Kolumna (architektura)

element architektoniczny
Kolumny egipskie
Kolumny wewnątrz krużganka
Współczesne kolumny (Hundertwasserhaus w Wiedniu)

Kolumna – pionowa podpora architektoniczna o przekroju koła lub wielokąta foremnego[1][2]. Jeden z najstarszych i najpowszechniej stosowanych w architekturze elementów podporowych stosowany w budownictwie już od czasów starożytnych[2]. Pełni funkcje konstrukcyjne podpierając belkowanie lub łuk. Równocześnie dzięki plastycznemu opracowaniu jej części składowych (bazy, trzonu, głowicy) pełni funkcję dekoracyjną[1]. Wykonywane są z różnych materiałów: kamienia, cegły, drewna, stali, żelbetu i innych.

Innym zastosowaniem kolumny jest wykorzystanie jej jako części składowej pomnika, na głowicy której umieszcza się posąg. Jednym z najbardziej znanych pomników starożytnych tego typu jest Kolumna Trajana znajdująca się w Rzymie. Najbardziej znanym polskim pomnikiem z wykorzystaniem kolumny, jest barokowy pomnik Zygmunta III Wazy w Warszawie określany jako Kolumna Zygmunta.

Kolumna może również pełnić rolę typowo dekoracyjną np. w meblarstwie czy złotnictwie.

BudowaEdytuj

Kolumna składa się z trzech zasadniczych części: bazy, trzonu i głowicy, a co najmniej z trzonu i głowicy[2][3].

Baza - to podstawa kolumny, często profilowana.

Trzon - środkowa część kolumny, słup pomiędzy bazą a głowicą. Trzony kolumn mogą być monolitem lub składać się z połączonych czopami bębnów[1]. Trzon często jest lekko wybrzuszony (entazis), co ma na celu usunięcie złudzenia optycznego, polegającego na tym, że przy zastosowaniu prostego słupa wydaje się on wklęsły[2].

Głowica (kapitel) - część wieńcząca kolumnę, na niej wspiera się belkowanie, a od czasów rzymskich także łuk.

HistoriaEdytuj

Historia kolumny sięga czasów starożytnych. Kolumny wywodzą się z drewnianego pnia podpierającego dach domu. Podpora taka wspierana była na kamiennym cokole. Pomiędzy poziomą belką dachu a słupem umieszczano dość często dodatkową drewnianą deskę, która dała początek abakusowi[potrzebny przypis].

Kształty i proporcje kolumn zmieniały się w różnych okresach rozwoju architektury zgodnie z panującymi stylami architektonicznymi, ale stosowano je jako element konstrukcyjny we wszystkich epokach architektonicznych. Kolumny stosuje się w architekturze do dzisiaj w postaci wewnętrznych elementów konstrukcyjnych wielkokubaturowych obiektów budowlanych (np. w kościołach) oraz elementów zewnętrznych np. portyków czy ganków.

Starożytny EgiptEdytuj

Kolumny w starożytnym Egipcie były niskie i przysadziste. Trzony ozdabiano płaskorzeźbami lub hieroglifami, głowice kształtowano w formie kwiatu lotosu lub palmy[2].

Starożytna PersjaEdytuj

Kolumny perskie były smukłe z rzeźbiarsko opracowanymi głowicami (np. w kształcie byków)[2].

Starożytna Grecja i Starożytny RzymEdytuj

Kolumny były szeroko stosowane w architekturze starożytnej greckiej i rzymskiej. Przykładami ich wykorzystania są propyleje, stoa, buleuteriony, łuki triumfalne.

W starożytności w ramach porządków architektonicznych stosowano kolumny[3]:

  • porządek dorycki – kolumna dorycka nie posiadała bazy, jej trzon ozdobiony był żłobkowaniem, a głowica składała się z dwóch części: echinusa i abakusa
  • porządek joński – kolumna jońska, smuklejsza niż dorycka, posiadała profilowaną bazę, trzon żłobkowany i głowicę ozdobioną wolutą
  • porządek koryncki – kolumna koryncka posiada profilowaną bazę, żłobkowany trzon i głowicę ozdobioną akantem
  • porządek kompozytowy – kolumna kompozytowa posiada głowicę ozdobioną wolutą i liśćmi akantu
  • porządek toskański – kolumna toskańska ma gładki trzon, profilowaną bazę i głowicę podobną do głowicy w kolumnie doryckiej
 
Kolumienki gotyckie zdobiące portal

RomanizmEdytuj

Trzony kolumn romańskich były bogato zdobione różnymi technikami (płaskorzeźbione, wyłożone mozaiką, malowane, spiralne). Charakterystyczne dla romanizmu są kolumny o głowicach kostkowych i bazy zdobione żabkami[1][2].

GotykEdytuj

Charakterystyczne dla gotyku są wąskie kolumienki oplatające filary (filar wiązkowy) czy zdobiące portale[2].

