Kościół Mariacki Karmelitów w Bydgoszczy

Kościół Karmelitów pw. Najświętszej Marii Panny (później Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny) – historyczny, istniejący do 1822 roku kościół w Bydgoszczy na obecnym Placu Teatralnym.

Kościół Karmelitów w Bydgoszczy
kościół karmelitów
Ilustracja
Kościół karmelitów – fragment obrazu z 1802 r.
Państwo  Polska
Miejscowość Bydgoszcz
Wyznanie katolickie
Kościół rzymskokatolicki
Wezwanie Najświętsza Maryja Panna, potem Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny
Położenie na mapie Bydgoszczy
Mapa konturowa Bydgoszczy, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Kościół Karmelitów w Bydgoszczy”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na lewo u góry znajduje się punkt z opisem „Kościół Karmelitów w Bydgoszczy”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Kościół Karmelitów w Bydgoszczy”
Ziemia53°07′26″N 18°00′05″E/53,123889 18,001389
Wizerunek kościoła na panoramie Bydgoszczy Erika Dahlbergha z 1657 r.
Wiatrowskaz z dzwonnicy karmelitów (1608 r.) i kaplicy szpitalnej św. Krzyża (1603 r.) ze zbiorów Muzeum Okręgowego w Bydgoszczy
Plan kościoła i klasztoru – rekonstrukcja Gustawa Reicherta i Emila Schulza z 1890 r. Na północny wschód od obiektu znajdują się zabudowania kościoła i klasztoru Klarysek
Obraz Matki Bożej Szkaplerznej, wykonany ok. 1700 r. i dwukrotnie koronowany, obecnie drugi obiekt kultu w katedrze bydgoskiej po wizerunku Matki Bożej Pięknej Miłości.
Tablica w bruku pl. Teatralnego upamiętniająca miejsce, gdzie stało prezbiterium świątyni

Świątynia karmelitów była najstarszym kościołem zakonnym, drugim pod względem rangi i trzecim pod względem starszeństwa w Bydgoszczy. Obiekt ten, podobnie jak i zabudowania klasztorne, obecnie nie istnieje.

HistoriaEdytuj

Zobacz też: Klasztor Karmelitów w Bydgoszczy.

Pierwsza świątyniaEdytuj

Początki kościoła związane są z przybyciem w 1397 r. karmelitów do Bydgoszczy. W tradycji wiąże się sprowadzenie zakonu z pobytem w mieście św. Jadwigi (królowej Jadwigi Węgierskiej)[1]. Po jej śmierci dzieło uposażenia klasztoru kontynuował jej małżonek król Władysław Jagiełło, który zobowiązał starostów bydgoskich do opieki nad konwentem.

Dokładna data powstania klasztoru karmelitów w Bydgoszczy nie jest znana. Pierwsza wzmianka pochodzi z 2 listopada 1398 r., kiedy opisano już jako istniejące: kościół klasztorny z kryptą grzebalną oraz salę kapitulną. Fundacja bydgoska karmelitów należała do najstarszych w Polsce, obok Gdańska (1380), Krakowa (1395) i Poznania (1399). Przeor bydgoskiego konwentu, zgodnie z zasadą starszeństwa, zasiadał zawsze na trzecim miejscu w czasie kapituł prowincji czesko-polskiej (po gdańskim i krakowskim).

1 października 1401 r. papież Bonifacy IX zatwierdził fundację klasztoru bydgoskich karmelitów. Bracia zakonni zajęli teren na przedmieściu Gdańskim (dzisiaj Plac Teatralny i obszar zajmowany przez budynek i parking Opery Nova). Kościół wzniesiono w północno-wschodnim narożniku całego zespołu klasztornego. W budowie obiektu pomagali mieszczanie bydgoscy, którzy „nie szczędzili ofiar, darów i wszelkiej pomocy”. Lokalizację zabudowań poza obszarem miasta potwierdza reguła zakonu, która zalecała budowę klasztoru w pewnym oddaleniu od skupisk ludzkich.

Pierwotny, prawdopodobnie drewniany kościół spłonął w 1409 r. podczas najazdu krzyżackiego, a następnie został odbudowany. Świątynię wzniesiono pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny (później Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny).

Świątynia murowanaEdytuj

Budowę murowanego kościoła karmelitów na przedmieściu Gdańskim ukończono w 1550 r., a do końca XVI wieku upiększono wnętrza świątyni. 8 lipca 1599 r. kościół konwentualny karmelitów został konsekrowany przez włocławskiego biskupa pomocniczego Franciszka Łąckiego[2]. Była to budowla jednonawowa z ozdobnymi szczytami. W hierarchii ważności zajmowała drugie miejsce po kościele farnym.

Na południe od świątyni wzniesiono budynek klasztorny w formie dwóch skrzydeł, do których dostawiono późnogotycką wieżę o wysokości 21 m z elementami renesansowymi. Kompleks karmelitów był otoczony murem i stanowił istotny element miejskiego systemu obronnego, chroniąc miasto od północy.

Okresem rozkwitu konwentu karmelitów w Bydgoszczy był XVI wiek i początek XVII wieku[3]. Zakonnicy posiadali pokaźną bibliotekę (ze zbiorem kilkudziesięciu inkunabułów), a w jego murach przebywali wychowankowie Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przy klasztorze działały bractwa kościelne, kapela, a także szkoła klasztorna przeznaczoną dla chłopców (zwykle synów zamożnych mieszczan i szlachty), w której znany był wysoki poziom kształcenia muzycznego. Z Bydgoszczy w 1604 r. wyszła spod pióra ks. Łukasza Wójtowicza pierwsza obszerna, w uczony sposób podana historia zakonu Matki Boskiej z Góry Karmel oraz szkaplerza i bractwa[1].

Jeden z karmelitów ze zboru bydgoskiego został uznany błogosławionym. Był to Stanisław Bydgosta (zm. 1420), którego kult żywo się rozwijał w środowisku miejscowych karmelitów, a w XVII–XVIII w. – w całej prowincji wielkopolskiej zakonu.

OłtarzeEdytuj

W 1816 r. w wizji lokalnej kościoła stwierdzono, że znajdowało się w nim dziesięć ołtarzy: siedem w nawie i trzy w prezbiterium. W głównym ołtarzu do początków XVII wieku znajdowała się figura Matki Boskiej Bolesnej, tzw Pietà. Figurka ta powstała według tradycji na miejscu w Bydgoszczy, wyrzeźbiona przez biegłego w sztuce karmelitę. W 1605 r. została przewieziona do nowo powstającej placówki zakonnej w Oborach na Ziemi Dobrzyńskiej i ostatecznie tam pozostała[4]. Ukoronowana w 1966 r. przez prymasa Polski kard. Stefana Wyszyńskiego, obecnie jest tam czczona jako Patronka Ziemi Dobrzyńskiej.

Pozostałe ołtarze w kościele karmelitów wznosiły licznie powstające bractwa kościelne, których członkami byli mieszczanie Bydgoszczy, okoliczna szlachta, a także osoby z regionów: Kujaw, Wielkopolski, Warmii i Pomorza Gdańskiego. Do ważniejszych bractw, które utrzymywały w świątyni swoje ołtarze należały:

StalleEdytuj

W II połowie XVIII wieku dla kościoła wykonano reprezentacyjne, rokokowe stalle, z 18 siedziskami, które obecnie znajdują się w bydgoskim kościele farnym[5].

Dzieje po sekularyzacji zakonuEdytuj

Na przełomie XVIII i XIX wieku władze pruskie zamierzały zlikwidować kościół i klasztor i ulokować w nim więzienie. Chociaż zamiary te poniechano, to klasztor został ostatecznie w 1816 r. sekularyzowany. Pomieszczenia klasztorne przeznaczono na szkołę obywatelską, a kościół został zamknięty. W 1820 r. opuszczony kościół pokarmelicki sprzedano za 5 tys. talarów Johanowi Carlowi Loewemu[2].

Kulisy rozbiórki kościoła wiążą się z decyzją o budowie pierwszego stałego teatru w Bydgoszczy. W tym celu miało powstać towarzystwo akcyjne, które zajmowałoby się finansową stroną tego przedsięwzięcia. Na powstanie tej instytucji nie zgodziły się władze miejskie. Wobec tego znaleziono inne rozwiązanie: postanowiono wykorzystać opuszczoną świątynię. Początkowo chciano zamienić kościół na teatr, na co nie przystały władze pruskie. W tej sytuacji w 1822 r. rozebrano mury kościoła zostawiając jego fundamenty, na których zbudowano gmach teatralny[6]. Z otwartych krypt usunięto szczątki ludzkie, przewożąc je potajemnie w nieznane miejsce.

Nowy obiekt spłonął 30 sierpnia 1835 r., kolejny budynek również - 24 marca 1890 r. W 1895 r. wzniesiono następny – tym razem reprezentacyjny budynek Teatru Miejskiego, który podobnie jak poprzednicy spłonął w 1945 r. i został rozebrany. Nieszczęśliwe losy budowli wzniesionych na fundamentach gotyckiej świątyni stały się pożywką dla legendy o „klątwie” karmelitów[7].

Obecnie po dawnych zabudowaniach karmelickich pozostały jedynie relikty ukryte pod ziemią. Budynki klasztorne rozebrano w 1884 r., a ostatni obiekt – gotycko-renesansowa wieża została wysadzona w powietrze 29 czerwca 1895 r. Po dawnym klasztorze pozostała tylko nazwa ulicy Karmelickiej – naprzeciw kościoła farnego oraz relikty wyposażenia świątyni. W miejscu, gdzie znajdowało się prezbiterium kościoła -–w 2009 r. umieszczono tabliczkę pamiątkową na bruku chodnika w ciągu ul. Mostowej.

