Otwórz menu główne

Krzepice

miasto w województwie śląskim
Ten artykuł dotyczy miasta w województwie śląskim. Zobacz też: wsie o tej nazwie.

Krzepice (jid. ‏קז'אפיצה, Kshepitz, ros. Кшепице[3]) – miasto w województwie śląskim, w powiecie kłobuckim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Krzepice.

Krzepice
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Fragment Rynku z herbem miasta
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat kłobucki
Gmina Krzepice
Prawa miejskie 1357 lub 1364[1]
Burmistrz Krystian Kotynia
Powierzchnia 27,66 km²
Wysokość 209–256 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

4475[2]
161,8 os./km²
Strefa numeracyjna +48 34
Kod pocztowy 42-160
Tablice rejestracyjne SKL
Położenie na mapie gminy Krzepice
Mapa lokalizacyjna gminy Krzepice
Krzepice
Krzepice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Krzepice
Krzepice
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Krzepice
Krzepice
Położenie na mapie powiatu kłobuckiego
Mapa lokalizacyjna powiatu kłobuckiego
Krzepice
Krzepice
Ziemia50°58′02″N 18°43′55″E/50,967222 18,731944
TERC (TERYT) 2406024
SIMC 0931862
Urząd miejski
ul. Częstochowska 13
42-160 Krzepice
Strona internetowa
BIP

Krzepice leżą na terenie Małopolski, w pobliżu jej historycznej granicy z Wielkopolską i w pobliżu granicy ze Śląskiem, którą stanowią rzeki Liswarta oraz Prosna[4]. Były miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[5] położonym w końcu XVI wieku w tenucie krzepickiej w powiecie lelowskim województwa krakowskiego[6]. Według podziału administracyjnego z lat 1975–1998 miasto należało do województwa częstochowskiego. W wyniku reformy administracyjnej w 1999 roku włączone zostało do województwa śląskiego, z siedzibą w Katowicach, do którego należało również w latach 1950–1975 (od 1952 pod nazwą województwo katowickie).

Krzepice są ośrodkiem administracyjnym, kulturalnym i gospodarczym o znaczeniu lokalnym.

Według danych z 31 grudnia 2012 roku miasto miało 4492 mieszkańców[7].

Spis treści

PołożenieEdytuj

Miasto położone jest w Obniżeniu Krzepickim, stanowiącym środkowo-północną część Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej. Krzepice leżą nad trzema rzekami: Piskarą, Piszczką i najdłuższą z nich Liswartą.

Podział administracyjnyEdytuj

Teren miasta Krzepice podzielony jest na 3 jednostki pomocnicze gminy, nazwane osiedlami. Są to[8]:

W rejestrze TERYT wyróżnionych jest 7 integralnych części miasta. Są to:

NazwaEdytuj

Nazwa Krzepice, zanotowana w 1356 roku jako Crzepycze, pochodzi od nazwy osobowej Krzepa i oznacza miejsce zamieszkania potomków lub członków rodu osoby, którą tak nazywano[9].

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305, miejscowość została wymieniona w zlatynizowanej formie Crippicz antiquum[10][11].

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie oppidum Krzepycze wymienił w latach 1470–1480 Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[12].

W 1612 roku polską nazwę miejscowości i krzepickie kuźnice wspominał Walenty Roździeński w swoim staropolskim poemacie o śląskim hutnictwie pt. Officina ferraria, abo huta y warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego, m.in. we fragmencie: Po krzepickich kuźnicach – niweckie nastały. Kuźnice, które w Polszcze nasławniejsze były. Prze żelazo, które w nich tak dobre robili[13].

HistoriaEdytuj

 
Kościół pw. św. Jakuba (wrzesień 2005)

W XII w. w miejscu obecnego miasta, ze względu na jego pograniczne położenie, założono drewniany gród warowny, który położony był na wzgórzu wśród bagnistych łąk zalewanych wodami Liswarty. Miasto królewskie zostało założone około 1347 roku[14], choć historyczne dokumenty potwierdzające ten fakt zachowały się z 1527 roku. W 1364 w miejscu grodu król polski Kazimierz Wielki polecił zbudować murowany zamek. Dziś z tej budowli pozostał głównie zarys fosy i wałów[15].

W 1370 Ludwik Węgierski król Polski i Węgier nadał Krzepice oraz inne pograniczne grody jako lenno swemu siostrzeńcowi Władysławowi Opolczykowi. W 1396 miasto z powrotem do Korony Królestwa Polskiego przyłączył król Polski Władysław Jagiełło, który wydał przywilej dla Krzepic zezwalający na trzebież okolicznych lasów oraz zakładanie w jego miejscu pol i ogrodów. W 1450 król polski Kazimierz Jagiellończyk potwierdził przywileje miejskie w tym od dawna odbywające się targi. Zostały one także potwierdzone przez kolejnych królów polskich w 1493 przez Jana Olbrachta oraz w latach 1506, 1523-27 przez Zygmunta I Starego[15].

Tutejszy kościół parafialny pod wezwaniem św. Jakuba Apostoła wzniesiony został w 1357 roku przez Kazimierza III Wielkiego, przebudowany w XV w. i w II połowie XVII w.; stanowi obecnie przykład architektury sakralnej baroku. W XVI w. tutejszy zamek przebudowano w stylu renesansowym. W czasie potopu szwedzkiego w połowie XVII w. miasto i zamek zajęli na krótko Szwedzi, jednak wyparły ich oddziały miejscowej szlachty i kasztelana Stanisława Warszyckiego.

Zabory PolskiEdytuj

W 1812 w mieście znajdowało się 214 domów zamieszkanych przez 1139 mieszkańców. W 1827 liczba domów -wzrosła do 298, a mieszkańców do 1315. W 1847 zanotowano 2207 mieszkańców w tym 1054 żydów. W 1860 z 242 domów tylko 14 było murowanych. Miasto zamieszkiwało w tym roku 2163 mieszkańców w tym 1069 żydów[15].

W okresie powstania styczniowego krzepiczanie aktywnie zaangażowali się w walkę przeciwko zaborcy. Już przed wybuchem powstania założono tu tajną organizację[16], a ówczesny proboszcz – ks. Wawrzyniec Brzeziński – w 1861 r. prowadził procesję manifestacyjną do klasztoru jasnogórskiego, w wyniku czego pozostawał pod tajnym dozorem policji[17]. W trakcie trwania walk kolejny krzepicki proboszcz – ks. Gabriel Krasicki – zgłosił się do oddziału powstańczego[18]. 21 marca 1864 roku odbyła się tu potyczka, jedna z ostatnich w czasie powstania w tym regionie, w której powstańcy zostali pokonani[19] i przez wiele tygodni musieli ukrywać się w lasach[20]. W ramach represji popowstaniowych postanowieniem z 20 marca?/1 kwietnia 1870 miastu odebrano prawa miejskie[21]. Krzepice odzyskały je dopiero po I wojnie światowej.

16 sierpnia 1881 roku w Krzepicach doszło do wielkiego pożaru, w którym doszczętnie spłonęło 75 domów i 47 stodół napełnionych zbożem[22].

Miasto wymienione zostało w XIX wiecznym Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego jako osada miejska leżąca w powiecie częstochowskim w gminie i parafii Krzepice. W 1883 w mieście znajdowało się 242 domy zamieszkiwane przez 2207 mieszkańców. Miasto liczyło w sumie 3036 morg ziemi miejskiej w tym 2162 rolnej. W miejscowości znajdował się wówczas parafialny, murowany kościół katolicki, szpital, dom schronienia dla 10 starców i kalek, szkoła początkowa, stacja pocztowa, browar oraz młyn wodny[15].

II RPEdytuj

W okresie międzywojennym stacjonowała w miejscowości placówka Straży Celnej II linii „Krzepice”[23].

Do wybuchu II wojny światowej liczącą się grupę społeczną Krzepic stanowili Żydzi. Pamiątką po tym pozostaje zabytkowy cmentarz żydowski i ruiny bożnicy (usytuowane w lewobrzeżnej części miejscowości o historycznej nazwie Kuźniczka). W pierwszej połowie 1936 roku doszło do ekscesów o podłożu antysemickim[24].

II wojna światowaEdytuj

W 1941 roku podczas okupacji Niemcy planowali zmienić nazwę miasta na Krippitz O.S.[25]. Planowana zmiana administracji nazistowskiej nie została nigdy wdrożona.

