref dozwolonych. Jeśli odbędzie się w strefie zabronionej, nie jest ono zaliczane. W jednej strefie można dokonać tylko jednego zderzenia.

BłędyEdytuj

Błąd i odejście od stołu następuje gdy:

  • podczas zagrania nie doszło do ważnego zderzenia;
  • bila wypadła poza stół (w takiej sytuacji umieszcza się ją na początkowej pozycji dla niej przeznaczonej);
  • zawodnik poruszył lub dotknął jakąś bilę czymś innym niż swój kij;
  • zawodnik uderza w swoją bilę gdy ta jest ciągle w ruchu (tzw. popchnięcie);
  • gracz robi jakiekolwiek znaki na bandzie w celu ułatwienia sobie zagrania;
  • podczas wykonywania zagrania gracz siedzi na stole bądź zagrywa z pozycji, w której nie dotyka podłogi ani jedną stopą.

Karambol współcześnieEdytuj

W wieku XIX i do połowy XX wieku bilard ten był popularny w miejscowości Łobez (dawniej Labes) na Pomorzu, gdzie nosił on nazwę Labeser Krambulage, do którego stoły sprowadzili stacjonujący tutaj w latach 1806-08 napoleońscy żołnierze (4 szwadrony francuskich huzarów i XII francuski pułk kirasjerów)[1]. Łobeskie zasady tej gry nie zachowały się, ale były takie, że nie dawały szans przybyszom na pokonanie miejscowych. Łobeskim mistrzem tej odmiany bilardu był ksiądz, ojciec Halenorth[2][3].

 
George Sutton, jeden z najlepszych graczy w karambol w historii, rysunek z 1911

Karambol jest współcześnie mało popularną odmianą bilardu. Klubów, które posiadają stoły karambolowe jest bardzo mało, a stoły karambolowe są w niektórych regionach Europy trudno dostępne.

Zupełnie inaczej jest jednak w Azji, gdzie w ostatnich latach karambol przeżywa rozkwit. Sport ten jest szczególnie popularny w Chinach, Korei Południowej, Malezji, Japonii, Tajlandii, Wietnamie czy też innych południowo-wschodnich państwach azjatyckich. Z tych właśnie państw pochodzi najwięcej profesjonalnych graczy w karambol, a Asian Games jest jak na razie największym turniejem tego sportu.

Obecnie do najlepszych graczy w karambol należą: Semih Saygıner, Sa Pauk, Hwang Deuk-hee, Lee Sang-chun, Reynaldo Grandea, Akio Shimada, Ryuji Umeda, Kim Jung-kyu, Trần Đình Hòa, Dương Hoàng Anh, Nobuaki Kobayashi oraz Patrick Ooi.

GaleriaEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Ernst Zernickow: Die Stadt Labes während d. Franzosen­zeit 1806-08. U. P., 8, 1923, 45-51.
  2. Łabuź, nr. 42, Wspomnienia mieszkańców Mein liebes Schlurr-Lobes
  3. Wspomnienia mieszkańców Łobza"Heimatgemeinschaft der Labeser e.V."