Koszary Wołyńskie

Koszary Wołyńskie, także Koszary Artylerii Koronnej – budynek, który znajdował się przy ul. Zamenhofa 19 na rogu z ul. Gęsią[1] (pierwotnie nosił adres ul. Dzika 2317)[2][3]. Wybudowany w latach 1784–92 jako koszary Regimentu Fizylierów Artylerii Koronnej i Korpusu Inżynierów Koronnych. W okresie rozbiorów mieścił m.in. koszary Wołyńskiego Pułku Lejb–Gwardii[1]; od poł. XIX wieku do 1939 więzienie wojskowe; w czasie II wojny światowej zaś w granicach getta warszawskiego, mieścił kolejno Areszt Centralny, siedzibę Judenratu, wychowawczy obóz pracy i KL Warschau; następnie po wojnie obóz NKWD, polski obóz pracy dla Niemców i Centralne Więzienie – Obóz Pracy Warszawa II Gęsiówka[1]. Koszary, wraz z zabudowaniami, zostały zniszczone podczas obrony Warszawy w 1939 i powstania w getcie. Wypalony gmach rozebrano w 1965[1].

Koszary Wołyńskie
Państwo

 Polska

Miejscowość

Warszawa

Adres

ul. Zamenhofa 19 róg ul. Gęsiej

Styl architektoniczny

klasycyzm

Architekt

Stanisław Zawadzki

Rozpoczęcie budowy

1784

Ukończenie budowy

1792

Zniszczono

1943

Rozebrano

1965

brak współrzędnych
Szkic architektoniczny fasady koszar sprzed 1823
Gazeta Warszawska z 1784, nr 52. Informacja o uroczystości wmurowania kamienia węgielnego pod koszary

Historia edytuj

Budynek zaprojektował generał Stanisław Zawadzki[1], znany architekt doby klasycyzmu, autor projektu kilku innych warszawskich budowli o przeznaczeniu militarnym, m.in. Koszar Gwardii Konnej Koronnej (modernizacja wcześniejszej budowli), Gwardii Pieszej Koronnej i przebudowy Zamku Ujazdowskiego na koszary Gwardii Pieszej Litewskiej[4]. W tym czasie w całej Warszawie trwały prace budowlane nad rozbudową infrastruktury wojskowej, poważnie nadszarpniętej przez dekady niedoinwestowania[5].

Budowa rozpoczęła się w 1784. Trwała osiem lat[1]. W 1788 do nieukończonego jeszcze budynku wprowadziły się Regiment Fizylierów Artylerii Koronnej i Korpus Inżynierów Koronnych, dla których koszary pozostały miejscem stacjonowania aż do upadku insurekcji kościuszkowskiej w 1794[1].

W czasie ich powstawania, budynek uznawany był za najozdobniejsze koszary ówczesnej Warszawy[2].

W latach 1862–1914 koszary zajmował Wołyński Pułk Gwardii, wchodzący w skład 3 Dywizji Piechoty Gwardii. Następnie koszary zostały przekształcone w więzienie. W okresie międzywojennym funkcjonowało tu Wojskowe Więzienie Śledcze Nr I, gdzie w latach 1924–1926 komendantem więzienia był podpułkownik żandarmerii Adam Kubisztal[6].

Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 zabudowania koszar mocno ucierpiały na skutek niemieckich bombardowań. 2 października 1940 obiekt znalazł się na terenie warszawskiego getta, a 15 listopada tego samego roku urządzono w nim tzw. Areszt Centralny dla Dzielnicy Żydowskiej (adres: ul. Gęsia 22 lub 24). W sierpniu 1942, w czasie wielkiej akcji deportacyjnej, stał się siedzibą Rady Żydowskiej, która musiała opuścić budynek przy ul. Grzybowskiej 26/28 z powodu wyłączenia z dzielnicy zamkniętej tzw. małego getta[7]. Od jesieni 1942 istniał również wychowawczy obóz pracy policji bezpieczeństwa.

Budynek został spalony w czasie powstania w getcie, a następnie od lipca 1943 do 5 sierpnia 1944 znajdował się na terenie obozu koncentracyjnego KL Warschau, tzw. „Gęsiówki”. Po wojnie na jego terenie przez krótki czas prowadzony był obóz NKWD (od stycznia do maja 1945), a od połowy 1945 polski obóz pracy dla Niemców odbudowujących Warszawę, który funkcjonował tu do 1949. W okresie 15–25 września 1946 prowadzone były również prace ekshumacyjne. W drugiej połowie 1949 założono na jego terenie Centralne Więzienie – Obóz Pracy Warszawa II Gęsiówka. Obóz zlikwidowano w 1956. Dość dobrze zachowane wypalone mury budynku rozebrano w 1965[1]. W jego miejscu znajduje się budynek Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN[8].

Galeria edytuj

Przypisy edytuj

  1. a b c d e f g h Szymon Kucharski, Robert Marcinkowski: Wojskowe Więzienie Śledcze nr 1, dawne Koszary Artylerii Koronnej, Koszary Wołyńskie. warszawa1939.pl. [dostęp 2015-10-22].
  2. a b Irena Malinowska-Kwiatkowska: Stanisław Zawadzki: 1743 - 1806. Państwowe Wydawnictwa Techniczne, 1953, s. 41, seria: Mistrzowie architektury polskiej. OCLC 913020877.
  3. 21.12.2015 – Koszary Wołyńskie – zanim powstało Muzeum POLIN [online], Wirtualny Sztetl, 21 grudnia 2015 [dostęp 2021-07-25].
  4. Zawadzki Stanisław. W: Samuel Orgelbrand: S. Orgelbranda Encyklopedja Powszechna z ilustracjami i mapami. T. XVI: Od Z do Żyżmorskie starostwo i Suplement. Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek i Drukarni S. Orgelbranda Synów, 1904, s. 54, seria: S. Orgelbranda Encyklopedia Powszechna. OCLC 830234083. [dostęp 2015-10-26].
  5. Stefan Kieniewicz: Warszawa w latach 1795-1914. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1976, s. 49.
  6. Historia Muranowa. Wszystko o Warszawie. [dostęp 2015-10-22].
  7. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 113. ISBN 978-83-63444-27-3.
  8. Jakub Jastrzębski. Niedoszłe centrum Muranowa. „Skarpa Warszawska”, s. 27, kwiecień 2023.