Przynależność administracyjnaEdytuj

Historyczna przynależność polityczno-administracyjna Krzepic[26][27]
Okres Państwo Zwierzchność Jednostka administracyjna Status miasta
XII w. – 1357 lub 1339   Królestwo Polskie województwo krakowskie Gród Krzepice
1244 lub 1339–1356 Miasto Krzepice
1356–1370 województwo krakowskie, krzepicki okręg zamkowy
1370–1391   Księstwo opolskie krzepicki okręg zamkowy
1391–1569   Królestwo Polskie województwo krakowskie, starostwo krzepickie
1569–1658 Rzeczpospolita Obojga Narodów województwo krakowskie, powiat lelowski, starostwo krzepickie
1658–1793 Rzeczpospolita Obojga Narodów Klasztor Paulinów na Jasnej Górze województwo krakowskie, powiat lelowski, starostwo kłobuckie
1793   Królestwo Prus Prusy Południowe, departament łęczycki, powiat częstochowski
1793–1795 Prusy Południowe, departament piotrkowski, powiat częstochowski
1795–1807 Prusy Południowe, departament kaliski, powiat częstochowski
1807–1815   Księstwo Warszawskie Cesarstwo Francuskie departament kaliski, powiat częstochowski
1815–1816 Królestwo Polskie Imperium Rosyjskie
1816–1826 województwo kaliskie, obwód wieluński, powiat częstochowski
1826–1837
1837–1842 gubernia kaliska, obwód wieluński, powiat częstochowski
1842–1867 gubernia kaliska, powiat wieluński
1867–1870 gubernia piotrkowska, powiat częstochowski
1870–1916 Wieś Krzepice
1916–1917   Królestwo Polskie Rzesza Niemiecka, Austro-Węgry
1917–1918 Miasto Krzepice
1918 Królestwo Polskie
1918–1939 Rzeczpospolita Polska województwo kieleckie, powiat częstochowski
1939–1945   III Rzesza Prowincja Górny Śląsk, Kreis Blachstät
1939–1945   Polskie Państwo Podziemne Okręg Radom-Kielce, Inspektorat E Częstochowa, Obwód Częstochowa
1945–1950   Rzeczpospolita Polska województwo kieleckie, powiat częstochowski
1950–1952 województwo katowickie, powiat częstochowski
1952–1975 Polska Rzeczpospolita Ludowa województwo katowickie, powiat kłobucki
1975–1989 województwo częstochowskie, rejon kłobucki
1989–1998 Rzeczpospolita Polska
od 1999 województwo śląskie, powiat kłobucki, gmina Krzepice


DemografiaEdytuj

Zmiany liczby mieszkańców Krzepic od roku 1812
Rok 1812 1827 1847 1860 1883 2000 2010 2011 2012
Liczba mieszkańców 1139 1315 2207[a] 2163[b] 2693[15] 4576 4520 4516 4492[7]

Piramida płci i wieku mieszkańców Krzepic w 2014 roku[28]:
 

TransportEdytuj

 
Fragment obwodnicy Krzepic (sierpień 2010)

Przez obrzeża Krzepic przebiega droga krajowa nr 43 łącząca Częstochowę z Wieluniem.

W listopadzie 2009 roku została oddana do użytku obwodnica w ciągu drogi krajowej. Obwodnica posiada klasę drogi głównej przyspieszonej (GP), a w jej ciągu powstały wiadukt, dwa mosty oraz trzy skrzyżowania z wydzielonymi lewoskrętami[29].

Przez miasto przebiega również wybudowana w 1926 roku linia kolejowa nr 181 relacji Herby NoweWieluń Dąbrowa. Pasażerska komunikacja kolejowa obsługiwana jest przez stację Krzepice.

Komunikację autobusową z większymi ośrodkami miejskimi zapewniają PKS Częstochowa, PKS Wieluń, PKS Lubliniec oraz inni przewoźnicy (również prywatni).

Przepływająca przez Krzepice rzeka Liswarta oraz uchodzące do niej Piskara i Piszczka nie były nigdy rzekami spławnymi (żeglownymi), stanowiły za to przeszkody w budowie komunikacyjnych szlaków lądowych (dróg).

ZabytkiEdytuj

 
Żeliwne macewy na cmentarzu żydowskim (lipiec 2014)

Na terenie Krzepic znajduje się wiele obiektów wpisanych do rejestru zabytków. Są to[30]:

  • układ urbanistyczny – numery w rejestrze: R/404/53 z 31 marca 1953, 1128/69 z 27 grudnia 1969 oraz 58/78 z 1 marca 1978; głównym jego elementem jest rynek i regularna siatka odchodzących ulic;
  • zespół klasztorny kanoników regularnych, pochodzący z XV–XIX wieku; w którego skład wchodzą:
    • kościół św. Jakuba – numery w rejestrze: 1118/69 (R/513/57) z 27 grudnia 1969 oraz 54/78 z 16 lutego 1978,
    • klasztor, ob. plebania – numery w rejestrze: 1119/69 z 27 grudnia 1969 oraz 55/78 z 16 lutego 1978;
  • ruiny synagogi – numer w rejestrze: 1121/69 z 27 grudnia 1969;
  • cmentarz żydowski, XVIII–XX wiek – numer w rejestrze: A/426/88 z 27 maja 1988;
  • fortyfikacje ziemne, pozostałości zamku – numery w rejestrze: R/42 z 28 sierpnia 1947, R/514 z 2 maja 1957, 1120/69 z 27 grudnia 1969 oraz 56/78 z 10 marca 1978.

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

SportEdytuj

W Krzepicach działa klub piłkarski Liswarta Krzepice. Klub założony został w 1946 roku pod nazwą Ogniwo Krzepice. Obecnie występuje w rozgrywkach częstochowskiej klasy okręgowej[32]. Drużyna Liswarty rozgrywa swoje mecze na stadionie miejskim przy ulicy Sportowej 1.

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. W tym 1054 narodowości żydowskiej.
  2. W tym 1069 narodowości żydowskiej.

PrzypisyEdytuj

  1. Antoniewicz 2016 ↓, s. 1.
  2. Krzepice polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  3. [bez autora]: Krzepice, Poland (ang.). W: Strona „JewishGen”. An affiliate of the Museum of Jewish Heritage – A Living Memorial to the Holocaust. jewishgen.org [on-line]. JewishGen, 2016. [dostęp 2016-09-18].
  4. [bez autora]: Rozstrzygnięcie Rady Najwyższej w sprawie Górnego Śląska. Granica Polski na Śląsku Górnym [mapa] (pol.). W: Archiwum Map Wojskowego Instytutu Geograficznego 1919 – 1939. mapywig.org > Mapy topograficzne i turystyczne inne (polskie) > Granica Polski na Śląsku Górnym [on-line]. mapywig.org (pierwotnie: „Atlas” Instytut Kartograficzny we Lwowie), 1921/2013. [dostęp 2016-09-18].
  5. [bez autora]. Wirkliche Zählungen von Städten, Dörfern, Kön. und adlichen Güthern und Menschen in Polen. „Magazin für die neue Historie und Geographie”. Sechzehnter Theil (T. 16), s. 12 (podgląd – 20), 1782. Anton Friedrich Büsching (red.). Halle: Johann Jacob Curts Wittwe (niem.). [dostęp 2016-09-18]. 
  6. Krzysztof Chłapowski (oprac.), Henryk Rudowski (red.): Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2: Komentarz, indeksy. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Historii PAN. Wydawnictwo „Neriton”, 2008, s. 96, seria: Atlas Historyczny Polski. Mapy Szczegółowe XVI wieku (t. 1). ISBN 978-83-7543-071-4. (pol.)
  7. a b Bank Danych Lokalnych [strona główna] (pol.). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2014-02-07].
  8. Zbigniew Sosin: Jednostki pomocnicze gminy (pol.). W: Strona Urzędu Miejskiego w Krzepicach. krzepice.pl > Organy gminy > Struktura gminy > Jednostki pomocnicze gminy [on-line]. Urząd Miejski w Krzepicach, 2005-03-02. [dostęp 2016-09-18].
  9. Malec 2003 ↓, s. 134.
  10. Markgraf (red.), Schulte (red.) 1889 ↓, s. 172 (djvu – 261).
  11. Wiesław Długosz (oprac.): Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (łac. • niem.). W: Strona „Dokumenty Śląska”. dokumentyslaska.pl > Dokumenty specjalne > Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis > Anhang II > Anhang [on-line]. Wiesław Długosz – Dokumenty Śląska, 2007-07-31. [dostęp 2016-09-18].
  12. Joannis Długosz: Decanatus de Irządze, nunc de Lelów. W: Joannis Długosz: Joannis Dlugossii Senioris Canonici Cracoviensis Opera omnia. T. 8: Liber beneficiorum dioecesis cracoviensis nunc primum e codice autographo editus (t. II). Cracoviae: Aleksander Przezdziecki. Ex typographia Kirchmajeriana, 1864, s. 211 (djvu – 230). [dostęp 2016-09-18]. (łac.)
  13. Walenty Roździeński: Officina ferraria, abo huta y warstat z kuźniami szlachetnego dzieła żelaznego. Roman Pollak (wstęp do wydania z 1933 r.). Kraków [pierwotnie], Wratislaviæ [2013]: W Drukarni Symonà Kempiniego [pierwotnie]. Project Winterisle [2013], 1612/1933/2013, s. 14. [dostęp 2016-09-18]. (pol.)
  14. Anna Berdecka. Nowe lokacje miast królewskich w Małopolsce w latach 1333–1370: chronologia i rozmieszczenie. „Przegląd Historyczny”. T. 65 (z. 4), s. tab. 1 po s. 617, październik – grudzień 1974. Stefan Kieniewicz (red. nacz.). Warszawa. ISSN 0033-2186. 
  15. a b c d e Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich t. IV, hasło "Krzepice". nakł. Filipa Sulimierskiego i Władysława Walewskiego, 1883. s. 782. [dostęp 2019–06–18].
  16. Rola 1965 ↓, s. 17.
  17. Rola 1965 ↓, s. 21.
  18. Rola 1965 ↓, s. 61.
  19. Zieliński (oprac.) 1913 ↓, s. 219.
  20. Rola 1965 ↓, s. 80.
  21. Postanowienie z 20 marca (1 kwietnia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1870, tom 70, nr 241, s. 123).
  22. Pogorzelec. Głos pogorzelca z Krzepic. „Tydzień”. Rok X (nr 2), s. 2–3, 1882-01-08. Mirosław Dobrzański (red.). Petroków (Piotrków Trybunalski): Mirosław Dobrzański (pol.). [dostęp 2016-09-19]. 
  23. Kalendarz z szematyzmem funkcjonariuszy Straży Celnej na rok 1927. , s. 163, 1927. Nakładem Zarządu Internatu imienia dra Władysława Rasińskiego dla Dzieci Funkcjonariuszy Straży Celnej. 
  24. Szymon Rudnicki: Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej. Wyd. 2. popr. i uzup.. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe. Kancelaria Sejmu, 2015, s. 464. ISBN 978-83-7666-363-0. (pol.)
  25. Rolf Jehke: Amtsbezirk Krzepice (niem.). W: Strona „Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874 – 1945” („Zmiany terytorialne w Niemczech i na obszarach pod administracją niemiecką 1874 – 1945”). territorial.de > Gemeinden/Gminy > K > Kr > Krzepice, Stadt [on-line]. Rolf Jehke, 2011-10-05. [dostęp 2016-09-19].
  26. Antoniewicz 2016 ↓, s. 1–4.
  27. Brzózka 1995 ↓, s. 4–23.
  28. [bez autora]: Krzepice w liczbach. Krzepice – dane demograficzne. Wiek mieszkańców Krzepic. W: Portal „Polska w Liczbach”. polskawliczbach.pl [on-line]. polskawliczbach.pl, 2015. [dostęp 2016-09-18]. (W oparciu o dane GUS).
  29. [bez autora]: Obwodnica Krzepic gotowa !!. W: Strona Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad. gddkia.gov.pl > Oddziały > GDDKiA Katowice > Informacje > Archiwum 2011 [on-line]. Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad, 2009-11-02. [dostęp 2016-09-19].
  30. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 2018-09-30. [dostęp 2016-10-01].
  31. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-14].
  32. [bez autora]: Informacje o klubie. W: Portal „90 minut”. 90minut.pl [on-line]. 90minut.pl, 2016. [dostęp 2016-09-19].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj