Krześnica

wieś w województwie zachodniopomorskim

Krześnica (do 1945 niem. Wilkersdorf) – wieś w Polsce położona w województwie zachodniopomorskim, w powiecie myśliborskim, w gminie Dębno. Według danych z 2023 miejscowość liczyła 364 mieszkańców[4].

Krześnica
wieś
Państwo

 Polska

Województwo

 zachodniopomorskie

Powiat

myśliborski

Gmina

Dębno

Wysokość

58 m n.p.m.

Liczba ludności (2023)

364[2]

Strefa numeracyjna

95

Kod pocztowy

74-404[3]

Tablice rejestracyjne

ZMY

SIMC

0179944

Położenie na mapie gminy Dębno
Mapa konturowa gminy Dębno, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Krześnica”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko lewej krawiędzi nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Krześnica”
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa konturowa województwa zachodniopomorskiego, blisko dolnej krawiędzi po lewej znajduje się punkt z opisem „Krześnica”
Położenie na mapie powiatu myśliborskiego
Mapa konturowa powiatu myśliborskiego, blisko dolnej krawiędzi nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Krześnica”
Ziemia52°39′19″N 14°43′11″E/52,655278 14,719722[1]
Strona internetowa

Wieś znajdowała się od 1 połowy XIII w. na uposażeniu chwarszczańskich templariuszy i następnie joannitów, od około 1250 na terytorium powstałej Nowej Marchii. Od 1540 Krześnica wchodziła w skład domeny elektora brandenburskiego w Chwarszczanach, następnie stanowiła majątek państwowy do 1945 Od 1945 leży w granicach Polski.

Niemiecka nazwa Willekinesdorf//Wilkersdorf wywodzona jest od[5]:

  • imienia preceptora zakonu templariuszy w Niemczech i Polsce Widekinda (Widekinusa), którego imię występuje w dokumencie z 31.12.1262 wydanym w Torgelow i jest tłumaczone w tym przypadku jako Willekin; oboczność w nazwie wynika z oboczności imienia Willekin//Wilker (< Wille),
  • + -dorf „wieś”.

Niektórzy historycy negują tłumaczenie imienia preceptora Widekind (Widekinus) jako Willekin[6][7]. Ponadto, Widekind był zwierzchnikiem całej prowincji (Niemcy i Polska) i rezydował nie w Chwarszczanach (które zostały wydzielone z przeoratu niemieckiego w 1291[8]), lecz w Niemczech.

Nazwa na przestrzeni wieków: Willekinesdorp 1262; Willikinsdorf 1295; Wilkersdorff 1460; Wilkersdorf 1822; Wilkersdorf do 1945. Nazwa Krześnica, nadana po 1945 jest rekonstrukcją nazwy pobliskiego strumienia – Kreisnitz, bądź Krustniz[9].

Niektóre źródła niepoprawnie identyfikują Krześnicę ze wsią Velikavetz, wymienianą w 1232 w nadaniach Władysława Odonica na rzecz templariuszy – jest to Wielowieś. Około 1930 Helmut Lüpke zlokalizował miejsce po dawnej komandorii niedaleko dawnego młyna Tempels Klein Mühle opodal Wielowsi; potwierdzili to następnie Hubert Ludat (1931) oraz A. Łosińska i M. Nowacki (1993)[10].

Położenie

edytuj

Wieś położona jest 8 km na płd.-wsch. od Kostrzyna nad Odrą.

Zgodnie z podziałem fizycznogeograficznym Polski według Kondrackiego teren, na którym położony jest Krześnica należy do prowincji Niziny Środkowoeuropejskiej, podprowincji Pojezierza Południowobałtyckiego, makroregionu Pojezierze Południowopomorskie oraz w końcowej klasyfikacji do mezoregionu Równina Gorzowska[11].

