Otwórz menu główne

Koźlak (wiatrak)

najstarszy i najprymitywniejszy typ wiatraka europejskiego
Ten artykuł dotyczy wiatraka. Zobacz też: inne znaczenia nazwy „Koźlak”.
Wiatrak typu koźlak w Pstrążnej
Schemat budowy wewnętrznej koźlaka
Fragment mechanizmu
Podstawa koźlaka

Koźlak, wiatrak kozłowy – najstarszy i najprymitywniejszy typ wiatraka europejskiego który pojawił się w XII wieku w Belgii lub północnej Francji, jednak jego przodków należy szukać w VII wieku w Chinach i Persji. Na ziemiach polskich pojawił się już w XIV wieku, najwcześniej w Wielkopolsce i na Kujawach. W wieku XV stosowany był już powszechnie i bez większych zmian konstrukcyjnych przetrwał aż do drugiej połowy XX wieku.

BudowaEdytuj

Tak zwany kozioł stanowił specjalną podstawę, podtrzymującą słup stanowiący pionową , wokół której obracano całą konstrukcję wiatraka wraz z mechanizmem po to, aby jego śmigła, zwane też skrzydłami mogły przyjąć odpowiednie położenie w stosunku do napędzającego je wiatru. Zamiast drewnianego kozła, zwłaszcza od XIX wieku, stosowano też bardziej wytrzymałe konstrukcje murowane z cegły lub kamienia, a później i betonu.

Cały koźlak zbudowany był z drewna, a z zewnątrz najczęściej pokrywany gontem. Posiadał trzy kondygnacje – dolna była zajęta przez stabilizującą konstrukcję kozła, dwie wyższe były przeznaczone do produkcji mąki (środkowa zawierała kamienie młyńskie). Gontowe ściany początkowo nie sięgały prawie do samej ziemi (ze względu na koszt i ciężar) i odsłaniały widoczny z daleka kozioł. Zapewne ten widok dał początek bajkom o „chatce na kurzej łapce” w których chodziło być może o zniechęcenie dzieci do zbliżania się do wiatraka, bowiem jego skrzydła były przyczyną wielu śmiertelnych wypadków.

MechanizmEdytuj

Do obracania wiatraka służył drąg drewniany długości 8–9 metrów (tak zwany łogon lub dyszel) przytwierdzony jednym końcem do belek izbicowych wewnątrz wiatraka, drugim oparty na odpowiedniej podpórce. Na jego zewnętrznym końcu znajdował się łańcuch przyczepiony do kołowrotu. Kiedy łogon zbliżał się do kołowrotu, przerywano nastawianie, odwijano łańcuch i przenoszono kołowrót na wcześniej przygotowane stanowiska, mogące utrzymać kołowrót w miejscu podczas pracy.

Czasami zamiast kołowrotu używano koni. Skrzydła napędzane siłą wiatru najczęściej poruszały urządzenia do przemiału zbóż na mąkę. Regulację prędkości obrotowej uzyskiwano zdejmując (aby zmniejszyć prędkość) lub dokładając (aby zwiększyć prędkość) na skrzydłach klepek. Koźlak był w stanie w ciągu 120 do 150 wietrznych dni roku zemleć od 60 do 90 ton ziarna.

Koźlaki w PolsceEdytuj

Miejscowości, w których można obejrzeć koźlaki to między innymi: Bierzgłowo (zrekonstruowany w 2011), TokarniaMuzeum Wsi Kieleckiej (wiatrak z Dębna), Bieżyń (zniszczony), Brenno, Brodnia, Bukówiec Górny, Buszkowice, Chróścina, Dąbcze, Jerka, KłóbkaKujawsko-Dobrzyński Park Etnograficzny, Koszuty, Lednogóra, Leszno – 2 koźlaki, Leśniów Wielki, Łagowo (zniszczony), Malawicze Górne, Mierzyn, Osiek nad NoteciąMuzeum Kultury Ludowej, Osieczna – 3 koźlaki, Ożumiech (1880), Parysów, Pawłowice (pozostałość), Rydzyna, SierpcMuzeum Wsi Mazowieckiej, Stupniki, Śmigiel – dwa koźlaki, Świerczyna, Święciechowa, Tykocin, ToruńMuzeum Etnograficzne, Wilkowice (zniszczony), Wolsztyn (wiatrak z 1603 w Skansenie Budownictwa Ludowego Zachodniej Wielkopolski), Muzeum Wsi Radomskiej w Radomiu.

Zobacz teżEdytuj

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj