Kolegium jezuitów w Kamieńcu Podolskim

Kolegium jezuitów w Kamieńcu Podolskimplacówka jezuicka prowadzona w Kamieńcu Podolskim w latach 16141672, 17001773. Należała do diecezji kamienieckiej, woj. podolskiego, pow. kamienieckiego.

Kolegium jezuitów w Kamieńcu Podolskim
kolegium jezuitów
Państwo

 I Rzeczpospolita

Miejscowość

Kamieniec Podolski

Data założenia

1614

Data zamknięcia

1773

Położenie na mapie Polski w 1771 r.
Mapa konturowa Polski w 1771 r., na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Kolegium jezuitów w Kamieńcu Podolskim”
Ziemia48°40′39,3″N 26°34′20,1″E/48,677583 26,572250

Oficjalnie jezuici w Kamieńcu Podolskim pracowali już od 1608 roku w związku z powstaniem tam staci misyjnej, jednak kolegium założono sześć lat później. Należało ono do prowincji polskiej, a od 1756 r. do prowincji małopolskiej[1]. Kolegium wstrzymało działalność w 1672 r., gdy miasto zostało zajęte przez Turków. Wznowiło działalność w rok po podpisaniu pokoju karłowickiego w 1699[2]. Placówka funkcjonowała do 1773 r., gdy ogłoszono kasatę zakonu jezuitów. W 1793 r. w wyniku II rozbioru Polski Kamieniec Podolski wraz z kompleksem kolegialnym trafił pod panowanie rosyjskie. Na początku XIX w. gmachy pojezuickie przejęte przez władze rosyjskie zaczęły popadać w ruinę[3]. Obecnie jedyną budowlą zawierającą elementy kompleksu jezuickiego jest budynek z 1835 r., składający się z fragmentów murów budynków jezuickich, a znajduje się na ul. Kowalskiej 6.

GenezaEdytuj

Plan sprowadzenia jezuitów do Kamieńca Podolskiego powstał już w 1588 roku z inicjatyw biskupa Stanisława Gomolińskiego i fundacji Mikołaja i Hieronima Jazłowieckich. Sprowadzenie jezuitów do pogranicznego miasta miało zapobiec szerzeniu się tam arianizmu. Ostatecznie fundacja nie doczekała się realizacji, jednak jezuici dalej zabiegali o osiedlenie się w mieście[4]. Do tych starań nakłaniał zakonników fakt, że Kamieniec był znaczącym ośrodkiem miejskim i stolicą biskupią. Miasto było zamieszkiwane przez mieszankę narodowości i religii, składającą się głównie z Polaków katolików, prawosławnych Rusinów, kupców ormiańskich i żydowskich. Dodatkowo miasto stało się ośrodkiem propagandy wyznaniowej ewangelików, prowadzonej przede wszystkim przez kalwińskich pedagogów. Ważnym czynnikiem były przebiegające przez okolice Kamieńca szlaki komunikacyjne z Węgier, Mołdawii, Wołoszczyzny, Ukrainy i Krymu.

Jezuitów do Kamieńca sprowadził w 1608 r. ówczesny biskup kamieniecki Jan Andrzej Próchnicki, chcąc pozyskać dla miasta wykształconych zakonników, misjonarzy i edukatorów. Podniosłoby statut diecezji kamienieckiej, która była najbiedniejszą ze wszystkich w I Rzeczypospolitej. Planował rozszerzenie faktycznych wpływów Kościoła na tereny przygraniczne, co skutkowałoby zwiększeniem poziomu kształcenia w tym rejonie. Plany te zyskały poparcie miejscowych magnatów oraz szlachty. Pierwszymi zakonnikami, którzy zawitali do Kamieńca, byli oo. Stanisław Radzimski i Stanisław Machociusz. Początkowo mieszkali u biskupa, a od 1609 r. w wybudowanym domu misyjnym[5]. O skuteczności jezuitów na polu ewangelizacji i edukacji oraz o wsparciu możnych z regionu świadczy otwarcie w drewnianym budynku w 1610 r. pierwszej szkoły, która składała się z trzech najniższych klas (gramatycznych) oraz kursu kazuistyki dla duchowieństwa świeckiego, prowadzonego przez o. Jana Secemskiego[6]. Wysyłano również pierwszych zakonników na misje. W latach 1612–1613 jezuici wybudowali (nieistniejący dziś) murowany kościół pw. św. Stanisława Biskupa i św. Stanisława Kostki. Zarówno szkoła, kościół i dom misyjny ucierpiały w pożarze miasta z 15 maja 1616 roku[7]. Dzięki pomocy finansowej hetmna Stanisława Żółkiewskiego szybko odbudowano szkołę, gmachy jezuickie i dach kościoła[8].

 
Litografia przedstawiająca widok na Kamieniec Podolski z 1672 roku. Kompleks budynków jezuitów oznaczono literą M.

Historia kolegiumEdytuj

Pierwszy okres działalnościEdytuj

W roku 1614 r. decyzją ówczenego generała TJClaudia Acquavivy – stacja misyjna została przekształcona w kolegium, stając się najdalej wysuniętą na południowy wschód placówką zakonną na terenie Rzeczypospolitej. Placówka liczyła sobie wówczas 9 księży jezuitów. Budynek kolegium przylegał ścianą do pałacu biskupiego i kamienic kapitulnych. Wraz ze szkołą i kościołem, kompleks jezuicki stał naprzeciw katedry pw. Świętych Apostołów Piotra i Pawła. W 1614 r. utworzono klasę poetyki (humanoria), a w 1621 r. retoryki[9][10]. Finansowanie pochodziło z majątków nadawanych przez miejscową szlachtę. Były to m.in. Niżbork, Kapuścinów i Mieszkowce (podarowane przez Agnieszkę z Kężelowickich Stanisławską), oraz Ormiany i Ormianki (podarowane przez sędziego ziemskiego w Kamieńcu, Michała Radeckiego), w 1620 roku. Oprócz edukacji, jezuici zajmowali się pracą duszpasterską. Działali jako kaznodzieje przy katedrze i jako kapelani więzienni i wojskowi, obsługiwali też miejscowe szpitale. Dzięki zgromadzanym środkom mogli dokonywać wykupu więźniów i jeńców tatarskich i tureckich z jasyru. Szeroko zakrojona działalność misyjna jezuitów z Kamieńca budziła podziw wśród braci w innych prowincjach[11]. W 1632 r. rozpoczęto budowę nowego kościoła w podzięce za zwycięstwo pod Chocimiem, była ona jednak bardzo powolna. Spowodowane było to ciągłym brakiem funduszy, najazdami tatarskimi (1626–1628, 1633), tureckimi (1633–1634) czy kozackimi (1623, 1652). Budowa potem została wznowiona i trwała w latach 1643–1648 i od 1665 r., do 1672 r., gdy została przerwana z powodu zdobycia miasta przez Turków.

Okres okupacji tureckiejEdytuj

 
Francuska mapa Kamieńca Podolskiego w czasie okupacji tureckiej z 1691 r. Kolegium jezuickie zostało oznaczone nr. 5.

Od roku 1672 sprawującym funkcję rektora kolegium w Kamieńcu Podolskim był o. Jerzy Szornel. Rektor, obawiając się nadejścia Turków wysłano srebro i kosztowności kościelne do Lwowa i Lublina, natomiast sam wraz z czteroma księżmi (Szymonem Połaniewiczem, Wawrzyńcem Piechońskim, Mikołajem Jerzykowiczem, Stanisławem Langiewiczem) i dwoma braćmi zakonnymi pozostał w mieście[12][13]. Mieli oni czynny udział w obronie Kamieńca. Po zajęciu miasta przez Turków dostali w przydział uszkodzony kościół św. Katarzyny. O. Szornel mieszkał wówczas w wynajętej izbie, ponieważ kolegium zostało zamienione na stajnie i koszary janczarów. Mury kościoła zostały rozebrane i przeznaczone na budowę mostu pomiędzy fortecą z zamkiem górnym.

Wznowienie działalnościEdytuj

22 września 1699 r. Turcy opuścili Kamieniec, a zastąpiło ich wojsko polskie pod dowództwem Marcina Kątskiego. Kilka tygodni wcześniej Szornel przybył do miasta i zaczął przygotowywać odbudowę kolegium. Proces ten był długotrwały, ponieważ wpierw odrestaurowano gmach kolegium i urządono w nim tymczasową kaplicę. Dopiero około 1733 r. zaczęto odgruzowywać fundamenty kościoła rozebranego przez Turków, w celu wzniesienia na nich nową świątynię[14]. Jednakże budowa kościoła postępowała – podobnie jak przed okupacją – powoli i z przerwami. Nie została ukończona z powodu kasaty zakonu w 1773 roku. Stary kościół z 1613 r. był wykorzystywany jako magazyn na zboże dla wojska.

W 1700 r. otworzono szkołę gramatyczną, w której uczył o. Jędrzej Grabowski. Mimo niewielkiej liczby uczniów, rok poźniej otworzono humaniora. Dzięki sprzedaży kamienic jezuickich, pożyczkom i darowiznom od szlachty zdołano wyposażyć szkołę, co przyciągnęło nowych uczniów. Wznowiono również misje na tereny Ukrainy, Wołynia i Mołdawii[15]. W 1704 r., dzięki połączonym wysiłkom i wsparciu szlachty i mieszczan, wznowiona została działalność studenckiej kongregacji mariańskiej. W 1742 r. zaczęto budowę nowego gmachu szkolnego, w którym został umieszczony konwikt szlachecki, utworzony w 1756 r. W 1771 r. otworzony został kurs teologii moralnej[16].

Losy po kasacieEdytuj

Pierwszych dni listopada 1773 roku sufragan kamieniecki Jan Ignacy Dłuski ogłosił jezuitom kamienieckim brewe Klemensa XIV[1]. KEN zajęła gmach kolegium, które przekształcono w szkołę powiatową. Szkoła była zarządzaną przez ojców teatynów przybyłych ze Lwowa, którzy szybko przekazali ją w zarząd Akademii Krakowskiej. Po zaborze, Rosjanie umieścili w budynkach pojezuickich koszary i cały kompleks zaczął popadać w ruinę. Większość zrujnowanych budynków kolegium, stary i nowy kościół zostały ostatecznie rozebrane w 1833 r., a na ich miejscu powstało Rosyjskie Gimnazjum Gubernialne[17].

Działalność misyjnaEdytuj

Jezuici kamienieccy prowadzili szeroko pojęte działania misyjne. Przez cały okres swojej aktywności kolegium w Kamieńcu przeprowadziło kilkaset misji, sprawowało opiekę nad stacjami misyjnymi i zapewniało stały dopływ zakonników do kontynuowania działań misyjnych organizowanych przez inne kolegia. Podczas misji życie straciło co najmniej kilkanaścioro jezuitów, co w kręgach duchownych było uznawane za chwalebną śmierć męczeńską.

Kolegium podlegała stała misja w Tarnopolu, ufundowana przez kanclerza Jana Zamoyskiego. Stacje misyjne obstawiane przez jezuitów z Kamieńca były czynne zarówno w pierwszym, jak i drugim okresie działania kolegium[2][18][19][20]:

  • Bar (stacja misyjna 1613-1632, rezydencja 1632-1646, kolegium 1646-1666, stacja misyjna 1701-1732, rezydencja 1732-1749 i kolegium 1749-177);
  • Jassy (od 1646 r., później podlegała kolegium we Lwowie do zamknięcia w 1772 r.);
  • Kitajgród (1707-1730, misja była przeznaczona dla mieszkających tam Niemców);
  • Kopyczyńce (1623-1672, 1730–1773, stacja ściśle powiązana z majątkiem w Niżborku. Misjonarze często pełnili funkcję prokuratorów Niżborka);
  • Krzywcze (1706-1708);
  • Kutnary (od 1650 r., po 1708 r. przyjeżdżali tam księża z Jass, które to podlegały Lwowowi. Stacja działa do 1772 r.)
  • Liczkowce (1712-1773, księża administrowali tam parafią pw. Niepokalanego Poczęcia NMP, kierowali bursą muzyczną i utrzymywali Bractwo Opatrzności Bożej);
  • Ormiany (1738-1765);
  • Supruńkowce (1751-1754, 1766-1767);
  • Szarogród (1638-1747, potem w latach 1747-1773 podlegała kolegium w Barze);
  • Uszyca (1706-1710);
  • Winnica (1611-1619, następnie w latach 1619-1648 rezydencja, w latach 1657-1719 ponownie stacja misyjna i znów rezydencja w latach 1719-1773).

Cykle misji wędrownych organizowanych corocznie przez kolegium były szczególnie ważnym elementem działalności jezuitów. Wielkie połacie ziem, rozproszone wsie z ludnością, której pobożność była mocno podupadła. Miejscami szerzyły się nauki kalwińskie i protestanckie. Działalność ewangelizującą kierowano również do okolicznej szlachty i załogi kamienieckiej twierdzy. Misje wędrowne odbywały się na terenach m.in. Mołdawii, Podola, Pokucia, Ukrainy i Wołoszczyzny.

Odbywały się również misje zależne od kolegium w Kamieńcu Podolskim[21], tj.:

  • misja mołdawska (m.in. Jassy i Kutnary);
  • misje konstantynopolskie;
  • misje krymskie;
  • misje tureckie.

Instytucje związane z kolegiumEdytuj

Apteka domowaEdytuj

Z nielicznych przekazów wiadomo o istnieniu apteki domowej, funkcjonującej przy kolegium jezuickim. Została ona otwarta po odzyskaniu Kamieńca przez Polskę, około 1703 r. i była ona jedyną taką instytucją w mieście[22]. Status ten straciła w 1767 r., gdy były jezuita, z wykształcenia aptekarz, Paweł Leńkiewicz, korzystając z otrzymanego królewskiego przywileju, otworzył własną, publiczną aptekę. Mimo tego jezuici korzystali ze swojej aż do kasaty[16]. W latach 1704-1754 prawdopodobnnie działała pod zarządem świeckiego farmaceuty.

Aptekarzami i farmaceutami byli m.in.[20]:

  • Eliasz Seydel 1703-1704;
  • Ignacy Deymel 1754-1755;
  • Ksawery Pinkowski 1756-1757;
  • Karol Budyński 1757-1759;
  • Paweł Leńkiewicz 1759-1767;
  • Krystian Berghlender 1767-1768;
  • Józef Czatowski 1768-1770;
  • Andrzej Mokrowski 1772-1773.

Biblioteka przy kolegiumEdytuj

Biblioteka znajdowała się przy kolegium jezuickim i była największym księgozbiorem w Kamieńcu Podolski. Za jej założenie i organizację można uznać Jana Andrzeja Próchnickiego, biskupa kamienieckiego. W 1616 r. podczas pożaru spaliły się książki w pokojach, jednak biblioteka ocalała[20]. W okresie wojen kozackich zbiory biblioteczne wywieziono do Ostroga - wróciły one do Kamieńca w 1721 r.. Większość z kilkuset woluminowego zbioru została rozproszona podczas tureckiej okupacji miasta – część trafiła do Konstantynopola, gdzie były przedmiotem handlu, natomiast część powróciła z jezuitami po 1700 r. Zasób biblioteki nie był zbyt duży, jak na inne polskie kolegia[23]. Według inwentarza pokasacyjnego z 1773 r.[24] biblioteka zawierała około 660 woluminów w językach polskim, łacińskim, greckim, niemieckim, francuskim oraz staro-cerkiewno-słowiańskim zgrupowanych w następujących zbiorach:

  • książki religijne (ascetici) – 30 pozycji;
  • homiletyka (conciontores) – 107 pozycji;
  • kontrowersje (controversiae) – 41 pozycji;
  • filozofia – 29 pozycji;
  • historia Kościoła – 53 pozycji;
  • historia świecka – 34 pozycji;
  • inne – 41 pozycji;
  • komentarze do Pisma św. – 20 pozycji;
  • literatura retoryczna – 102 pozycji;
  • matematyka – 8 pozycji;
  • niesklasyfikowane książki w j. francuskim, niemieckim, greckim – 72 pozycji;
  • teksty polityczne – 27 pozycji;
  • prawo kanoniczne i świeckie – 15 pozycji;
  • teologia dogmatyczna – 37 pozycji;
  • teologia moralna – 33 pozycji[25].

Autorami literatury świeckiej byli różni antyczni pisarze i poeci, m.in. filozofowie i literaci greccy jak Arystoteles, Platon, Hezjod, Arystofanes oraz literaci łacińscy tj. Cyceron, Horacy, Owidiusz, Wergiliusz, Gelliusz, Tacyt i inni.

Bursa muzycznaEdytuj

W 1624 r. założono przy kolegium bursę dla ubogich, która z biegiem czasu przekształciła się w szkołę (bursę) muzyczną. Sama bursa działała do 1773 roku, z przerwą na okupację turecką, gdy uległa poważnym zniszczeniom. Została reaktywowana w 1706 r. przez o. rektora Twardochlebowicza. W latach 1711–1713 i 1735–1773 funkcjonowała pod nadzorem prefekta. Tak opisywano budynek w inwentarzach pokasacyjnych:

[...] W tyle kolegium jest pomieszkanie drewniane gontami pobite, murem w około opasane, do którego wchodząc przez furtkę, są drzwi lipowe z klamką i zaraz wprost kuchenka. W prawej zaś ręce izba dosyć obszerna z piecem, powałą drewnianą i oknami popsutemi, przez którą izbę przechód jest do drugiej, która podobnież opatrzona drzwiami, piecem i oknami. Po lewej zaś ręce jest izba obszerniejsza od tamtych dwóch, z oknami trzema, piecem i stołem. W boku jest komórka na schowanie, w sieniach zaś okno jedne i schody na górkę, z tejże izby wychodząc, widzieć się daje. Toż dopiero na boku tegoż pomieszkania po prawej stronie jest izdebka maleńka z sionkami, piecem i oknami dwoma, a zaraz przy tej w boku ściany stajenka mocno spustoszona. [...][26]

Według tego samego spisu bursa ta była w posiadaniu niewielkiej liczby instrumentów: 3 par skrzypiec, basetli, kwartwioli, altówki, oboju, fagotu, waltorni i 2 trąb[27].

Rektorzy kolegiumEdytuj

Pierwszym lokalnym przełożonym jezuitów w Kamieńcu był o. Justus Rab w latach 1608-1609[20], a następnie Stanislaw Rudnicki, pełniący funkcję superiora w latach 1609–1610, następnie obejmując funkcję rektora. W całym okresie obecności jezuitów w Kamieńcu Podolskim funkcje rektora pełnili:

Lp. Imię i nazwisko Data przyjęcia funkcji Data złożenia funkcji Uwagi
1. Stanisław Rudnicki 1610 1619 [1]
2. Jan Visnensis 1619 1622 [1]
3. Jan Szczemski 1622 1624 [20]
4. Jan Kolenkowicz 1627 1631 [1]
5. Tomasz Elżanowski 1631 1633 [1]
6. Adam Pobiedziński 1633 1638 [1]
7. Jan Kadłubowski 1638 1641 [1]
8. Tomasz Janczyński 1641 1645 [1]
9. Maciej Tomaszewski 1645 1648 [1]
10. Baltazar Łuszkowski kwiecień 1648 4 września 1651 [1]
11. Jerzy Lahodowski 1651 1 lipca 1655 [1]
12. Jan Zuchowicz 1655 27 października 1657 [1]
13. Jakób Smogorzewski 1657 1662 [1]
14. Jakób Zaremba 1662 1668 [1]
15. Wojciech Żerowski 1668 21 lutego 1672 [1]
16. Jerzy Szornel[28] 1672 2 stycznia 1702 Przez okres tureckiej okupacji zawiadywał dobrami

kolegium[13], a od 1699 do 1702 pełnił funkcję superiora[1].

17. Adam Frykacz 1702 16 listopada 1704 [1]
18. Franciszek Twardochlebowicz 16 listopada 1704 1714 [1]
19. Maciej Kiernożycki 1714 1721 [1]
20. Stanisław Gronowski 1721 1724 [20]
21. Andrzej Zakrzewski 1724 1728 Wicerektor w latach 1724-1725[20].
22. Maciej Kiernożycki (ponownie) 1728 4 marca 1729 [20]
23. Marcin Luder 1729 1732 [1]
24. Felicyan Szałowski 1732 1736 [1]
25. Kasper Niziołyński 1736 16 czerwca 1737 [1]
26. Tomasz Temberski 1737 1741 [1]
27. Łukasz Lasocki 1741 1744 [1]
28. Antoni Jakubowski 1744 1748 [1]
29. Feliks Rzuchowski 1748 1752 [1]
30. Feliks Ubysz 1752 1755 [1]
31. Jan Gutkowski 1755 1758 [1]
32. Faustyn Grodzicki 1758 1762 [1]
33. Adam Stadnicki 1762 1767 [1]
34. Kajetan Zabielski 1767 1771 [1]
35. Jan Dobraczyński 1771 1773 [1]

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905, s. 998.
  2. a b A. Wnuk, Okopy Świętej Trójcy, Kamieniec Podolski i jezuita ojciec Jerzy Szornel z Popkowic, „Głos Ziemi Urzędowskiej”, 2016, s. 45.
  3. S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905, s. 999.
  4. A. Zagórski, Życie religijne na Podolu w epoce wczesnonowożytnej, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” nr. 6, 2004, s. 105.
  5. S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905, s 966.
  6. S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905, s 967.
  7. A. Mariani, Inventoria rerum musicalium domum Societas Iesu in Polonia et Lituania tempore suppressioni, „Fontes Musicæ in Polonia”, seria A, vol. IV, Warszawa 2020, s. 47.
  8. S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905, s. 974.
  9. S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905, s. 969.
  10. E. Kula, Organizacja i funkcjonowanie szkoły podwydziałowej w Kamieńcu Podolskim w czasach Komisji Edukacji Narodowej, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie”, T. XXV, 2016, s. 622.
  11. S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905, s 970.
  12. S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905, s. 982.
  13. a b A. Wnuk, Okopy Świętej Trójcy, Kamieniec Podolski i jezuita ojciec Jerzy Szornel z Popkowic, „Głos Ziemi Urzędowskiej”, 2016, s. 46.
  14. J. Kopczyński, Kamieniec Podolski, w: Miasta wielu religii. Topografia sakralna ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, red. M. Jakubowski, M. Sas, F. Walczyn, Warszawa 2016, s. 84–86.
  15. S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905, s. 989.
  16. a b S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905, s. 991.
  17. J. Kopczyński, Kamieniec Podolski, w: Miasta wielu religii. Topografia sakralna ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, red. M. Jakubowski, M. Sas, F. Walczyn, Warszawa 2016, s. 79–80.
  18. S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905, s 968-979, 991.
  19. A. Zagórski, Życie religijne na Podolu w epoce wczesnonowożytnej, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” nr. 6, 2004, s. 108.
  20. a b c d e f g h Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564-1995, opr. L. Grzebień przy współpracy zespołu jezuitów, Kraków 1996, dostęp online: https://jezuici.krakow.pl/cgi-bin/rjbo?b=enc&n=2643&q=0, (data dostępu: 2022-02-09)
  21. S. Załęski, Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905, s. 994.
  22. R. Mazur-Król, Miasto trzech nacji. Studia z dziejów Kamieńca Podolskiego w XVIII wieku, Kraków 2008, s. 396–397.
  23. Grzebień L., Organizacja bibliotek jezuickich w Polsce od XVI do XVIII wieku, Lublin 1975, s. 175.
  24. Protokół delegacji biskupa kamienieckiego przejmującego kolegium jezuitów w Kamieńcu Podolskim po kasacie zakonu, Biblioteka Narodowa w Warszawie, rps 6939 III, k. 36-39, dostęp online: https://polona.pl/item/protokol-delegacji-biskupa-kamienieckiego-przejmujacego-kolegium-jezuitow-w-kamiencu,ODE5MzUyMjU/3/#info:metadata, (data dostępu: 2022-02-09)
  25. E. Różycki, Z dziejów kultury książki w Kamieńcu Podolskim w XVI-XVIII w., „Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi’, z. 18, 1997, s. 73.
  26. A. Mariani, Inventoria rerum musicalium domum Societas Iesu in Polonia et Lituania tempore suppressioni, „Fontes Musicæ in Polonia”, seria A, vol. IV, Warszawa 2020, s. 48–49.
  27. A. Mariani, Inventoria rerum musicalium domum Societas Iesu in Polonia et Lituania tempore suppressioni, „Fontes Musicæ in Polonia”, seria A, vol. IV, Warszawa 2020, s. 49.
  28. Grzebień L., Szornel (Šornel, Schornel, Szornell) Jerzy, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 68/4, Warszawa – Kraków 2013.

BibliografiaEdytuj

  • Bania Z., Wiraszka M., Kamieniec Podolski miasto – legenda. Zarys dziejów urbanistyki i architektury od czasów najdawniejszych do współczesności, Warszawa 2001.
  • Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy, 1564-1995, opr. L. Grzebień przy współpracy zespołu jezuitów, Kraków 1996, dostęp online: https://jezuici.krakow.pl/Bibl/enc.htm, (data dostępu: 2022-02-09).
  • Gębarowicz M., Jan Andrzej Próchnicki (1553–1633). Mecenas i bibliofil. Szkic z dziejów kultury w epoce kontrreformacji, Kraków 1980.
  • Grzebień L., Misyjna działalność jezuitów z Kolegium W Kamieńcu Podolskim, w: Pasterz i twierdzа. Księga jubileuszowa dedykowana księdzu biskupowi Janowi Olszańskiemu ordynariuszowi diecezji w Kamieńcu Podolskim, red. J. Wołczański, Kraków – Kamieniec Podolski 2001.
  • Grzebień L., Organizacja bibliotek jezuickich w Polsce od XVI do XVIII wieku, Lublin 1975.
  • Grzebień L., Szornel (Šornel, Schornel, Szornell) Jerzy, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 68/4, Warszawa – Kraków 2013.
  • Kopczyński J., Kamieniec Podolski, w: Miasta wielu religii. Topografia sakralna ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, red. M. Jakubowski, M. Sas, F. Walczyn, Warszawa 2016, s. 74–91.
  • Kula E., Organizacja i funkcjonowanie szkoły podwydziałowej w Kamieńcu Podolskim w czasach Komisji Edukacji Narodowej, „PRACE NAUKOWE Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie”, T. XXV, 2016, s. 621–633.
  • Mariani A., Inventoria rerum musicalium domum Societas Iesu in Polonia et Lituania tempore suppressioni, „Fontes Musicæ in Polonia”, seria A, vol. IV, Warszawa 2020.
  • Mazur-Król R., Miasto trzech nacji. Studia z dziejów Kamieńca Podolskiego w XVIII wieku, Kraków 2008.
  • Pelczar R., Jezuici w Kamieńcu Podolskim (1608–1773), w: Kamieniec Podolski. Studia z dziejów miasta i regionu, t. I, red. F. Kiryk, Kraków 2000, s. 193–213.
  • Pelczar R., Losy szkół jezuickich z terenu przedrozbiorowego województwa ruskiego po kasacie zakonu Towarzystwa Jezusowego w 1773 r., „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pedagogika”, T. 27, nr 1, 2018, s. 339–354.
  • Protokół delegacji biskupa kamienieckiego przejmującego kolegium jezuitów w Kamieńcu Podolskim po kasacie zakonu, Biblioteka Narodowa w Warszawie, rps 6939 III, k. 36-39, dostęp online: https://polona.pl/item/protokol-delegacji-biskupa-kamienieckiego-przejmujacego-kolegium-jezuitow-w-kamiencu,ODE5MzUyMjU/3/#info:metadata, (data dostępu: 2022-02-09)
  • Różycki E., Z dziejów kultury książki w Kamieńcu Podolskim w XVI-XVIII w., „Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi’, z. 18, 1997, s. 71–83.
  • Sroczyńska J., Jezuickie kościoły w Kamieńcu Podolskim – brakujący element „katolickiej fasady” miasta, w: II Międzynarodowa Konferencja Architektura Bez Granic: Rola architektury sakralnej w kształtowaniu tradycji i krajobrazu kulturowego, Lublin 2006.
  • Sroczyńska J., Nieznane dzieje budowy klasztoru i kościoła zakonu jezuitów w Kamieńcu Podolskim, w: Kamieniec Podolski. Studia z dziejów miasta i regionu, red. F. Kiryk, Kraków 2005, s. 240–316.
  • Wnuk A., Okopy Świętej Trójcy, Kamieniec Podolski i jezuita ojciec Jerzy Szornel z Popkowic, „Głos Ziemi Urzędowskiej”, 2016, s. 45–47.
  • Zagórski A., Życie religijne na Podolu w epoce wczesnonowożytnej, „Piotrkowskie Zeszyty Historyczne” nr. 6, 2004, s. 97–116.
  • Załęski S., Jezuici w Polsce, t. IV Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, cz. II Kolegia i domy założone w pierwszej dobie rządów Zygmunta III 1588–1608, Kraków 1905.

Linki zewnętrzneEdytuj