Kromołów (gmina)

Kromołów – dawna gmina wiejska, istniejąca do 1954 roku oraz w latach 19731977[4] w woj. kieleckim, śląskim, tzw. dużym katowickim (czasowo nazwanym stalinogrodzkim), tzw. małym katowickim (obecnie teren woj. śląskiego). Siedzibą gminy był Kromołów (do 1870 odrębna gmina miejska; od 1977 dzielnica Zawiercia)[5].

Kromołów
gmina wiejska
1867–1940, 1945–54 i 1973–77[1]
Herb
Herb
Państwo

 PRL

Województwo

1867–90: gubernia kielecka
1890–1915: gub. piotrkowska
1915–19 GG Lubelskie
1919–39: kieleckie (II RP)
1939–40: rejencja opolska[2]
1945: kieleckie (PRL)
1945–50: śląskie
1950–53: katowickie
1953–54: stalinogrodzkie
1973–75: katowickie
1975–77: katowickie (małe)

Powiat

1867–90: olkuski
1890–1915: będziński
1915–19 dąbrowski
1919–26: będziński
1927–39: zawierciański
1939–40: Kr. Warthenau[2]
1945–54: zawierciański
1973–75: zawierciański

Data powstania

1 stycznia 1867

Data likwidacji

1 stycznia 1973

Siedziba

Kromołów

Populacja (1974)
• liczba ludności


6300[3]

Szczegółowy podział administracyjny (1952)
Liczba gromad

6

brak współrzędnych
Portal Polska

Za Królestwa Polskiego gmina Kromołów należała początkowo do powiatu olkuskiego w guberni kieleckiej. 1 stycznia?/ 13 stycznia 1870 do gminy przyłączono pozbawiony praw miejskich Kromołów oraz część[6] pozbawionego praw miejskich Ogrodzieńca[7]. W 1890 roku gminę Kromołów przyłączono do powiatu będzińskiego w guberni piotrkowskiej[8].

W czasie I wojny światowej (1915 rok) gmina Kromołów została przecięta granicą niemiecko-austriacką. Wschodnia, terytorialnie większa część znalazła się pod okupacją austriacką, gdzie weszła w skład nowego powiatu dąbrowskiego. Natomiast zachodnia część (terytorialnie mniejsza lecz ludnościowo czterokrotnie większa) znalazła się pod okupacją niemiecką, gdzie weszła w skład nowego powiatu będzińskiego[9]. Z tej byłej części gminy Kromołów (a także z małej części, podobnie przeciętej granicą, gminy gminy Włodowice) Niemcy utworzyli miasto Zawiercie[10][11]. W 1916 roku gmina Kromołów liczyła 6567 mieszkańców (w 1914 roku 28.724) a Zawiercie 30.436 mieszkańców[12]. Po odzyskaniu niepodległości władze polskie utrzymały status miejski Zawiercia (a zarazem podziału gminy Kromołów)[13], mimo wydanego w marcu 1919 rozporządzenia unieważniającego wszelkie zmiany w podziale administracyjnym Królestwa Polskiego wprowadzone przez okupantów[14].

Na początku okresu międzywojennego gmina Kromołów należała do powiatu będzińskiego w woj. kieleckim. 1 stycznia 1927 roku gmina weszła w skład nowo utworzonego powiatu zawierciańskiego w tymże województwie[15]. Po wojnie gmina przez bardzo krótki czas zachowała przynależność administracyjną, lecz już 18 sierpnia 1945 roku została wraz z całym powiatem zawierciańskim przyłączona do woj. śląskiego[16] (od 6 lipca 1950 roku pod nazwą woj. katowickie[17], a od 9 marca 1953 jako woj. stalinogrodzkie[18]). 1 stycznia 1951 roku część obszaru gminy Kromołów (kolonie Warty i Ręby oraz przysiółek Stawki) przyłączono do Zawiercia[19].

1 lipca 1952 roku gmina składała się z 6 gromad: Blanowice, Bzów, Kromołów, Łośnice, Pomrożyce i Skarżyce[20]. Jednostka została zniesiona 29 września 1954 roku wraz z reformą wprowadzającą gromady w miejsce gmin[21].

Gmina została reaktywowana 1 stycznia 1973 roku w powiecie zawierciańskim w woj. katowickim[22]. W jej skład weszło 8 sołectw: Blanowice, Bzów, Karlin, Kromołów, Łośnice, Pomrożyce, Skarżyce i Żarkowice[23].

1 czerwca 1975 roku gmina weszła w skład nowo utworzonego mniejszego woj. katowickiego[24].

1 lutego 1977 roku gmina została zniesiona[25], a jej obszar włączony do miasta Zawiercia[26].

PrzypisyEdytuj

  1. Od 1919 jednostka administracyjna nowo utworzonego polskiego woj. kieleckiego; w czasie II wojny światowej przejściowo poza administracją polską.
  2. a b Gmina zniesiona w latach 1940–45 (włączona do gminy Włodowice)
  3. Liczba ludności z publikacji „Rocznik Demograficzny Polski”, GUS 1975–1995
  4. Do 28 września 1954 oraz od 1 stycznia 1973 do 31 stycznia 1977
  5. Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej – podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933
  6. Drugą część Ogrodzieńca włączono do gminy Złożeniec, tworząc z części gminy Złożeniec wraz z częścią Ogrodzieńca nową gminę Ogrodzieniec
  7. Postanowienie z 7 (19) listopada 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 425)
  8. Maria Nietyksza: Rozwój miast i aglomeracji miejsko-przemysłowych w Królestwie Polskim, 1865–1914. Warszawa: PWN, 1986, s. 358-359.
  9. Kaiserlich Deutsches Generalgouvernement Warschau mit dem angrenzenden K.u.K. Millitärgeneralgouvernement in Polen
  10. Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej: Rocznik Statystyki Rzeczypospolitej Polskiej, R. 1, cz. 1 (1920/1921)
  11. Andrzej Gawryszewski: Ludność Polski w XX wieku (rozdział II – Terytorium i podział administracyjny). Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania, 2005.
  12. Stan szkolnictwa powszechnego w grudniu 1917 r. na terytorjum obu byłych jeneralnych gubernatorstw: Warszawskiego i Lubelskiego
  13. Dz.U. z 1919 r. nr 13, poz. 140
  14. Rozporządzenie Min. Spraw Wewn. z dnia 19 marca 1919 r. (Dz. Urz. Min. Spraw Wewn. Nr 21 poz. 265)
  15. Dz.U. z 1926 r. nr 125, poz. 727
  16. Dz.U. z 1945 r. nr 27, poz. 167
  17. Dz.U. z 1950 r. nr 28, poz. 255
  18. Dz.U. z 1953 r. nr 13, poz. 51
  19. Dz.U. z 1950 r. nr 48, poz. 436
  20. Wykaz Gromad Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej według stanu z dnia 1.VII 1952 r., PRL, GUS, Warszawa
  21. Dz.U. z 1954 r. nr 43, poz. 191
  22. Dz.U. z 1972 r. nr 49, poz. 312
  23. Uchwała Nr XX/99/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 6 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie katowickim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 20 grudnia 1972 r., Nr. 12, Poz. 103)
  24. Dz.U. z 1975 r. nr 17, poz. 92
  25. Dz.U. z 1977 r. nr 3, poz. 14
  26. Dz.U. z 1977 r. nr 3, poz. 15