RenesansEdytuj

 
Kolumny kandelabrowe

W okresie renesansu w architekturze chętnie stosowano kolumny o bogato rzeźbionych trzonach. W manieryzmie powstały tzw. kolumny kandelabrowe, w których trzon składał się z kilku części o różnych średnicach ozdobionych ornamentami[2]. Stosowano również tzw. "kolumny w okowach" o trzonach ujętych w poziome opaski.

BarokEdytuj

 
Kolumna barokowa, spiralna

W baroku często stosowano kolumny o trzonach spiralnych i boniowanych[2].

Rodzaje kolumn ze względu na ich usytuowanieEdytuj

  • kolumna wolno stojąca - kolumna pojedyncza[1]
  • kolumny bliźnie (parzyste) - kolumny ustawione parami blisko siebie[1]
  • wiązka kolumn - kilka kolumn stykających się ze sobą obwodami[3]
  • kolumna przyścienna - kolumna ustawiona bezpośrednio przy ścianie[2]
  • półkolumna - kolumna w połowie wtopiona w lico ściany[1]
  • ćwierćkolumna - kolumna częściowo wtopiona w lico ściany[1]

Rodzaje kolumn ze względu na dekorację trzonuEdytuj

  • kolumna kanelowana (żłobkowana) - o trzonie pokrytym pionowymi rowkami
  • kolumna kandelabrowa - o trzonie składającym się z części o zróżnicowanych średnicach i różnie dekorowanych[1][3]
  • kolumna w okowach (kolumna boniowana) - o trzonie ujętym w poziome opaski, często boniowane[1]
  • kolumna spiralna (kolumna salomonowa) - o trzonie spiralnym[1]

Symbolika kolumnyEdytuj

Kolumna symbolizuje trwałość, stałość, siłę, zaufanie. Jako element pionowy jest symbolem połączenia nieba i ziemi[4]. W czasach antyku uważana była za symbol chwały i dostojeństwa[5]. W chrześcijaństwie kolumny są symbolem "filarów" kościoła: apostołów, kaznodziejów i głosicieli wiary, ale też mogą być symbolem Sakramentów Świętych lub darów Ducha Świętego[6]. Złamana kolumna jest symbolem przerwanego nagle życia[7]. Dwie kolumny są atrybutem Samsona[8].

W symbolice wolnomularskiej dwie kolumny symbolizują świątynię Salomona, na nich umieszczane są kule - symbole Ziemi i Niebios; złamana kolumna jest symbolem upadku człowieka[9].

Elementy i przykłady kolumnEdytuj

 
Przykłady kolumn

Elementy składowe na przykładzie kolumny porządku jońskiego:

  • A – głowica (kapitel)
  • B – trzon
  • C – baza

Przykłady kolumn z różnych stylów architektonicznych:

  1. hinduska
  2. perska
  3. egipska
  4. kreteńska
  5. romańska parzysta
  6. gotycka
  7. renesansowa
  8. barokowa


Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k Bania i inni, Sztuka świata. T. 17, Słownik terminów : A -K, Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, s. 330, ISBN 978-83-213-4726-4, OCLC 829853214 [dostęp 2019-12-29].
  2. a b c d e f g h i j k Kubalska-Sulkiewicz, Krystyna., Słownik terminologiczny sztuk pięknych, wyd. Wyd. 3, Warszawa: Wydawn. Nauk. PWN, 2002, s. 103, 193-195, ISBN 83-01-12365-6, OCLC 51024180 [dostęp 2019-12-29].
  3. a b c d Witold Szolginia, Ilustrowana encyklopedia dla wszystkich. Architektura i Budownictwo, Warszawa 1975, s. 163-164.
  4. Kopaliński, Władysław., Słownik symboli, wyd. Wyd. 2, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 151-153, ISBN 83-214-0746-3, OCLC 26989876 [dostęp 2020-01-02].
  5. Sekrety maryjnej kolumny, www.nowezycie.archidiecezja.wroc.pl [dostęp 2020-01-02].
  6. Zakrzewska i inni, Świat symboliki chrześcijańskiej : leksykon, wyd. Wyd. 2, Warszawa: Pax, 2001, s. 381-383, ISBN 83-211-1626-4, OCLC 749565780 [dostęp 2020-01-02].
  7. Michel Feuillet, Leksykon symboli chrześcijańskich, Poznań 2006, s. 55, ISBN 978-83-7015-927-6.
  8. Rotter, Lucyna., Jak czytać wizerunki świętych : leksykon atrybutów i symboli hagiograficznych, Kraków: Universitas, 2009, s. 541, ISBN 978-83-242-0910-1, OCLC 505804409 [dostęp 2020-01-02].
  9. Cegielski, Tadeusz., Wolnomularstwo : sekrety i symbole masonów, ich historia i znaczenie, Warszawa: Arkady, 5 Lat, 2007, s. 14, 41, ISBN 978-83-213-4462-1, OCLC 277237658 [dostęp 2020-01-02].

BibliografiaEdytuj