Otwórz menu główne

Konrad Adenauer

niemiecki polityk

Konrad Hermann Josef Adenauer (wym. [ˈkɔnʁa:t ˈhɛɐman ˈjo:zɛf ˈa:dənaʊɐ]; ur. 5 stycznia 1876 w Kolonii, zm. 19 kwietnia 1967 w Rhöndorf k. Bonn) – niemiecki polityk, działacz i długoletni przywódca Unii Chrześcijańsko-Demokratycznaj (CDU), kanclerz RFN w latach 1949–1963. Z zawodu prawnik.

Konrad Adenauer
Ilustracja
Konrad Adenauer w 1952 r.
Pełne imię i nazwisko Konrad Hermann Josef Adenauer
Data i miejsce urodzenia 5 stycznia 1876
Kolonia
Data i miejsce śmierci 19 kwietnia 1967
Bad Honnef
Kanclerz Niemiec
Okres od 15 września 1949
do 16 października 1963
Przynależność polityczna Unia Chrześcijańsko-Demokratyczna
Poprzednik Lutz Schwerin von Krosigk (jako kanclerz III Rzeszy)
Następca Ludwig Erhard
podpis
Odznaczenia
Krzyż Żelazny (1813) II Klasy Krzyż Wielki Specjalnego Wykonania Orderu Zasługi RFN IV Klasa Orderu Orła Czerwonego (Prusy) Bawarski Order Zasługi Członek Orderu Najwyższego Słońca I klasy (Afganistan) Krzyż Wielki I Klasy Odznaki Honorowej za Zasługi Krzyż Wielki Orderu Wyzwoliciela San Martina (Argentyna) Krzyż Wielki Orderu Maja (Argentyna) Wielka Wstęga Orderu Leopolda (Belgia) Krzyż Wielki Narodowego Orderu Kondora Andów (Boliwia) Krzyż Wielki Orderu Krzyża Południa (Brazylia) Krzyż Wielki Orderu Zasługi (Chile) Krzyż Wielki Orderu Zasługi Duarte, Sáncheza y Mella (Dominikana) Krzyż Wielki Narodowego Orderu Zasługi (Ekwador) Krzyż Wielki Orderu Świętej Trójcy (Etiopia) Krzyż Wielki Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Krzyż Wielki Orderu Jerzego I (Grecja) Krzyż Wielki Narodowego Orderu Honoru i Zasługi (Haiti) Krzyż Wielki Orderu Izabeli Katolickiej (Hiszpania) Krzyż Wielki Orderu Zasługi Cywilnej (Hiszpania) Kawaler Krzyża Wielkiego Orderu Lwa Niderlandzkiego (Holandia) Wielka Wstęga Orderu Korony od 1939 (Iran) Krzyż Wielki Orderu Sokoła Islandzkiego Order Kwiatów Paulowni (Japonia) Wielka Wstęga Orderu Wschodzącego Słońca (Japonia) Krzyż Wielki Orderu Boyacá (Kolumbia) Krzyż Wielki Orderu Korony Dębowej (Luksemburg) Krzyż Wielki I klasy Orderu Narodowego Madagaskaru Wstęga Kategorii Specjalnej Orderu Orła Azteckiego (Meksyk) Krzyż Wielki Orderu Rubéna Dario (Nikaragua) Krzyż Wielki Orderu Słońca Peru Order „Nishan-e-Imtiaz” I klasy (Pakistan) Krzyż Wielki Orderu Wieży i Miecza (Portugalia) Krzyż Wielki Orderu Chrystusa Krzyż Wielki ze Srebrną Gwiazdą Narodowego Orderu Joségo Matiasa Delgado (Salwador) Krzyż Wielki Orderu Narodowego Lwa (Senegal) Order Republiki I klasy (Sudan) Wielka Wstęga Orderu Białego Słonia (Tajlandia) Wielka Wstęga Orderu Korony Tajlandii Order Najwyższy Chrystusa Order Złotej Ostrogi Kawaler Orderu Grobu ŚwiętegoWielka Wstęga Orderu Oswobodziciela (Wenezuela) Krzyż Wielki Orderu Św. Michała i Św. Jerzego (Wielka Brytania) Order Zasługi Republiki Włoskiej I Klasy (1951-2001)

W latach 1917–1933 sprawował urząd nadburmistrza Kolonii. W okresie rządów hitlerowskich nie brał udziału w życiu politycznym i jako przeciwnik nazizmu był dwukrotnie aresztowany. W 1945 ponownie został wybrany nadburmistrzem Kolonii. Był współzałożycielem partii chrześcijańsko-demokratycznej CDU, od 1950 do 1966 był jej przewodniczącym. W latach 1949–1963 sprawował urząd kanclerza RFN. Doprowadził m.in. do nawiązania stosunków dyplomatycznych z ZSRR i do uwolnienia przez ZSRR ostatnich 10 000 jeńców wojennych w 1955 r., co społeczeństwo uznało za największy jego sukces[1]. Doprowadził również do odbudowy gospodarczej Niemiec oraz ich integracji z Europą Zachodnią, od przyjęcia planu Marshalla, poprzez członkostwo w EWG i NATO.

ŻyciorysEdytuj

MłodośćEdytuj

Konrad Adenauer był trzecim dzieckiem, spośród pięciorga, sekretarza Sądu Apelacyjnego w Kolonii (obecnie Oberlandesgericht Köln) i późniejszego radcy kanclerskiego Johanna Konrada Adenauera i jego małżonki Heleny z d. Scharfenberg[2]. 5 marca 1894 Adenauer zdał maturę w Apostelgymnasium w Kolonii, potem studiował nauki prawnicze i wiedzę o państwie na uniwersytetach we Fryburgu, Bonn i Monachium[2], był członkiem katolickich organizacji studenckich, z którymi utrzymywał związki w ciągu całego swojego życia[potrzebny przypis].

W latach 1897 i 1901 zdał egzaminy państwowe jako prawnik. Ze względów zdrowotnych nie musiał odbywać służby wojskowej. W 1905 ożenił się z Emmą Weyer, wchodząc w ten sposób do wyższych sfer Kolonii. Jego pierwsza żona zmarła przedwcześnie w 1916 r. w wieku 36 lat. W 1919 ożenił się ponownie. Jego drugą żoną była Augusta Zinser. Z obu małżeństw miał ośmioro dzieci. Swoją drugą żonę przeżył o wiele lat – zmarła w 1948 w Rhöndorf wskutek choroby po pobycie w więzieniach Gestapo.

 
Podpis Adenauera na banknocie emitowanym w 1920 w Kolonii

W latach 1901–1906 był asesorem sądowym przy prokuraturze w Kolonii, przedstawicielem kancelarii adwokackiej radcy prawnego Hermanna Kausena przy Krajowym Sądzie Najwyższym w Kolonii, sędzią pomocniczym Sądu Krajowego w Kolonii. W 1901 przystąpił do Partii Centrum[3]. W 1906 roku został wybrany na radnego miasta Kolonii[4]. W 1909 został wybrany na stanowisko pierwszego radnego[4] i tym samym zastępcę nadburmistrza Kolonii.

Burmistrz KoloniiEdytuj

W październiku 1917 r. został wybrany na burmistrza Kolonii[5], cesarz Wilhelm II nadał mu tytuł nadburmistrza[4], sprawował ten urząd do 1933 r[potrzebny przypis]. Pod koniec I wojny światowej w Kolonii nastąpiły problemy z zaopatrzeniem w żywność, co wymagało zdecydowanych działań ze strony władz miasta[5].

W okresie powojennym jako burmistrz podjął się modernizacji Kolonii. Na mocy traktatu wersalskiego fortyfikacje dookoła miasta miały być zburzone[6]. Zburzenie fortyfikacji umożliwiło rozbudowę i modernizacje miasta[6]. Doprowadził do reaktywacji i rozbudowy Targów Kolońskich i Uniwersytetu Kolońskiego[7]. Znaczący był jego udział w utworzeniu zakładów Forda i w budowie obiektów transportowych, jak np. mostu w Mühlheim i autostrady Kolonia – Bonn w 1932 r., pierwszej autostrady niemieckiej (obecnie A555)[potrzebny przypis]. W razie konieczności negocjował także ze skrajnymi politycznymi przeciwnikami (np. z KPD), aby przeforsować swoje projekty w radzie miejskiej[potrzebny przypis]. W 1928 r. otworzył pierwszą światową wystawę prasową „Pressa” w Kolonii.

Kolonia, tak jak inne miasta i gminy Nadrenii, należała wtedy do kraju związkowego Prusy, tzw. Prowincji Nadreńskiej Prusy. W latach 1921–1933 Adenauer był prezydentem Pruskiej Rady Stanu[8]. Stanowisko wymagało od niego częstych kontaktów z władzami centralnymi Republiki Weimarskiej[8]. W związku z tym w latach 20-tych dwukrotnie sondowano, czy jest zainteresowany stanowiskiem kanclerza Rzeszy, za każdym razem jednak odmawiał[8].

Okres III RzeszyEdytuj

Negatywnie oceniał nazizm[9]. W 1932 roku jako prezydent Pruskiej Rady Stanu przeciwstawił się rozwiązaniu parlamentu krajowego Prus[9]. W lutym 1933 odmówił powitania na lotnisku przybywającego do Kolonii Adolfa Hitlera[9]. Zakazał wieszania i swastyk na budynkach należących do administracji miasta, nakazał również zdjąć z mostu wywieszone tam sztandary nazistowskie[9]. Wywołało to wściekłość nazistów[9]. W wyniku wyborów komunalnych 12 marca na skutek niezgodnych z prawem manipulacji rządu centralnego został odwołany ze stanowiska nadburmistrza Kolonii[10]. Wytoczono mu proces o korupcję, nie znaleziono jednak żadnych dowodów, sprawa została umorzona w 1934 roku[10].

Na krótki okres czasu schronił się w opactwie Maria Laach w górach Eifel[4], gdzie był gościem kolegi szkolnego, opata Herwegena[11]. 1934 wprowadził się z rodziną do domu w Neubabelsbergu, na przedmieściach Poczdamu[10]. 30 czerwca 1934 został aresztowany w związku z puczem Röhma, jednak zwolniono go po 2 dniach[12]. W następnych latach często zmieniał miejsce pobytu i ukrywał się okazjonalnie u przyjaciół. W 1937 r. uzyskał po upartej walce emeryturę i odszkodowanie za swój zarekwirowany przez nazistów dom w Kolonii[11], dzięki temu zbudował dom w Rhöndorfie.

Utrzymywał kontakt z działaczami różnych grup ruchu oporu wobec nazizmu, głównie katolickich, nie brał jednak udziału w działaniach opozycji antyhitlerowskiej[13].

W sierpniu 1944 został aresztowany wspólnie z żoną[4]. Spędził w areszcie w Kolonii 3 miesiące[4]. Z końcem września udało mu się zbiec, ale wkrótce potem został ponownie ujęty i jako pojedynczy więzień został zamknięty w więzieniu Gestapo w Brauweiler (gmina w powiecie Kolonia), ale traktowano go tam stosunkowo łagodnie. Jego syn Max uzyskał umorzenie aresztu ojca, ponieważ w Berlinie nie było żadnych dowodów przeciwko niemu. O jego dossier po prostu zapomniano, o jego uwolnieniu też. 26 listopada 1944 opuścił więzienie Gestapo, nie wolno mu jednak było przebywać w Kolonii. Koniec wojny zastał go wraz z już wcześniej zwolnioną i ciężko chorą żoną w domu w Rhöndorfie, który to dom znalazł się pod ostrzałem artyleryjskim i został poważnie uszkodzony.

Po II wojnie światowej (1945-1949)Edytuj

 
Konrad Adenauer na znaczku pocztowym

W maju 1945 69-letni Adenauer został wyznaczony przez amerykański rząd wojskowy na stanowisko burmistrza Kolonii[14]. Znajdował się na amerykańskiej, tzw. Białej Liście (dla całych Niemiec) na pierwszym miejscu[potrzebny przypis]. Po przejęciu Kolonii przez brytyjskie władze okupacyjne został jednak zwolniony 6 października 1945 z urzędu burmistrza[14]. 2 września został członkiem-założycielem i członkiem zarządu Partii Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDP) w Nadrenii[14]. Partia została założona przez byłych działaczy Partii Centrum[14].

W grudniu 1945 wziął udział w zjeździe CDU w Bad Godesberg[15]. W marcu 1946 został przewodniczącym CDU w brytyjskiej strefie okupacyjnej[14]. W 1947 mianowano go przewodniczącym CDU we wszystkich trzech strefach okupacyjnych[16].

W okresie powojennym Adenauer uważał, że największym zagrożeniem dla Niemiec jest ZSRR i komunizm[17]. Uznawał zacieśnienie współpracy z państwami Europy zachodniej i sojusz z USA za skuteczną formę obrony przed wpływami ZSRR[17]. Za największego sojusznika Niemiec uważał Francję[17]. W odróżnieniu od ówczesnych polityków SPD sądził, że zjednoczenie Niemiec nie jest możliwe dopóki ZSRR pozostaje supermocarstwem[18]. Sprawę rewizji granic Niemiec z Polską uważał za drugorzędną, nie poświęcał jej uwagi[18].

W 1948 roku powstała Rada Parlamentarna, której celem było stworzenie nowej konstytucji Niemiec[19]. Dzięki kompromisowi z SPD Adenauer został jej przewodniczącym i odgrywał decydującą rolę w pracach nad konstytucją[19]. Dzięki temu stanowisku udało mu się zyskać dużą popularność w niemieckim społeczeństwie[20]. Konstytucja została uchwalona 8 maja 1949 roku[20].

Kanclerz Niemiec (1949-1963)Edytuj

 
Konrad Adenauer, 1956

14 sierpnia 1949 miały miejsce wybory do Bundestagu. Koalicja CDU/CSU zdobyła 31% głosów i okazała się najsilniejszym ugrupowaniem w parlamencie, nie miała jednak samodzielnej większości[21]. Większość posłów CDU i CSU chciała wielkiej koalicji z SPD[22]. Adenauer utworzył jednak koalicje z FDP i DP[22]. 15 września 1949 roku został wybrany kanclerzem Niemiec, w głosowaniu miał przewagę tylko jednego głosu[22]. W 1953 roku CDU/CSU ponownie wygrało wybory. Adenauer utworzył koalicje z partią zrzeszającą niemieckich uchodźców ze wschodu i DP, co dało mu większość 2/3 umożliwiającą zmianę konstytucji. Pragnął zmienić konstytucje, by umożliwić budowę armii[23]. W 1957 CDU/CSU wygrało wybory po raz kolejny, zdobywając 50.2% głosów, co dawało bardzo mocną większość bezwzględną[23]. W 1961 roku ponownie stanął na czele rządu po wygranych wyborach. W październiku 1963 roku podał się do dymisji z urzędu kanclerza, aż do 1966 roku pozostał jednak szefem CDU i deputowanym do Bundestagu[24].

Poglądy ekonomiczneEdytuj

Jako kanclerz Adenauer był zwolennikiem koncepcji społecznej gospodarki rynkowej stworzonej przez Ludwiga Erharda[19]. Koncepcja ta łączyła w sobie postulaty sprawiedliwości społecznej i wolnego rynku[19]. Adenauer był zwolennikiem państwa dobrobytu, które na przykład finansowało budowę mieszkań komunalnych, ale jednocześnie sprzeciwiał się nacjonalizacji sektorów gospodarki czy wprowadzeniu gospodarki centralnie planowanej co proponowało wówczas SPD[19].

Okres rządów Adenauera to czas wzrostu gospodarczego, spadku bezrobocia, intensywnych inwestycji państwa w infrastrukturę i mieszkalnictwo[19].

ObronnośćEdytuj

Jako kanclerz Adenauer był zwolennikiem remilitaryzacji Niemiec i dołączenia do NATO[25]. Konstytucja RFN zakazywała posiadania armii, Adenauer obawiał się jednak agresji sowieckiej na RFN i sądził, że należy zmienić te zapisy[25]. W maju 1955 udało się zrealizować te cele, po uprzedniej zmianie konstytucji RFN została przyjęta do NATO[26].

Około 1954 Adenauer rozpoczął starania, mające na celu uzyskanie dostępu przez Niemcy do broni nuklearnej, a nawet możliwość własnej produkcji[potrzebny przypis]. Choć oficjalnie w 1954 odrzucił możliwość produkcji broni nuklearnej na terenie Niemiec, kanałami dyplomatycznymi wysyłał inne sygnały. Wraz z przystąpieniem do NATO, przywódcy wojskowi i polityczni rozpoczęli debatę nad możliwością uzyskania przez wojska niemieckie broni zdolnej do przenoszenia ładunków nuklearnych. Po roku 1956 Adenauer skrycie wysuwał tezę, że Republika Federalna Niemiec będzie musiała samodzielnie produkować broń nuklearną. W rezultacie Franz Josef Strauß, nowy minister Niemiec, wynegocjował sekretną umowę wojskową z Francją, która dotyczyła również współpracy w dziedzinie broni atomowej. We wrześniu 1956 po przystąpieniu do Euroatomu, kanclerz powiedział, że członkostwo to da Niemcom „możliwość stworzenia broni nuklearnej w normalny sposób”.

Integracja europejskaEdytuj

 
Plakat wyborczy CDU z 1953 roku z wizerunkiem Adenauera, hasło wyborcze brzmi "Żadnych eksperymentów!"

W polityce zagranicznej Adenauer był zwolennikiem integracji europejskiej i sojuszu z Francją[27]. W maju 1950 roku z entuzjazmem przyjął propozycje Roberta Schumana, francuskiego ministra spraw zagranicznych, który postulował stworzenie Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali[27]. W kwietniu 1951 Adenauer był jednym z sygnatariuszy traktatu paryskiego, który powoływał do życia wspólnotę[28]. Wspólnota przekształciła się z organu kontrolującego niemiecki przemysł w związek gospodarczy, który był poprzednikiem Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i dzisiejszej Unii Europejskiej.

Umowa z IzraelemEdytuj

Adenauer uznał zobowiązanie Niemiec Zachodnich względem Izraela, jako głównego przedstawiciela Żydów, do rekompensaty za Holocaust[29]. 10 września 1952 oba państwa zawarły Luksemburską Umowę Reparacyjną, na mocy której Niemcy Zachodnie zgodziły się na wypłatę odszkodowań[30]. Kanclerz RFN dążył do porozumienia zarówno w imię moralnego obowiązku, jak i politycznego pragmatyzmu[31][32]. Uregulowanie sprawy odszkodowań dla ofiar Holocaustu było dla Niemiec warunkiem uznania na arenie międzynarodowej, jak i dobrych stosunków z USA[33][34].

Postawa wobec denazyfikacjiEdytuj

Osobny artykuł: Denazyfikacja.

Początkowo większość Niemców popierała denazyfikacje, z czasem jednak opinia publiczna zmieniła zdanie i większość była jej przeciwna[35]. W okresie rządów Adenauera uchwalono dwie amnestie dla byłych nazistów, w 1949 i 1954 roku[36]. W latach 50-tych Adenauer był zwolennikiem integracji byłych nazistów ze społeczeństwem[36]. Na skutek tej polityki większość byłych nazistów w tym wielu zbrodniarzy i stosunkowo wysoko postawionych działaczy (np. gauleiterów) została uniewinniona, zwolniona z więzienia i powróciła do pracy[36]. Władze USA były oficjalnie nieprzychylnie nastawione wobec tego procesu, same jednak zatrudniały byłych naukowców współpracujących z nazistami czy ekspertów SS ze względu na ich kwalifikacje (przykładem Wernher von Braun)[36]. Adenauer ostentacyjnie spotykał się z byłymi generałami Wehrmachtu, w 1953 spotkał się publicznie w więzieniu z generałem SS Kurtem Meyerem[36]. Meyer był skazany na karę śmierci za mordowanie więźniów wojennych, na skutek zabiegów władz niemieckich wyrok został zamieniony na dożywocie[36]. W 1954 roku Meyer został zwolniony z więzienia[36]. Bliskim współpracownikiem kanclerza przez wiele lat był Hans Globke, który wprawdzie nie należał do NSDAP, ale w 1935 roku współpracował przy tworzeniu ustaw norymberskich[37].

Relacje z PRLEdytuj

W okresie rządów Adenauera RFN nie posiadał granicy z PRL. Kanclerz odmawiał uznania ówczesnej granicy NRD z Polską. Uzależniał jej uznanie od zawarcia traktatu pokojowego z ZSRR i uregulowania kwestii zjednoczenia Niemiec[38]. Na relacje z PRL rzutowała kwestia uchodźców i przesiedleńców ze Wschodu. W latach 50-tych co piąty obywatel RFN był uchodźcą lub przesiedleńcem ze Wschodu. Przesiedleńcy wyznawali poglądy szowinistyczne, żywili nienawiść wobec krajów, z których zostali wysiedleni (Polski i Czechosłowacji), domagali się przywrócenia granic Niemiec z 1937 roku[39]. CDU/CSU walczył o elektorat uchodźców, Adenauer podkreślał prawo uchodźców do powrotu do swoich domów na Wschodzie, uzależniał jednak ten powrót od pokonania ZSRR i zjednoczenia Niemiec[18]. W praktyce jednak temat granic Niemiec na wschodzie był mu obojętny, ponieważ miał świadomość tego, że ich zmiana nie jest możliwa dopóki istnieje ZSRR[18].

Adenauer był bardzo negatywnie przedstawiany w propagandzie PRL. „Trybuna Ludu” zarzucała mu sprzyjanie ideologii faszystowskiej i innym ruchom skrajnie prawicowym[40]. Zarzucano mu również, że nie reprezentuje interesów społeczeństwa niemieckiego, które rzekomo popiera Komunistyczną Partie Niemiec, a nie CDU[41]. „Trybuna Ludu” pisała o związkach Adenauera z byłymi nazistami, piętnowała poparcie kościoła katolickiego w Niemczech dla CDU/CSU[41].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Adenauer – architekt Republiki.
  2. a b Konrad Adenauer 1876 – 1967 (niem.). [dostęp 2019-11-21].
  3. Adenauer, Konrad (Hermann Joseph) (niem.). [dostęp 2019-11-22].
  4. a b c d e f Konrad Adenauer (niem.). [dostęp 2019-11-22].
  5. a b Irving 2002 ↓, s. 18.
  6. a b Irving 2002 ↓, s. 29.
  7. Irving 2002 ↓, s. 32.
  8. a b c Irving 2002 ↓, s. 38.
  9. a b c d e Irving 2002 ↓, s. 50.
  10. a b c Irving 2002 ↓, s. 51.
  11. a b Irving 2002 ↓, s. 52.
  12. Irving 2002 ↓, s. 53.
  13. Irving 2002 ↓, s. 49.
  14. a b c d e Irving 2002 ↓, s. 57.
  15. Irving 2002 ↓, s. 58.
  16. Irving 2002 ↓, s. 70.
  17. a b c Krasuski 2008 ↓, s. 525.
  18. a b c d Krasuski 2008 ↓, s. 526.
  19. a b c d e f Irving 2002 ↓, s. 73.
  20. a b Irving 2002 ↓, s. 74.
  21. Krasuski 2008 ↓, s. 524.
  22. a b c Irving 2002 ↓, s. 76.
  23. a b Irving 2002 ↓, s. 80.
  24. Lebenslauf – Die wichtigsten Daten.
  25. a b Irving 2002 ↓, s. 96.
  26. Irving 2002 ↓, s. 99.
  27. a b Irving 2002 ↓, s. 107.
  28. Irving 2002 ↓, s. 115.
  29. Todd H. Hall: Emotional Diplomacy: Official Emotion on the International Stage. Cornell University Press, 2015, s. 124. ISBN 1-5017-0113-4.
  30. Paul Belkin: Germany’s Relations with Israel: Background and Implications for German Middle East Policy. Defense Technical Information Center, 2007-01-19. s. CRS-2.
  31. Elazar Barkan: The Guilt of Nations: Restitution and Negotiating Historical Injustices. JHU Press, 2001, s. 8. ISBN 0-8018-6807-6.
  32. Alicja Bartnicka: „Czy pan jest nadal Niemcem, panie Adenauer?” – o założeniach polityki Konrada Adenauera. historia.org.pl, 2014-04-25. Cytat: (..) dopuszczono się niewypowiedzianych przestępstw w imieniu narodu niemieckiego. Zadośćuczynienie moralne i materialne stało się obowiązkiem (...)
  33. Jak zapłacić za Holocaust?. dw.com, 2011-09-28.
  34. The Handbook of Reparations – German Reparations to the Jews after World War II. oxfordscholarship.com.
  35. Ulrich Herbert: A history of twentieth-century Germany [epub]. Oxford  : 2019, s. The Reintegration of the Ex-Nazis. ISBN 978-0-19-007066-3.
  36. a b c d e f g Herbert 2019 ↓.
  37. Irving 2002 ↓, s. 157.
  38. Krasuski 2008 ↓, s. 545.
  39. Krasuski 2008 ↓, s. 549.
  40. Mariusz Kozerski. Powstanie dwóch państw niemieckich w świetle „Trybuny Ludu”. „Acta Universitatis Wratislaviensis Niemcoznawstwo”. 17, s. 246, 2009. 
  41. a b Kozerski 2009 ↓.

BibliografiaEdytuj