ArchitekturaEdytuj

Do czasów dzisiejszych zachowały się niezwykle skromne dokumenty przedstawiające wygląd kościoła. Oprócz starych planów z 1774–1806 r. oraz sztychu Erika Dahlbergha (1657), jedyny wizerunek kościoła widnieje na obrazie z 1802 r., przechowywanym w muzeum w Münster.

Można z niego wywnioskować, że budynek kościoła był jednonawowy, z wieżą sygnaturką na kalenicy, na podobieństwo kościoła farnego. Budynek był orientowany o formie gotyckiej, nieco większy od powstałego po sąsiedzku na pocz. XVII w. kościoła Klarysek.

Zachowane relikty wyposażenia kościołaEdytuj

Część wyposażenia rozebranego w 1822 r. kościoła karmelitów trafiła do innych świątyń. Do szczególnie cennych obiektów wyposażenia należą późnobarokowo-rokokowe stalle[8] z II poł. XVIII wieku oraz ołtarz Matki Boskiej Szkaplerznej – centrum kultu Bractwa Szkaplerznego.

W bydgoskiej farze znajdują się następujące elementy przeniesione z kościoła karmelickiego:

W dekorację ław stalli wkomponowany jest cykl 18 obrazów oraz 6 rzeźb przedstawiających świętych i błogosławionych otoczonych kultem przez karmelitów.

Jednym z reliktów karmelickich w Bydgoszczy jest Bractwo Matki Bożej Szkaplerznej, obecnie działające w kościele farnym (katedrze).

Galeria wyposażenia kościoła karmelitów przeniesionego do katedry bydgoskiejEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Malewski Zygmunt. Bractwo Matki Boskiej Szkaplerznej w Bydgoszczy. In. Przegląd Bydgoski Rocznik 1 R.1937 z.3-4
  2. a b Kościół katolicki w Bydgoszczy. Kalendarium. Praca zbiorowa. Autorzy: Borodij Eugeniusz, Chamot Marek, Kabaciński Ryszard, Kutta Janusz, Pastuszewski Stefan
  3. Alabrudzińska Elżbieta. Z dziejów karmelitów bydgoskich. In. Kronika Bydgoska X (1986–1988). Bydgoszcz 1990
  4. Pastuszewski Stefan: Pieta bydgosko-oborska. [w.] Kalendarz Bydgoski 1997
  5. Derkowska-Kostkowska Bogna: Stalle z kościołów oo. Karmelitów w Bydgoszczy i Oborach. [w.] Kronika Bydgoska XXVIII (2006). Bydgoszcz 2007
  6. Janiszewska-Mincer Barbara. Bydgoskie siedziby Melpomeny i Talii. [w.] Kalendarz Bydgoski 1986
  7. Legenda o klątwie karmelitów [1]
  8. Derkowska-Kostkowska Bogna. Stalle z kościołów oo. Karmelitów w Bydgoszczy i Oborach. In. Kronika Bydgoska XXVIII (2006). Bydgoszcz 2007

BibliografiaEdytuj

  • Elżbieta Alabrudzińska. Z dziejów karmelitów bydgoskich. [w.] Kronika Bydgoska X (1986-88). Bydgoszcz 1990
  • Marian Biskup red.: Historia Bydgoszczy. Tom I do roku 1920. Warszawa-Poznań: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, 1991
  • Jerzy Derenda. Piękna stara Bydgoszcz – tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Praca zbiorowa. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2006
  • Jerzy Derenda. Bydgoszcz w blasku symboli – tom II z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2008
  • Bogna Derkowska-Kostkowska. Stalle z kościołów oo. Karmelitów w Bydgoszczy i Oborach. [w:] Kronika Bydgoska XXVIII (2006). Bydgoszcz 2007
  • Elżbieta Dygaszewicz, Wojciech Siwiak. Karmelici bydgoscy. [w:] Kalendarz Bydgoski 2005
  • Barbara Janiszewska-Mincer. Bydgoskie siedziby Melpomeny i Talii. [w:] Kalendarz Bydgoski 1986
  • Alfons Licznerski. Ostatni akt burzenia klasztoru karmelitów. [w:] Kalendarz Bydgoski 1973
  • Lech Łbik. Staropolskie dzieje bydgoskiej fary (XIV-XVIII wiek). [w:] Kronika Bydgoska XXIV (2002). Bydgoszcz 2003
  • Zygmunt Malewski. Bractwo Matki Boskiej Szkaplerznej w Bydgoszczy. [w:] Przegląd Bydgoski Rocznik 1 R.1937 z. 3–4
  • Stefan Pastuszewski. Pieta bydgosko-oborska. [w.] Kalendarz Bydgoski 1997

Literatura dodatkowaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj