Karol Borsuk

polski matematyk

Karol Borsuk (ur. 8 maja 1905 w Warszawie, zm. 24 stycznia 1982 tamże[1]) – polski matematyk, jeden z czołowych przedstawicieli warszawskiej szkoły matematycznej.

Karol Borsuk
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 8 maja 1905
Warszawa
Data i miejsce śmierci 24 stycznia 1982
Warszawa
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski
Tablica pamiątkowa na budynku przy ul.Filtrowej 63 w Warszawie
Grób Karola Borsuka na cmentarzu Powązkowskim

ŻyciorysEdytuj

Był synem Mariana (chirurga) i Zofii z Maciejewskich. W latach 1915–1923 był uczniem Gimnazjum im. Stanisława Staszica[2] w Warszawie, następnie w latach 1923–1927 studiował matematykę na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego[potrzebny przypis]. W 1930 uzyskał stopień doktora filozofii na Uniwersytecie Warszawskim[3] na podstawie pracy O retraktach i zbiorach związanych[potrzebny przypis], w której wprowadził pojęcie retraktów. W następnych latach wprowadził także pojęcie sympleksu[3]. Przez 3 następne lata był nauczycielem matematyki w prywatnym gimnazjum Malczewskiego w Warszawie. W latach 1929–1934 pracował w I Katedrze Matematyki Uniwersytetu Warszawskiego. W 1934 habilitował się na Uniwersytecie Warszawskim na podstawie rozprawy O zagadnieniu topologicznego scharakteryzowania sfer euklidesowych. W 1938 został profesorem nadzwyczajnym Uniwersytetu Warszawskiego.

W czasie okupacji niemieckiej uruchomił i prowadził sklep papierniczy, który był także punktem kontaktowym Armii Krajowej. Ponadto projektował i wydawał gry planszowe, m.in. Hodowla zwierzątek, która cieszyła się dużą popularnością i została ponownie wydana w 1997 r. pod nazwą Superfarmer[3]. W latach 1939–1944 prowadził wykłady w tajnym Uniwersytecie Warszawskim i kursie politechnicznym w Szkole Budowy Maszyn im. Wawelberga i Rotwanda. Aresztowany w lecie 1943 roku, przebywał na Pawiaku[4] kilka miesięcy za działalność w ruchu oporu. W czasie powstania warszawskiego został wywieziony wraz z rodziną do obozu w Pruszkowie. Po ucieczce z obozu ukrywał się aż do zakończenia wojny.

Po wojnie powrócił na Uniwersytet Warszawski, gdzie w 1946 został profesorem zwyczajnym i kierownikiem Katedry Geometrii. W latach 1952–1964 był kierownikiem Katedry Matematyki (później Instytutu Matematyki) Uniwersytetu Warszawskiego[potrzebny przypis]. Od chwili powstania Państwowego Instytutu Matematycznego był zastępcą dyrektora, a w latach 1948–1975 kierował Zakładem Topologii tego instytutu (później Instytut Matematyczny PAN). Po wojnie opracował topologiczną teorię kształtu i przestrzeń topologiczną, zwana okręgiem warszawskim[3].

Od 1952 był członkiem korespondentem, od 1956 członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk[5], od 1953 członkiem korespondentem Bułgarskiej Akademii Nauk oraz członkiem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego i członkiem korespondentem Akademii Umiejętności, do chwili wchłonięcia ich przez PAN. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Matematycznego, pełniąc w nim w latach 1939–1953 rolę skarbnika[6] a w latach 1946–1948 również prezesa warszawskiego oddziału Towarzystwa[6][7]. Był redaktorem Dissertationes Mathematicae, zastępcą redaktora naczelnego Fundamenta Mathematicae, oraz członkiem komitetu redakcyjnego Biuletynu PAN (Seria Nauk Matematycznych, Astronomicznych, Fizycznych).

Jego najwybitniejszym studentem był Samuel Eilenberg. W 1976 otrzymał doktorat honoris causa uniwersytetu w Zagrzebiu. Wielokrotnie wykładał na uczelniach poza granicami Polski, dając semestralne wykłady oraz przemówienia konferencyjne w wielu krajach. Ogółem wykładał w 60 ośrodkach matematycznych świata.

OdznaczenieEdytuj

Odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1954)[8].

Miejsce spoczynkuEdytuj

Spoczywa na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera 35, rząd 2, miejsce 1)[9].

RodzinaEdytuj

Jego córka, profesor Magdalena Białynicka-Birula, jest żoną prof. Andrzeja Białynickiego-Biruli[10].

Dorobek naukowyEdytuj

Profesor Borsuk był wybitnym specjalistą w dziedzinie topologii. Opublikował ponad 170 prac badawczych, wiele z nich miało duże znaczenie dla rozwoju topologii. Na przykład, w 1936 opublikował pracę

  • Sur les groupes des classes de transformations continues. „C. R. Acad. Sci.”, Paris, 202, 1936, strony 1400–1403,

w której zdefniował grupy kohomotopii. Teorię tych grup rozwinął w 1949 Edwin H. Spanier, i odtąd grupy te znane są jako grupy kohomotopii Borsuka-Spaniera.

W 1983, 133 wybrane publikacje Borsuka zostały wydane w formie Dzieł zebranych:

  • Borsuk, Karol: Collected papers. Part I, II. With introductory material by Karol Sieklucki and Sławomir Nowak. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1983. xxiv+1357 stron. ​ISBN 83-01-03749-0

Borsuk był też autorem kilku monografii badawczych i podręczników akademickich, m.in.:

  • Borsuk, Karol; Szmielew, Wanda: Foundations of geometry: Euclidean and Bolyai-Lobachevskian geometry; projective geometry. North-Holland Publishing Co., Amsterdam; Interscience Publishers, Inc. Nowy Jork 1960, xiv+444 strony.
  • Borsuk, Karol: Geometria analityczna wielowymiarowa. „Biblioteka Matematyczna”, Tom 23. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1964. Wydanie II poprawione, 463 strony.
  • Borsuk, Karol: Theory of retracts. „Monografie Matematyczne”, Tom 44. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1967. 251 stron.
  • Borsuk, Karol: Theory of shape. „Monografie Matematyczne”, Tom 59. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa, 1975. 379 stron.

Inne informacjeEdytuj

UpamiętnienieEdytuj

  • Tablica pamiątkowa na budynku przy ul. Filtrowej 63, w którym mieszkał, odsłonięta w 2008[12].
  • W Warszawie, na osiedlu Kabaty, znajduje się ulica nazwana jego nazwiskiem.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Borsuk Karol, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-10-01].
  2. Szkoła im. Stanisława Staszica w Warszawie 1906-1950
  3. a b c d Borsuk przy telefonie i UFO z piątego wymiaru. Topologia - polska specjalność, wyborcza.pl [dostęp 2019-04-08] (pol.).
  4. Leon Wanat, Za murami Pawiaka, Warszawa 1985, s. 346.
  5. Członkowie PAN:Skorowidz
  6. a b Władze PTM w latach 1919-2013
  7. Polskie Towarzystwo Matematyczne w latach 1919-1963
  8. 16 lipca 1954 „za wybitne zasługi w dziedzinie nauki” M.P. z 1954 r. nr 112, poz. 1566
  9. Cmentarz Stare Powązki: KAROL BORSUK, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [online] [dostęp 2019-03-10].
  10. Kresy, góry, Warszawa. [dostęp 2010-11-06].
  11. Strona gry SuperFarmer.
  12. Odsłonięcie tablicy upamiętniającej prof. Karola Borsuka. W: Polskie Towarzystwo Matematyczne [on-line]. 29 października 2018. [dostęp 2019-09-07].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj