Korczak (herb szlachecki)

herb szlachecki
Ten artykuł dotyczy herbu szlacheckiego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Korczak (Ciffus, Ciphus[1], Corczakowye[2], Wręby[3]) – polski herb szlachecki, wzmiankowany w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, spisanym przez historyka Jana Długosza w latach 1464–1480[2]. Występował głównie w województwie krakowskim, lubelskim i na Rusi Czerwonej[potrzebny przypis].

Korczak
Ilustracja
Herb Korczak
Typ herbu szlachecki
Alternatywne nazwy Ciffus, Ciphus, Corczakowye, Wręby
Pierwsza wzmianka 1413 (zapis),
1432 (pieczęć)

Korczak jest jednym z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich na mocy unii horodelskiej z 1413 roku. Nieznany przedstawiciel rodu rycerskiego Korczaków, adoptował wówczas bojara, Czupa[4]. Wraz z upływem czasu i rozwojem struktury szlacheckiej, Korczakowie podzielili się na wiele rodzin. Najbardziej znane rody z późniejszych epok, pieczętujące się herbem Korczak to między innymi: Braniccy[5] i Boratyńscy[6].

Korczaka używał też Tadeusz Komorowski[7].

Opis herbuEdytuj

Opis historycznyEdytuj

Jan Długosz blazonuje herb następująco[8]:

Corczakowye tres barras in campo rubeo defert (...).

Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae

Po przetłumaczeniu:

Korczak trzy belki w polu czerwonym nosi (...).

Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae

Juliusz Ostrowski, podając się na dzieła historyczne Jana Długosza, Wojciecha Kojałowicza, Kaspra Niesieckiego, Franciszka Piekosińskiego i Piotra Małachowskiego, opisuje herb[3]:

W polu czerwonem — trzy srebrne belki poprzeczne i równoległe, ku dołowi kliniasto zwężone i stopniowo krótsze jedna od drugiej. Nad hełmem w koronie w złotej czarze pół psa.

Juliusz Ostrowski, Księga herbowa rodów polskich

Opis współczesnyEdytuj

Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco[a]:

Na tarczy w polu czerwonym, trzy wręby srebrne w słup, zwężające się w dół.

W klejnocie pół szczenięcia wyżła srebrnego w naczyniu złotym.

Labry herbowe czerwone, podbite srebrem.

GenezaEdytuj

 
Korczak (z lewej) obok herbu Rawicz na ścianie dworku szlacheckiego z Rdzawy w Sądeckim Parku Etnograficznym

Najwcześniejsze wzmiankiEdytuj

Pierwsza wzmianka z 1368 roku, najstarsza znana pieczęć z 1432 roku[9]. Pierwszym rodem pieczętującym się tym herbem byli Gorayscy[potrzebny przypis]. Został przeniesiony również na Litwę po unii w Horodle w 1413 roku[4].

Najwcześniejsze źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie[10]:

(...) Genus Ruthenicum; hic prisco tempore cifum et in eo canem sedentem deferebat Id Loduigus, Polonie et Ungarie rex, abhominatus immutat et Demetrio de Boźydar, regni Polonie vicethezaurario, arma regni Ungarie tradidit deferenda. In galea tamen defertur cifus et canis.

Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae

W pierwotnej, XV wiecznej formie w klejnocie znajdowała się głowa szczenięcia srebrnego między kręgami srebrnymi ze środkiem czerwonym i okrągłymi uchwytami srebrnymi[11]. Herb ma pochodzenie węgierskie, trzy wręby oznaczają trzy rzeki Dunaj, Cisę (lub Drawę) i Sawę[potrzebny przypis].

EtymologiaEdytuj

Prawdopodobnie od apelatywu korczak oznaczającego „kubek” lub „kielich”, po łacinie ciphus, cifus. Jest to poświadczone we wspomnianej wcześniej wzmiance Jana Długosza[12]:

(...) prisco tempore cifum et in eo canem sedentem deferebat Id Loduigus, (...) In galea tamen defertur cifus et canis.

Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae

Według Długosza nazwa rodu związana jest z korczakiem, który miał się jakoby pierwotnie znajdować na tarczy herbowej, a dopiero po udostojnieniu herbu przez dodanie do niego węgierskich bierzwion, czyli wrębów, miał być przeniesiony do klejnotu nad herbową tarczą. Piekosiński uważa dywagacje Długosza na temat historii herbu i etymologii nazwy za niesłuszne, proklamację określa jako odimienną, wiąże ją jednak z imieniem Korcza, od którego rzekomo Korczak stanowić miał deminutyw. Imię Korcza jest jednak niepoświadczone, zaś odapelatywny antroponim Korczak funkcjonował w tym czasie zupełnie niezależnie od herbu i jego nazwy[12].

Legenda herbowaEdytuj

Według opinii zapisanej przez Jana Długosza[8]:

Id Ludovicus, Polonie et Hungarie rex, abominatus immutatuit, et Demetrio de Bozidar, Regni Polonie Vicethesaurario, arma regni Hungarie deferenda tradidit; in galea tamen defertur ciphus et canis.

Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae

Po przetłumaczeniu[b]:

To Ludwik, król Polski i Węgier, wstrętnie zamienił, i Dymitrowi z Bożydar (Dymitrowi z Goraja), znak królestwa Węgier znosząc (z góry na dół) zamienił; na hełm jednak została wyniesiona czara i pies.

Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae

HerbowniEdytuj

Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla (603 nazwisk)[13]. Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Korczak. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Korczak[13]:

Alabjewicz,
Bagiński, Balkiewicz, Bałaban, Bannuński, Banunyński, Banuński, Baratyński, Barsowski, Barszczowski, Barzi, Barzy, Batkiewicz, Batkowski, Baturzycki, Bedleński, Bedlewicz, Bernacki, Bernaszowski, Berżański, Biarżanowski, Bibel, Bibelski, Bielecki, Bieniewski, Biernacki, Biernaszewski, Biernaszowski, Biernawski, Bierzawski, Bierżański, Bierżawski, Biliński, Biliźnieński, Bliziński, Bobrecki, Bochowityn, Bohdanowicz, Bohowityn, Bolanowski, Bołaban, Boratyński, Borszewski, Borszowski, Bortkiewicz, Bortnicki, Bortnowski, Bożydar, Branicki, Bratko, Brodzki, Bronowicki, Bucewicz, Budzyński, Bybelski, Bybłowski,
Chańkowski, Chański, Chęciński, Chiszewski, Chłopicki, Choderowski, Chodorowicz, Chodorowski, Chodorski, Choiński, Chojny, Chołoniewski, Chołubicki, Choński, Chorbowski, Chotecki, Chryczewski, Chryszewski, Chulawski, Chyczewski, Chyszewski, Chyżewski, Czarnkowski, Czarowski, Czaryski, Czasza, Czaszkowski, Czerniawski, Czerniejewski, Czerniejowski, Czernieszewicz, Czerniowski, Czuma, Czumak, Czupa, Czuppa, Czuryłło, Czuryło,
Dachnowicz, Daszkiewicz, Dawidowski, Dąbkowski, Dąbrowski, Deben, Dejbel, Derbut, Derewiński, Dermnowski, Derszniak, Deubel, Dobraczewski, Dobraczyński, Doliński, Dombrowski, Dreling, Dremlik, Drewiński, Drochowski, Drogajewski, Drogojewski, Drohojewski, Drohojowski, Drojewski, Drożawski, Dryniewicz, Drzemlik, Drzewiński, Dunicki, Dusieński, Duszeński, Dworskowicz, Dworszowicz, Dyrmont, Dziechciejewicz, Dziechciejewski, Dziechciewski (2) , Dziechejewski, Dziewolski,
Eleński, Engelhardt, Esman,
Gacki, Gadowski, Gajewski, Galęski, Gałecki, Gąsiewicz, Gliński, Gluziński, Głowacki, Gorajewski, Gorajski, Goralski, Gorczyński, Gornowski, Gorodecki, Góralski, Graniewski, Greczyna-Wojna, Gruszkowski, Gruszowski, Gruszwicki, Gruświcki, Grutwicki, Grządzielski, Gwoździecki,
Hacicki, Hajski, Hałuszyński, Hanicki, Hankowski, Hanusiewicz, Hańcki, Hański, Henko, Hermanowski, Hinek, Hinicz, Hlib, Hodorowski, Hołodyński, Hołoniewski, Hołowicki, Hołubicki, Horain, Horbaczewski, Horbanowski, Horbowski, Hordyński,Hornowski, Horodecki, Horodeński, Horodoski, Horodyjski, Horodyński, Horodyski, Horysławski, Hoszewski, Hościsławski, Hranicki, Hreczyna-Wojna, Hruszewski, Hruszowski, Hruszwicki, Hryncewicz, Hubicki, Hynek, Hyńko,
Ilcewicz, Ilinicz, Iliwicz, Ilkiewicz, Illicz, Illinicz, Illukiewicz, Iwonia, Iwoński,
Jagodowski, Jagusiński, Jagużyński, Jakowiecki, Jakubiński, Jankiewicz, Jarkowski, Jarmoliński, Jarmołowicz, Jaskołowski, Jaskółowski, Jasman, Jaślikowski,, Jeleniewski, Jenkiewicz, Jesman, Jeśman, Jewłaszko, Jewłaszkowicz, Jucewicz, Junkiewicz, Junkowicz, Juńkiewicz, Jusewicz, Jussewicz, Juszkiewicz,
Kadłubiński, Kadłubiski, Kamota, Karaczewski, Karaffa-Korbut, Karalewicz-Juncewicz, Katarski, Kazimierski, Kazimirski, Klimkowski, Klukowicz, Klukowski , Kołmowski, Komar, Komarowski, Komorowski, Komota, Konarzewski, Koproski, Koprowski, Koraszewicz, Korbowski, Korbułtowski, Korbut, Korbutowicz, Korczak, Korczakowski, Korczmiński, Korczyński, Kostka, Kotarski, Kotowicz, Kozieradzki, Krasnodąbski, Krasnopolski, Kraśnicki, Krężelewski, Krężołowski, Krężyłowski, Krukienicki, Krukieński, Krukiewnicki, Krulski, Krupel, Krupello, Krupiński, Krupowicz , Krupski, Kruszel, Krynicki, Krzeczeński, Krzeczkowski, Krzeczowski, Krzywopis, Krzywopisz, Kukizowski, Kula, Kuryłowicz, Kwaszewicz,
Lachodowski, Lahodowski, Langowski, Latyczyński, Ledeński, Leszczyński, Liniewski, Lipski, Luskowski, Luszkowski, Lutowieński,
Łachodowski, Ładomicki, Łagodowicz, Łahodowicz, Łahodowski, Łapinkiewicz, Ławrynowicz, Łęgowski, Łodziata, Łohodowicz, Łojowicz, Łoniewski, Łowiejko, Łubkowski, Łuczkiewicz, Łukszyński, Łuszczewski, Łuszczkowski, Łuszczyński, Łuszkowski, Łużkowski, Łysczyński,
Machalewski, Machalski, Maczulski, Malczewski, Malczycki, Manugiewicz, Manuwir, Melechowicz, Meleszkiewicz, Meleszko, Meleszkowicz, Menicz, Michael, Michalewicz, Michalewski, Michalski, Michałowski, Miedzielski, Mielechowski, Mieleszko, Mienicz, Mikulec, Mikulicki, Miłaniewski, Miszka, Miszkiewicz, Mitarski, Mleczko, Moczulski, Moczylski, Mogielnicki, Mogilnicki, Mogolnicki, Morohowski, Morokowski, Mroczkowski, Muchalski, Myszczyc, Myszka, Myśko,
Narmont, Narmunt, Newelski, Niegardowski, Niwicki,
Oladowski, Oładowski, Oratowski, Orbowski, Orczysławski, Ornowski, Orwicz, Orzeszko, Orzewski, Ostrowski, Ostróg, Oszczysławski, Oszmieniec, Ościsławski,
Pachniowski, Parwaniecki, Pawłowicz, Pełczycki, Perwaniecki, Piśnicki, Pletenicki, Pletnicki, Płoskoński, Podgolia, Podgrodziedzki, Podhorodeński, Podhorodyński, Podobiedow, Podolecki, Podwerbecki, Podwerbski, Porcianko, Porcyanko, Portanty, Porwaniecki, Prochnicki, Prokop, Prokopowicz, Próchnicki, Pruchnicki, Przedzielnicki, Przyłubski, Przyłupski, Pyszyński,
Rezanowicz, Rocimirski, Rokitnicki, Rossakiewicz, Rozborski, Rymkiewicz, Ryncza, Rynek, Rynka, Rynkowski, Ryński,
Saczko, Sadłocha, Salamonowicz, Salomoński, Saładykowski, Sałmiński, Sałomuński, Sampławski, Saparowski, Saporowski, Saszko, Sąd, Sąplewski, Sąpławski, Seleniewicz, Serebczyński, Serebryski, Sidecki, Sieleniewicz, Sielenko, Sielicki, Siennowski, Siladkowski, Silicz, Silnicki, Siwiński, Skabłoński, Skoruta, Skurat, Skuratowicz, Skurewicz, Sławski, Smietanka, Smiotanka, Smokowski, Smykowski, Sobański, Sołomiecki, Sołomuński, Sołtan, Sond, Sosnowski, Sowa, Sozański, Staniewski, Stawski, Steckowicz, Strasz, Strus, Strusiewicz, Struszkiewicz, Struś, Sukmanowski, Sułkowski, Sułtan, Suszcz, Sutkowski, Sutyski, Swarzyczewski, Swidło, Synkowski, Szaczko, Szakłakowski, Szampławski, Szawłowski, Szczaska, Szeptycki, Szerebiński, Szkopowski, Szloczkowski, Szołomski, Szukajło, Szumbarski, Szumiański, Szumkowski, Szuszniański,
Ścisłowski, Śledziewski, Śledziński, Ślizień, Śmietanka, Śmietonka, Śmiotanka, Śmiotanko, Świdłowski, Świeżyński, Świniuski,
Tamanowski, Tankowski, Tańkowski, Tąkiel, Terechowicz, Ternowski, Tomanowicki, Tomanowski, Troszek, Truchanowski, Truchnowski, Truchowski, Tur, Turek, Tychonowicz, Tyśmieniecki.
Udzielski, Umiastowsk, Urzejowski, Ussakowski,
Wankowski, Wańko, Warkowski, Wasiciński, Wasiczyński, Wasielkowski, Wasilkowski, Wasiutyński, Wasuczyński, Wasylkowski, Waszczyński, Wereszczyński, Wereszyłko, Wesołowski, Wessel, Wielhorski, Wierzbowski, Wierzchołowski, Wierzchowski, Witaliszowski, Wojna, Wojnałowicz, Wojszwiłło, Wołk, Wołk-Łaniewski, Wołod, Wołodko, Wołodyjowski, Worona, Worotyński, Woszczowski, Wujachewicz, Wujakiewicz,
Zaborowski, Zagorewski, Zagorowski, Zaharanko, Zahoranko, Zahorenko, Zahorowski, Zajęcznicki, Zajęczyński, Zakoszewski, Zaniewski, Zaranek, Zarański, Zawalski, Zborowski, Zegart, Ziełkowski, Ziokowski, Ziołkowski, Ziółkowski, Złotoliński, Zoratyński, Zorawiński,
Żabicki, Żelazko, Żoratyński, Żorawiński, Żorownicki, Żórawiński, Żórawnicki, Żurawiński, Żurowski[13].

