Kruszyniany

wieś w województwie podlaskim

Kruszyniany (biał. Крушыняны/Krušyniany[1]) – wieś w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie sokólskim, w gminie Krynki.

Artykuł 53°10′50″N 23°48′54″E
- błąd 38 m
WD 53°13'N, 23°50'E, 53°10'43.36"N, 23°48'49.14"E
- błąd 20539 m
Odległość 5 m
Kruszyniany
wieś
Ilustracja
Meczet w Kruszynianach
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat sokólski
Gmina Krynki
Wysokość 138-157 m n.p.m.
Liczba ludności (2006) 160
Strefa numeracyjna 85
Tablice rejestracyjne BSK
SIMC 0032649
Położenie na mapie gminy Krynki
Mapa lokalizacyjna gminy Krynki
Kruszyniany
Kruszyniany
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kruszyniany
Kruszyniany
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Kruszyniany
Kruszyniany
Położenie na mapie powiatu sokólskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu sokólskiego
Kruszyniany
Kruszyniany
Ziemia53°10′50″N 23°48′54″E/53,180556 23,815000
Główna ulica Kruszynian

Wieś położona w pobliżu rzeki Nietupy na skraju znajdujących się nad nią łąk, lasów oraz wzniesień (rozciągających się w kierunku pd.-wsch. od wsi) dochodzących do 161 m n.p.m.

HistoriaEdytuj

Wieś została założona prawdopodobnie w wieku XVII. W dniu 12 marca 1679 Jan III Sobieski nadał Tatarom m.in. Kruszyniany oraz pobliskie wsie Nietupa, Łużany, jak też część Poniatowicz. Osadzeni muzułmanie, zwani Lipkami, walczyli po stronie Polski w wojnie z Turkami. W Kruszynianach (obok ok. 45 innych rodzin) osiadł na stałe płk Samuel Murza Krzeczowski, który uratował życie królowi w bitwie pod Parkanami. W drodze na sejm do Grodna król zatrzymał się u Krzeczowskiego. Kruszyniany stanowiły duży ośrodek muzułmański. Tutaj sporządzano dzieła o treści religijno-obyczajowej tzw. kitaby. Jeden z nich powstał w 1792 dzięki kopiście Jusufowi Heliaszewiczowi.

W 1915 r. w związku z wybuchem I wojny światowej i niepowodzeniami Armii Imperium Rosyjskiego na froncie wschodnim większość ludności prawosławnej i tatarskiej Kruszynian masowo ewakuowała się w czasie bieżeństwa w głąb Rosji, gdzie przebywała na wygnaniu parę lat. Powroty do wsi rozpoczęły się po 1918 r., czyli po wybuchu rewolucji październikowej, i trwały z różną intensywnością przez następne dziesięciolecie. Znaczna część mieszkańców Kruszynian nie powróciła jednak z Rosji[2].

Według Pierwszego Powszechnego Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku, wieś Kruszyniany liczyła 54 domostwa i 364 mieszkańców. Miejscowość zamieszkiwana była wówczas przez wiernych 4 wyznań monoteistycznych. Większość mieszkańców w liczbie 170 zadeklarowało wyznanie prawosławne, 141 zadeklarowało wyznanie rzymskokatolickie, 32 wyznanie mahometańskie, a pozostałych 21 zgłosiło wyznanie mojżeszowe. Ponadto Kruszyniany zamieszkiwane były przez przedstawicieli trzech narodowości. Większość mieszkańców w liczbie 201 zgłosiło polską przynależność narodową, 142 zadeklarowało białoruską przynależność narodową, a pozostałe 21 narodowość żydowską. W owym czasie miejscowość znajdowała się w gminie Hołynka w powiecie grodzieńskim[3].

Po II wojnie światowej lokalną wspólnotę muzułmańską zasilili repatrianci muzułmańscy z terenów Białoruskiej SRR.[potrzebny przypis]

W 1980 w Kruszynianach zamieszkiwało 289 osób, z tego 33 wyznania muzułmańskiego, reszta wyznania prawosławnego (we wsi znajduje się parafia prawosławna) i rzymskokatolickiego. Mieszkańcy wsi posługiwali się dialektem języka białoruskiego zwanym przez nich językiem prostym[2]. Do dzisiaj mieszka tutaj niewielka mniejszość tatarska[4][5].

W Kruszynianach znajdowała się strażnica WOP.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa białostockiego.

W nocy z 28/29 czerwca 2014 r. zarówno meczet w Kruszynianach jak i miejscowy cmentarz muzułmański padły ofiarą aktu wandalizmu i profanacji. Na zabytkowych ścianach świątyni oraz na blisko 30 nagrobkach wymalowano sprejem symbole polski walczącej oraz rysunki świni, zwierzęcia uważanego w islamie za nieczyste[6]. Oburzyło to mieszkańców wsi, którzy pomimo dzielących ich różnic narodowościowo-religijnych natychmiast przystąpili do odnowy zdemolowanych obiektów. W maju 2015 r. prokuratura umorzyła śledztwo w tej sprawie z powodu niewykrycia sprawców[7].

W 2019 r. władze gminy Krynki wydały pozytywną decyzję środowiskową dla budowy dwóch przemysłowych ferm drobiu z przeznaczeniem na 240 tysięcy kur, które miałyby powstać w obrębie Kruszynian. Spotkało się to z protestami lokalnej społeczności, która obawiała się poważnego zanieczyszczenia środowiska, dewastacji krajobrazu oraz degradacji tradycyjnego charakteru wsi, co w konsekwencji mogłoby doprowadzić do odpływu turystów. W obronie mieszkańców zaangażował się Rzecznik Praw Obywatelskich, który przyczynił się do zablokowania inwestycji[8][9]. Obecnie (2020 r.) sprawa budowy kurników w Kruszynianach rozpatrywana jest przez sąd administracyjny[10].

ZabytkiEdytuj

Inne obiektyEdytuj

Atrakcje turystyczne w pobliżu wsiEdytuj

  • Szlak ekumeniczny wokół zalewu Ozierany, zbudowany w 2006 roku – ma początek i koniec w Kruszynianach
  • Rezerwat Nietupa, zwany potocznie „Czarny Roh” („Czarny Róg”)
  • Liczne punkty widokowe, m.in. Kosmata Góra

PrzypisyEdytuj

  1. Крушыняны, вёска. Radzima.net. [dostęp 2016-06-21].
  2. a b Tam zostało moje dzieciństwo. Stefan Mustafa Jasiński, imam z Malawicz Górnych. W: Co nam zostało z bieżeństwa? [on-line]. biezenstwo.pl. [dostęp 2016-07-29].
  3. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych.. T. 5: Województwo białostockie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 1924, s. 42 (33).
  4. Województwo białostockie – KAW 1980.
  5. Słownik biograficzny Tatarów polskich XX wieku, „Znad Wilii”, nr 4 (68) z 2016 r., s. 77-82, 2016.
  6. Meczet w Kruszynianach celem ataku wandali. tvn24.pl, 2014-06-29. [dostęp 2018-07-27].
  7. Łukasz Wiśniewski: Zniszczony meczet i mizar w Kruszynianach. Sprawcy brak. bialystokonline.pl. [dostęp 2015-05-08].
  8. Uciążliwe inwestycje wokół Kruszynian na Podlasiu. Zastępca RPO spotyka się z władzami i lokalną społecznością. Rzecznik Praw Obywatelskich, 2020-05-31. [dostęp 2020-04-18].
  9. Sprawa ferm w Górkach i Kruszynianach. RPO przystępuje do sprawy przed NSA. Rzecznik Praw Obywatelskich, 2020-11-06. [dostęp 2020-04-18].
  10. Maciej Chołodowski: Zbliża się koniec tatarskich Kruszynian? Potężna ferma drobiu może jednak powstanie. Gazeta Wyborcza, 2020-01-16. [dostęp 2020-04-18].
  11. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie. 2019-12-31.
  12. Tatarskim szlakiem. Kruszyniany i okolice. Przewodnik. Kruszyniany 2010, s. 11.
  13. Andrzej Michałowski, Alicja Sulimierska, Elżbieta Baniukiewicz: Studia i Materiały. Wykaz zabytkowych cmentarzy w Polsce. Województwo Białostockie. Warszawa: Ośrodek Ochrony Zabytkowego Krajobrazu. Narodowa Instytucja Kultury, 1996, s. 34.

Linki zewnętrzneEdytuj