Krwawy chleb

powieść Władysława Umińskiego

Krwawy chleb. Przygody polskiego tułacza (późniejsze wydania pt. Znojny chleb; podtytuł opuszczony lub zmieniony w niektórych wydaniach do Przygody młodego tułacza polskiego w Europie i w Ameryce lub Przygody robotnika polskiego w Ameryce[1]) – powieść przygodowa dla młodzieży Władysława Umińskiego z 1909 roku (w odcinkach; wydanie książkowe z 1912 roku). Doczekała się blisko 10 wydań. Książką opisuje ciężką, „krwawą” pracę głównego bohatera, polskiego emigranta do Stanów Zjednoczonych.

Krwawy chleb
Autor

Władysław Umiński

Typ utworu

powieść przygodowa

Wydanie oryginalne
Język

polski

Data wydania

1909

Historia wydań

edytuj

Powieść była opublikowana w odcinkach w ilustrowanym magazynie „Wieczory Rodzinne” w 1909 roku (nr 5–28, 35–52) i następnym (nr 3-11, 13-26, 28, 32, 35-47, 49–53), a następnie wydana jako książka w 1912 w wydawnictwie Gebethner i Wolff. Kolejne wydania ukazały się m.in. w latach 1916, 1921, 1928, 1948, 1954, 1955, 1957 i 1968. Powieść przetłumaczono także na j. angielski[1].

Fabuła

edytuj

Bohaterem powieści jest polski emigrant, Sobiesław Mrocki, szukający pracy w Ameryce po dezercji z armii pruskiej(inne języki). Pracuje tam na plantacjach kawy w Brazylii, skąd, wyzyskiwany, ucieka przez puszczę do Stanów Zjednoczonych, walczy z bandytami, pracuje na kolei, w hotelu i w fabryce, zapisuje się do armii amerykańskiej, bierze udział w tłumieniu ostatniego powstania Indian i w końcu zdobywa upragniony majątek, a także małżonkę, i zostaje właścicielem plantacji w Kalifornii[2][3][4][5].

Odbiór i analiza

edytuj

W 1946 roku siostra M. Andrea pisząc dla „Polish American Studies” opisała książkę jako „bardzo interesującą powieść przygodową dla młodzieży”, opartą na autentycznych doświadczeniach imigrantów, choć podkoloryzowanych[3].

W 1950 roku plany wydania książki odrzuciła cenzura komunistyczna z uwagą "powieść szkodliwa wychowawczo, o akcentach rasistowskich, gloryfikująca Stany Zjednoczone"; książkę jednak dopuszczono do druku kilka lat później w 1954 roku[6].

W 1956 roku Andrzej Lange w „Pamiętniku Literackim” opisał bohatera powieści jako „wszędzie wyzyskiwanego”[2].

W 1957 recenzent Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich zauważył, że bohater, zapisując się do armii amerykańskiej tłumiącej powstanie Indian, „za cenę zdrady ideałów młodości osiągnął upragniony dobrobyt”. Recenzent pozytywnie wyraził się o książce, zauważając, że "to nie tylko barwny świat przygód. Mówi ona także prawdę o życiu [emigrantów europejskich do Ameryki]"[4][7].

Pedagog Łukasz Kurdybacha w swojej Historii wychowania z 1968 pozytywnie wyraził się o tej książce, pisząc, że jest to jedna z „powieści o nie przemijającej wartości”, ukazująca „żywotne idee narodowowyzwoleńcze i losy tułacze emigrantów”[8].

W 1969 r. w „Miesięczniku literackim” opisano książkę jako „powieść obyczajową... szlachetną w tendencji, ale literacko mierną”[9]. W tym samym roku w recenzent w „Nowych książkach” zauważył, że jej „szczęśliwe, ba, przecudownie szczęśliwe zakończenie powieści budziło zawsze zdziwienie krytyków”. Recenzent zauważa, że „Mimo scenerii amerykańskiej Znojny chleb jest książką o Polakach i polskich problemach”, i poleca też uwadze zawarte w tym wydaniu posłowie Stanisława Zielińskiego, według którego książka „realizuje rodzimy mit o zasłużonym odpoczynku w ojczystej zagrodzie”, a osadzenie fabuły w Ameryce podyktowane było realiami w jakich książka powstała (okres zaborów i I Wojny Światowej)[5]. Zieliński napisał, że książka ta, „nie zapomniana przez czytelników”, nie jest „reklamą” Kalifornii, ale raczej, „zachowując pozory powieści przygodowej, Umiński napisał książkę zapowiadającą ofiary i walkę... Dopiero po wojnie można będzie myśleć o domu... [jest to] książka o Polakach i polskiej, nadciągającej z wojną przyszłości”[10].

W 1973 Krystyna Kuliczkowska pisała, że książka nawiązuje to motywów o Polakach na obczyźnie i walki o wyzwoleniu narodowym, „zawiera wiele mocnych akcentów społecznych, świadczących o ambicji szerszego potraktowania problemów istotnych dla epoki”, pisząc też, że bohaterowie jej „uczestniczą - dla zarobku - w tłumieniu ruchów wolnościowych”[11]. Wcześniej pisała, że książka zawiera „ostre akcenty krytyki społecznej”, specyficznie zwracając uwagę na to że, jej bohater „jest członkiem wielomilionowej armii chicagowskich bezrobotnych, nieludzko eksploatowanych przez fabrykantów w okresie prac sezonowych”[12].

Przypisy

edytuj
  1. a b Jadwiga Czachowska (red.), Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik biobibliograficzny. T. 8, Ste – V, Alicja Szałagan (red.), 2003, s. 437 [dostęp 2023-10-12].
  2. a b Andrzej Lange, W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza, „Pamiętnik Literacki”, 47 (4), 1956, s. 351-88.
  3. a b M. Andrea, America in the Polish Novel, „Polish American Studies”, 3 (1/2), 1946, s. 13–20, ISSN 0032-2806, JSTOR20147060.
  4. a b Literatura piękna: adnotowany rocznik biliograficzny, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich., 1968, s. 387 [dostęp 2024-02-11] (pol.).
  5. a b Nowe książki, Wiedza Powszechna, 1969, s. 112 [dostęp 2024-02-11] (pol.).
  6. Kamila Budrowska. Autsajderzy literatury: Kornel Makuszyński i Władysław Umiński. „Wschodni Rocznik Humanistyczny”. t. 12, s. 308-, 2015. Białystok: Uniwersytet w Białymstoku. ISSN 1731-982X. [dostęp 2023-10-02]. 
  7. Literatura piękna, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, 1957, s. 379 [dostęp 2024-02-11] (pol.).
  8. Łukasz Kurdybacha, Historia wychowania, t. 2, 1968, s. 686 [dostęp 2024-01-26] (pol.).
  9. Miesięcznik literacki, Warszawskie Wydawn. Prasowe RSW "Prasa", 1969, s. 134 [dostęp 2024-02-11] (pol.).
  10. Stanisław Zieliński, Posłowie, [w:] Władysław Umiński, Znojny chleb, Nasza Księgarnia, 1968, s. 309-313 [dostęp 2024-02-15] (pol.).
  11. Krystyna Kuliczkowska, Literatura okresu Młodej Polski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Instytut Badań Literackich (Polska Akademia Nauk), 1973, s. 592-594 [dostęp 2024-02-22] (pol.).
  12. Krystyna Kuliczkowska, Wielcy pisarze-dzieciom: (Sienkiewicz i Konopnicka), Nasza Księg., 1964, s. 48 [dostęp 2024-02-25] (pol.).