Otwórz menu główne

Kcynia

miasto w województwie kujawsko-pomorskim
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Kcynia (ujednoznacznienie).

Kcynia (niem. Exin) – miasto w Polsce w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie nakielskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kcynia.

Kcynia
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Rynek w Kcyni
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat nakielski
Gmina Kcynia
Prawa miejskie 1262
Burmistrz Marek Szaruga
Powierzchnia 6,84 km²
Populacja (31.12.2017)
• liczba ludności
• gęstość

4678[1][2]
683,9 os./km²
Strefa numeracyjna +48 52
Kod pocztowy 89-240
Tablice rejestracyjne CNA
Położenie na mapie gminy Kcynia
Mapa lokalizacyjna gminy Kcynia
Kcynia
Kcynia
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kcynia
Kcynia
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Kcynia
Kcynia
Położenie na mapie powiatu nakielskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nakielskiego
Kcynia
Kcynia
Ziemia52°59′37″N 17°29′12″E/52,993611 17,486667
TERC (TERYT) 0410014
SIMC 0929233
Urząd miejski
Rynek 23
89-240 Kcynia
Strona internetowa

Kcynia leży w odległości 40 km na południowy zachód od Bydgoszczy i 80 km na północny wschód od Poznania, w północnej części Pojezierza Gnieźnieńskiego. Miasto położone jest na szczycie wzgórza morenowego będącego jednym z najwyższych w Wielkopolsce (136 m n.p.m.), znajdując się około 30 m ponad okolicą, widoczne jest z dość dużej odległości.

Według danych z 1 stycznia 2018 Kcynia liczyła 4 678 mieszkańców[1].

Miasto królewskie lokowane w 1262 roku[3], należące do starostwa kcyńskiego, pod koniec XVI wieku leżało w powiecie kcyńskim województwa kaliskiego[4]. W latach 1975–1998 w województwie bydgoskim.

NazwaEdytuj

 
Panorama Kcyni
 
Fresk z kcyńskiej Kalwarii

Pochodzenie nazwy Kcynia nie zostało w pełni wyjaśnione. Stanisław Rospond w wydanym w 1984 Słowniku Etymologicznym Miast i Gmin PRL wskazał, że jest to unikatowa nazwa o zagadkowej podstawie – Kc oraz z archaicznym przyrostkiem -ynia (jak Gdynia, Lutynia). Jego zdaniem podstawa Kc może być związana ze staropolskim wyrazem kca oznaczającym to samo co kuca, czyli szopa z desek. W tym wypadku powstanie nazwy łączyłoby się z istnieniem grodu drewnianego, względnie osady zbudowanej z drewna. Ten sam autor wspomina też, że usiłowano – ale nie przekonywająco – łączyć nazwę miasta ze staropolskim wyrazem kścieć, kwcieć, czyli kwitnąć. Językoznawca Mikołaj Rudnicki wywodzi nazwę Kcynia od Kutjini zestawiając ją z kuca to jest chata, dom.

Legendy miejscowe łączą powstanie nazwy z wyłowieniem kotwicy, którą rzekomo miano odnaleźć w wodach Kcynki, czy też na bagnistych terenach, położonych na północ od dzisiejszego miasta.

Nazwa miejscowości przechodziła poważną ewolucję, gdyż w różnych okresach miasto nazywane było w źródłach historycznych Kcyna, Kczina, Kcyn, Kcznya, Kczynija. W encyklopedii Samuela Orgelbranda obok używanej dzisiaj nazwy Kcynia spotykamy jeszcze jako nazwę równorzędną formę Krcynia. Niemcy zniekształcili nazwę miejscowości na Exin.

Spis geograficzno-topograficzny miejscowości leżących w Prusach z 1835, którego autorem jest J.E. Muller notuje niemiecką nazwę miejscowości Exin, a także polską nazwę Kcynia we fragmencie „Exin (poln. Kcynia)”[5].

HistoriaEdytuj

Średniowiecze i początek I RzeczypospolitejEdytuj

Już w XI w. istniał kościół św. Idziego[6]. Miasto zostało lokowane na prawie niemieckim przez księcia Bolesława Pobożnego w 1262. Zasadźcami byli rycerze Jan i Ryner (Reineri), którzy otrzymali wraz z nadaniem wójtostwo z należnymi przywilejami. W XIII w. istniało tam najstarsze w Wielkopolsce Bractwo Kurkowe. Kolejni królowie polscy zatwierdzali przywileje miejskie. W XV w. jedno z nielicznych miast mających zamek i mury obronne.

W czasie wojny trzynastoletniej Kcynia wystawiła w 1458 roku 6 pieszych na odsiecz oblężonej polskiej załogi Zamku w Malborku[7].

Okres rozkwituEdytuj

 
Kościół pw. św. Michała Archanioła – najstarsza świątynia w Kcyni

Największy rozwój miasta miał miejsce w okresie XVI–XVII w. Kcynia była wówczas stolicą powiatu kcyńskiego w województwie kaliskim i siedzibą sądów szlacheckich: ziemskiego i grodzkiego, które przetrwały do rozbiorów[8]. W 1594 odwiedził miasto król Zygmunt III Waza[9]. W 1608 powstała szkoła. W 1612 do Kcyni zostali sprowadzeni Karmelici, a w latach 1624–1631 zbudowano kościół farny. W 1641 przywileje dla cechu szewskiego. W 1656 pod Kcynią miała miejsce bitwa wojsk Stefana Czarnieckiego ze Szwedami. W latach 1756–1763 miasto doświadczyło skutków wojny siedmioletniej.

Wiek XVIII i XIXEdytuj

 
Fragment rynku z XIX-wieczną kamienicą

W 1768 zawiązano w Kcyni słynną w Wielkopolsce Konfederację Kcyńską. 29 stycznia 1770 w bitwie pod Kcynią wojska rosyjskie rozbiły pułki konfederatów barskich[10]. Od 1773 pod panowaniem pruskim. W 1775 wielki pożar strawił prawie całe miasto. W 1781 powstał pierwszy kościół ewangelicki (rozebrany w 1971), a w 1787 kościół i klasztor Karmelitów. Miasto liczyło wtedy około 1000 mieszkańców. W okresie od 1807 do 1815 Kcynia znajdowała się w Księstwie Warszawskim. Od 1818 miasto znalazło się w powiecie szubińskim. W 1835 nastąpiła kasata klasztoru Karmelitów. W 1842 wprowadzono pruską ordynację miejską. W 1848 miało miejsce powstanie Kosynierów Kcyńskich. Miasto liczyło wtedy około 2,5 tys. mieszkańców. W latach 1860–1865 powstał gmach Seminarium Nauczycielskiego (obecnie Zakład Poprawczy). W 1866 największa w historii miasta epidemia cholery zdziesiątkowała jego ludność (zmarło 313 osób). Kolejne lata to nowe inwestycje: 1880 gmach Sądu Grodzkiego, 1887 linia kolejowa Gniezno-Nakło, budowa dworca kolejowego. 2 sierpnia 1893 burmistrz oficjalnie powołał jednostkę Straży Pożarnej. Jednakże początki straży w Kcyni sięgają roku 1800, w którym zostało wydane pozwolenie na budowę remizy strażackiej[11]. Pod koniec XIX w. powstały kcyńskie cegielnie.

Wiek XXEdytuj

Na początku XX w. miasto liczyło 3 tys. mieszkańców. W 1904 powstał chór „Moniuszko”, a trzy lata później Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. W latach 1906–1907 w mieście trwał strajk dzieci przeciw germanizacji. W 1908 oddana została do użytku linia kolejowa PoznańBydgoszcz. W 1913 powstał obecny dworzec kolejowy oraz kościół ewangelicki, a w 1915 powstały wodociągi miejskie.

Wybuch I wojny światowej przyczynił się do stagnacji miasta. W dniach 31 grudnia 1918 – 1 stycznia 1919 miasto zostało zdobyte przez powstańców wielkopolskich. W lutym 1919 odbyła się decydująca bitwa o Kcynię. W 1920 został wybrany pierwszy polski burmistrz Władysław Rybarczyk. W latach 20. ożywienie gospodarcze i kulturalne miasta. W 1928 miasto świętowało 666 rocznicę nadania Kcyni praw miejskich. Miasto liczyło wówczas 4,8 tys. mieszkańców. W 1932 powstał chór „Echo”, w tym samym roku nastąpiło zamknięcie Seminarium Nauczycielskiego.

W 1939 miasto liczyło 5,5 tys. osób. W okresie 1939–1945 Kcynia znajdowała się pod okupacją hitlerowską; w latach 1939–1940 pod nazwą Prien am Berge. Zginęło kilkudziesięciu mieszkańców, wielu wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. 22 stycznia 1945 oswobodzenie miasta. Mieszkańcy pochodzenia niemieckiego zostali zmuszeni do opuszczenia miasta i okolic lub przyjęcia obywatelstwa polskiego. Powstał Zakład Poprawczy i liceum ogólnokształcące.

W 1962 odbyły się uroczyste obchody 700-lecia nadania praw miejskich. Powstał Zespół Regionalny „Pałuki” (Klara Prillowa). Kcynia stała się stolicą folkloru pałuckiego. W okresie PRL miasto stanowiło lokalny ośrodek usługowy bez większego znaczenia dla gospodarki regionu.

KomunikacjaEdytuj

Miasto posiada połączenia drogowe do Chodzieży, Gołańczy, Janowca Wielkopolskiego, Nakła, Szubina, Wągrowca, Wyrzyska i Żnina. Miejscowy węzeł kolejowy, w którym krzyżowały się linie OleśnicaGnieznoNakło nad NoteciąChojnice oraz Poznań WschódBydgoszcz Główna, po zawieszeniu połączeń pasażerskich (odpowiednio w 2000 oraz 1 maja 2004), stracił na znaczeniu i obsługuje obecnie wyłącznie pociągi towarowe z ładunkami ponadgabarytowymi, kierowanymi z portów Trójmiasta przez Chojnice w kierunku południowym. Od 2006 trwają bezskuteczne starania o wznowienie połączeń pasażerskich[potrzebny przypis]. Obecnie dworzec kolejowy w Kcyni jest używany w celach mieszkalnych.

DemografiaEdytuj

30 czerwca 2008 miasto liczyło 4716 mieszkańców[12].

  • Piramida wieku mieszkańców Kcyni w 2014 roku (30 czerwca 2008).

 

ZabytkiEdytuj

Zabytki piśmiennictwaEdytuj

W archiwum kcyńskim został odkryty (jeden z dwóch zachowanych) zapis Bogurodzicy.

EdukacjaEdytuj

  • Przedszkole Miejskie im. Ziemi Pałuckiej
  • Szkoła Podstawowa im. Jana Czochralskiego
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących: Gimnazjum im. Powstańców Wielkopolskich i Liceum Ogólnokształcące im. Karola Libelta
  • Zespół Szkół Technicznych: Technikum Ekonomiczne i Technikum Informatyczne oraz Zasadnicza Szkoła Zawodowa
  • Zespół Szkół Specjalnych

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Kcynia, w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  3. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, „Czasy Nowożytne”, 21, 2008, s. 178.
  4. Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243.
  5. Muller 1835 ↓, s. 875.
  6. Z przeszłości Kcyni z okazji 666 rocznicy założenia miasta – Nakładem Magistratu Kcyni rok 1928.
  7. Kodex dyplomatyczny Wielkiej Polski; Codex diplomaticus Majoris Poloniae zawierający bulle papieżów, nadania książąt, przywileje miast, klasztorów i wsi, wraz z innemi podobnéj treści dyplomatami, tyczącemi się historyi téj prowincyi od roku 1136 do roku 1597; zebrany z materyałow przez Kaźmierza Raczyńskiego byłego Generała W. Polskiego i Marszałka nadwornego koronnego przysposobionych; wydany przez Edwarda Raczyńskiego, Poznań 1840, s. 181.
  8. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
  9. Kcynia w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. III: Haag – Kępy. Warszawa 1882.
  10. Władysław Konopczyński, Konfederacja barska, t. I, Warszawa 1991, s. 305.
  11. Historia OSP Kcynia na stronie osp.com.pl
  12. Tab. 8. Ludność według płci, województw (NTS 2), powiatów (LAU 1) i gmin (LAU 2) w 2008 r.. W: Ludność, stan i struktura w przekroju terytorialnym Stan w dniu 30 VI 2008 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2008, s. 51.

BibliografiaEdytuj

  • J.E. Muller: Vollstandiges geographish, statistisch, topographisches Worterbuch preusischen Staates. Erfurt: J.E. Muller’sche Buchhandlung, 1835.
  • Tadeusz Pietrykowski: Z przeszłości Kcyni: z okazji 666 rocznicy założenia miasta, Kcynia 1928

Linki zewnętrzneEdytuj