Historia

edytuj
  • VIII-poł. X w. – w widłach Odry i dolnej Warty znajduje się odrębna jednostka terytorialna typu plemienneg, prawdopodobnie powiązana z plemieniem Lubuszan. Na północy od osadnictwa grupy cedyńskiej oddzielały ją puszcze mosińska (merica Massen) i smolnicka (merica Smolnitz). Mieszkańcy zajmowali się gospodarką rolniczo-hodowlaną
  • 960–972 – książę Mieszko I opanowuje tereny nadodrzańskie, obejmujące obręb późniejszej kasztelani cedyńskiej, ziemię kiniecką i kostrzyńską
  • 1005 (lub 1007) – Polska traci zwierzchność nad Pomorzem, w tym również nad terytorium w widłach Odry i dolnej Warty
  • 1112-1116 – w wyniku wyprawy Bolesława Krzywoustego, Pomorze Zachodnie uznaje zwierzchność lenną Polski
  • Pocz. XIII w. – obszar na północ od linii Noteci-dolnej Warty i zachód od Gwdy w dorzeczu Myśli, Drawy, środkowej Iny, stanowi część składową księstwa pomorskiego; w niewyjaśnionych okolicznościach zostaje przejęty przez księcia wielkopolskiego Władysława Laskonogiego, a następnie jego bratanka, Władysława Odonica
  • 1250 – margrabiowie brandenburscy z dynastii Askańczyków rozpoczynają ekspansję na wschód od Odry; z zajmowanych kolejno obszarów powstaje z czasem Nowa Marchia
  • 31.12.1262 – wzmianka w dokumentach templariuszy pod nazwą Willekinesdorp; Jan i Otton z dynastii askańskiej zawierają ugodę z Widekindem (Widekinusem), mistrzem templariuszy w Niemczech i krajach słowiańskich, na mocy którego templariusze w zamian za zrzeczenie się praw do miejscowości leżących przy drodze do Gorzowa (oppidum – prawdopodobnie przedlokacyjna osada targowa pod Kostrzynem, Kłośnica, Warniki, Dąbroszyn, Pudignowe i Witnica) oraz dóbr komandorii w Myśliborzu, otrzymują potwierdzenie posiadania komandorii chwarszczańskiej wraz z dziesięcioma wsiami (Bogusław, Carkzowe?, Cychry, Dargomyśl, Dębno, Gudzisz, Krześnica, Nyvik?, Oborzany, Sarbinowo). Formą zadośćuczynienia jest dodatkowo wieś Kaleńsko w ziemi kostrzyńskiej, będąca wcześniej w posiadaniu rycerskim[12].
  • 02.05.1312 – rozwiązanie zakonu templariuszy bullą Ad providam papieża Klemensa V
  • 1312 – posiadłości templariuszy na obszarze Marchii zajmują margrabiowie brandenburscy
  • 1318 – w układzie zawartym w Cremmen, negocjowanym przez przedstawicieli przeora niemieckiego Pawła z Modeny i Leonarda de Tiburtis, margrabiowie brandenburscy potwierdzili joannitom posiadanie dóbr templariuszy
  • 1320-1323 – po wygaśnięciu dynastii askańskiej, Nowa Marchia przejściowo przechodzi we władanie książąt pomorskich
  • 1323 – władzę w Nowej Marchii obejmują Wittelsbachowie
  • 02.04.1335 – w Chwarszczanach wymienia się joannitów jako właścicieli[13]
  • 1402-1454/55 – ziemie Nowej Marchii pod rządami zakonu krzyżackiego.
  • 1433-34 – zbrojne najazdy dokonane przez wójta krzyżackiego Henryka von Rabenstein na dwór chwarszczański i konfiskata mienia komandorii
  • 1434 – zaangażowanie w spór najwyższych władz świeckich i kościelnych kończy spór komandorii chwarszczańskiej z zakonem krzyżackim wydaniem wyroku korzystnego dla joannitów
  • 1535-1571 – za rządów Jana kostrzyńskiego Nowa Marchia staje się niezależnym państwem w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego
  • 1538 – margrabia Jan kostrzyński oficjalnie wprowadza na terenie Nowej Marchii luteranizm jako religię obowiązującą
  • 15.06.1540 – komandoria Chwarszczany przejęta przez margrabiego Jana z Kostrzyna od joannitów, którzy zostają zmuszeni do przeniesienia konwentu do Świdwina. W Chwarszczanach zorganizowano siedzibę domeny państwowej, w skład której wchodzi również wieś Krześnica
  • 1629 – jako lennik wsi Krześnica występuje Kurt von Stör[14]
  • 1618-1648 (wojna trzydziestoletnia) – zniszczenia wsi w wyniku działań wojennych; kilkukrotnie grabiona przez wojska cesarskie, jak i szwedzkie
  • 1632 – kościół staje się filialnym parafii w Sarbinowie[14]
  • 1701 – powstanie Królestwa Prus
  • 1718 – wieś liczy 16 pełnych gospodarzy, 12 zagrodników, którzy uprawiają 45 łanów ziemi. Folwark liczy 12 łanów. We wsi są 2 karczmy[14]
  • 15.08.1758 – Krześnica zostaje spalona (34 domy, 31 stodół i 41 stajni) przez pustoszące okolice oddziały rosyjskie (kozaków)[14]
  • 25.08.1758 – prusko-rosyjska bitwa pod Sarbinowem (Zorndorf); zniszczeniu ulega kościół i pozostałe zagrody wiejskie
  • Po 1758 – odbudowa wsi. Fryderyk II z kasy domeny chwarszczańskiej nakazuje wyasygnować na pomoc 1604 talary. Podniesiona ze zniszczeń wieś dzieli się na „przednią” i „tylną”, zamieszkuje ją 20 chłopów i 50 zagrodników oraz liczy ona pewną liczbę małych gospodarstw[14].
Przyległości Krześnicy w XIX / XX w.
Niemiecka nazwa Obiekt Położenie Polska nazwa
Chausseekolonie (Neu Wilkersdorf) kolonia 3 km na płd.-wsch. Krześniczka[15]
  • 1806-1807 – Nowa Marchia pod okupacją wojsk napoleońskich; na mocy traktatu w Tylży w dniu 12.07.1807 wojska francuskie opuszczają terytorium państwa pruskiego z wyjątkiem niektórych ważniejszych twierdz, pod warunkiem spłaty bądź zabezpieczenia nałożonej na Prusy kontrybucji wojennej
  • 1807-1811 – reformy gospodarcze Steina- Hardenberga dotyczące zniesienia poddaństwa chłopów w Prusach
  • 1815-1818 – reformy administracyjne Prus zmieniają strukturę Nowej Marchii; wieś należy do powiatu Kostrzyn, w rejencji frankfurckiej, w prowincji brandenburskiej
  • 1836 (1839) – w związku z likwidacją powiatu Kostrzyn[16], wieś przechodzi do powiatu Chojna, w rejencji frankfurckiej, w prowincji brandenburskiej
  • 1871-1918 – Nowa Marchia w ramach zjednoczonej Drugiej Rzeszy Niemieckiej
  • 1890-1892 – zbudowany zostaje nowy kościół
  • 1900 – wieś posiada 2000 mórg ziemi, domena państwowa również około 2000 mórg, zaś 300 mórg jest własnością kościelną[14]
  • 1927 – Krześnica opisana w katalogu zabytków powiatu chojeńskiego; liczy 877 mieszkańców, 1529 ha powierzchni, dobra folwarczne 39,5 ha z zatrudnieniem 151 osób. Razem we wsi zamieszkiwało 1028 mieszkańców
  • 31.01.1945 – zajęcie przez wojska 2 Armii Pancernej 1 Frontu Białoruskiego. Zniszczeniu ulega kościół.
Właściciele Krześnicy
Właściciel Lata
Zakon Templariuszy 1232-1312
Margrabiowie brandenburscy 1312-1318
Zakon Joannitów 1318-1540
Margrabiowie brandenburscy,
królowie Prus,
państwo niemieckie
[w domenie Chwarszczany]
1540-1945

Ludność

edytuj

Ludność w ostatnich 3 stuleciach[17][18][19][20]:

Gospodarka

edytuj

Struktura działalności gospodarczej na dzień 31.10.2004[9]:

Dział Ilość
Produkcja 1
Transport 1
Handel 1
Usługi 1

W Krześnicy funkcjonują 63 gospodarstwa rolne o łącznej powierzchni 835,95 ha, nastawione na produkcję zbóż (żyto, pszenica, owies, jęczmień i pszenica) oraz hodowlę trzody chlewnej i bydła. Jest to rolnictwo tradycyjne, brak jest gospodarstw nastawionych na produkcję ekologiczną.

Struktura gospodarstw indywidualnych:

Użytki rolne Pow. w ha
Orne 764,78
Zielone 56,89
Lasy 0,15
Razem 821,82

Powierzchnia gospodarstw:

Pow. w ha Ilość
1-5 24
5-10 14
10-20 16
20-50 5
50-100 3
>100 1

Organizacje i instytucje

edytuj
  • Sołectwo Krześnica – ogół mieszkańców wsi Krześnica stanowi Samorząd Mieszkańców Sołectwa
  • Ochotnicza straż pożarna – założona 6 kwietnia 1946 przez Mikołaja Strelczuka, następnie naczelnika OSP (do 1950)
  • Stowarzyszenie Gospodyń Wiejskich w Krześnicy – założone 3 marca 1948 przez Leokadię Morawską, następnie przewodniczącą (rolniczka, żona osadnika wojskowego); koło liczyło 16 członkiń. Kolejne przewodniczące: 1969-70 Barbara Małek, 1970-73 Mariannę Kożuszek, 1973-1985 Alina Zagórowska, 1985-1988 Maria Nowak, 1988-? Zofia Płońska,?-1998 Bożena Szczepaniak, 1998-obecnie Maria Zagorowska. Celem działalności jest wypożyczanie sprzętu gospodarstwa domowego, organizowanie imprez okolicznościowych dla społeczności wiejskiej. 29 września 2000 koło zostało zarejestrowane jako „Stowarzyszenie Gospodyń Wiejskich w Krześnicy”.

Edukacja

edytuj

Dzieci uczęszczają do szkoły podstawowej w Sarbinowie, natomiast młodzież do Gimnazjum Publicznego w Dębnie lub Smolnicy.

Szkoła Podstawowa w Krześnicy powstała w 1946 w budynku nr 33, w systemie 3-klasowym, następnie 4-klasowym do 1960, potem 8-klasowym. Ze względu na powiększenie liczby uczniów, zajęcia prowadzono w 3 budynkach. W 1950 do szkoły uczęszczało 85 uczniów, nauczało 5 nauczycieli[21]. Długoletnim dyrektorem był Aleksander Braczkowski. Po jego przejściu na emeryturę w 1972 dyrektorem szkoły została Gabriela Migdał. Szkołę zlikwidowano w 1976, a uczniów przeniesiono do szkoły w Sarbinowie[9].

Atrakcje turystyczne

edytuj
  • Kaplica pw. Matki Bożej Królowej Polski – dawna kaplica cmentarna, poświęcona jako kościół 15.06.1974, odnowiona w 2003

Średniowieczny kościół znajdował się na wschód od cmentarza. Rozebrany, na jego miejscu w latach 1890–1892 zbudowano nową świątynię z głazów narzutowych, która istniała do 1945 W czasie działań wojennych częściowo zburzona, uszkodzona została wieża i pokrycie dachowe. Kościół nie został odbudowany.

Przypisy

edytuj
  1. Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 63374
  2. NSP 2021: Ludność w miejscowościach statystycznych [online], Bank Danych Lokalnych GUS, 19 września 2022 [dostęp 2022-10-07].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 635 [zarchiwizowane 2022-10-26].
  4. Urząd Miasta i Gminy Dębno, Dane Statystyczne. [dostęp 2013-09-19].
  5. Nazwy miejscowe Polski: historia – pochodzenie – zmiany. Kazimierz Rymut (red.). T. V. Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, 1996, s. 396. ISBN 83-85579-29-X.
  6. Karty z dziejów Dębna. Dębno: PPH „Zapol” Dmochowski Sobczyk, 2005, s. 77. ISBN 83-60140-35-9.
  7. Nos frater widekinus, domorum militie templi in alemania et slauia preceptor (...). Adolph Friedrich Riedel: Codex diplomaticus Brandenburgensis: Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Quellenschriften für die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten. T. I. Morin, 1843, s. 70.
  8. Maria Starnawska: Między Jerozolimą a Łukowem. Zakony krzyżowe na ziemiach polskich w średniowieczu. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2006, s. 59. ISBN 83-7181-426-7.
  9. a b c Plan Rozwoju Wsi Krześnica, Załącznik 4 do uchwały Nr XVIII/117/2007 Rady Miejskiej z dnia 6 grudnia 2007.
  10. Maria Starnawska: Między Jerozolimą a Łukowem. Zakony krzyżowe na ziemiach polskich w średniowieczu. Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2006, s. 56. ISBN 83-7181-426-7.
  11. Karty z dziejów Dębna. Dębno: PPH „Zapol” Dmochowski Sobczyk, 2005, s. 25. ISBN 83-60140-35-9.
  12. Adolph Friedrich Riedel: Codex diplomaticus Brandenburgensis. T. XIX. Morin, 1860, s. 5–6.
  13. Adolph Friedrich Riedel: Codex diplomaticus Brandenburgensis. T. XIX. Morin, 1860, s. 196–197.
  14. a b c d e f Karty z dziejów Dębna. Dębno: PPH „Zapol” Dmochowski Sobczyk, 2005, s. 78. ISBN 83-60140-35-9.
  15. GenWiki-Neu Wilkersdorf. [dostęp 2010-06-12].
  16. Powiat kostrzyński rozwiązano w 1836, lecz na skutek protestów junkrów król Fryderyk Wilhelm III zawiesił rozporządzenie i dopiero w 1839 ostatecznie rozwiązał powiat, pozostawiając w Kostrzynie ekspozyturę Landratury w Chojnie, która stanowiła organ zwierzchni dla południowej części powiatu chojeńskiego. Kostrzyn nad Odrą. Dzieje dawne i nowe. Jerzy Marczewski (red.). Poznań: Instytut Zachodni, 1991, s. 252. ISBN 83-85003-58-4.
  17. Friedrich Wilhelm August Bratring: Statistisch-topographische Beschreibung der gesammten Mark Brandenburg: Für Statistiker, Geschäftsmänner, bes. für Kameralisten. Die Neumark. Berlin: Friedrich Maurer, 1809, s. 125.
  18. Leopold Krugg: Neues topographisch-statistisch-geographisches Wörterbuch des Preussischen Staats. T. 5. Halle: Karl August Kümmel, 1823, s. 159.
  19. Topographische Uebersicht des Appellationsgerichts-Departements Frankfurt a/O: Zusammengestellt von Güthlein. Gustav Harnecker & Co., 1856, s. 17.
  20. Deutsche Verwaltungsgeschichte. [dostęp 2010-05-20].
  21. Karty z dziejów Dębna. Dębno: PPH „Zapol” Dmochowski Sobczyk, 2005, s. 150. ISBN 83-60140-35-9.