Znani herbowniEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Korczakowie.

OdmianyEdytuj

Odmiany herbu Korczak
 
Korczak VI
 
Korczak odmienny
 
Korczak
 
Branicki Hrabia – herb według "Obszczyj gerbovnik"
 
Branicki Hrabia – herb według Ostrowskiego
 
Silicz
 
Herb Abdank w Tablicach odmian herbowych autorstwa Teodora Chrząńskiego z 1909 roku. V rząd, V kolumna.

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: Blazonowanie.
  2. Tłumaczenie według Danuty Szkopa.

PrzypisyEdytuj

  1. Aleksandra Cieślikowa, Kazimierz Rymut, Maria Malec, Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Cz. 6, Nazwy heraldyczne, oprac. Maria Bobowska-Kowalska, Kraków: Instytut Języka Polskiego, 1995, s. 24, ISBN 83-85579-73-7 [dostęp 2021-06-17].
  2. a b Długosz 1885 ↓, s. 24.
  3. a b Juliusz Karol Ostrowski, Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 148 [dostęp 2021-04-03].
  4. a b Władysław Semkowicz (red.), Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie., t. IX, Kraków: Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie, 1930, s. 253.
  5. Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. II, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1839, s. 283-284 [dostęp 2021-05-22].
  6. Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. II, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1839, s. 235-237 [dostęp 2021-05-22].
  7. Ars heraldica: współczesna sztuka heraldyczna w Polsce, Wydawn. DiG, 1995, s. 18, ISBN 978-83-85490-52-4 [dostęp 2021-07-13] (pol.).
  8. a b Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego, wydał dr. Z. Celichowski, Zygmunt Celichowski, Poznań: Biblioteka Kórnicka, 1885, s. 24 [dostęp 2021-06-14] (pol.).
  9. Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 118. ISBN 83-7391-166-9.
  10. Celichowski 1885 ↓, s. 24.
  11. Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004. ISBN 83-7391-166-9.
  12. a b Aleksandra Cieślikowa, Kazimierz Rymut, Maria Malec, Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Cz. 6, Nazwy heraldyczne, oprac. Maria Bobowska-Kowalska, Kraków: Instytut Języka Polskiego, 1995, s. 23-24, ISBN 83-85579-73-7 [dostęp 2021-06-17].
  13. a b c Tadeusz Gajl, Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252 [dostęp 2021-06-18].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj