Księstwo wielkopolskie

polskie księstwo dzielnicowe

Księstwo wielkopolskie (łac. Ducatus Poloniae Maior) – średniowieczne polskie księstwo dzielnicowe położone w Wielkopolsce ze stolicą w Poznaniu, powstałe w 1138 roku po rozdrobnieniu feudalnym wczesnopiastowskiej Polski. W 1320 roku stało się częścią Zjednoczonego Królestwa Polskiego a na terenie dawnej dzielnicy powstały województwa poznańskie i kaliskie.

Księstwo wielkopolskie
Ducatus Poloniae Maior
1138–1320
Godło
Godło
Położenie
Dzielnice Polskie w 1138 roku:

     Księstwo wielkopolskie Mieszka III

Język urzędowy

łacina, polski

Stolica

Poznań

Ustrój polityczny

monarchia

Typ państwa

księstwo

Pierwszy władca

Mieszko III Stary

Ostatni władca

Władysław I Łokietek

Głowa państwa

książę (zob. Piastowie wielkopolscy)

Status terytorium

księstwo dzielnicowe

Testament Bolesława Krzywoustego

Nadanie Mieszkowi Staremu dzielnicy wielkopolskiej
1138

Koronacja Władysława Łokietka

i włączenie dzielnicy do Królestwa jako województwa poznańskie i kaliskie
1320

Religia dominująca

katolicyzm

Mapa
Wielkopolska za czasów Mieszka III Starego w latach 1138-1202 (Uwaga: Przynależność księstw do poszczególnych Piastowiczów, ich granice oraz datacja są dyskusyjne)

HistoriaEdytuj

 
Wielkopolska w czasach piastowskich według Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski (kolorem żółtym zaznaczona Ziemia lubuska i zielonym Nowa Marchia)
 
Pieczęć książęca Władysława Odonica, 1231
 
Polska w okresie 1275–1300, na żółto Księstwo wielkopolskie

Po podziale państwa polskiego, w okresie rozbicia dzielnicowego w 1138 roku, pomiędzy synów Bolesława III Krzywoustego, Wielkopolska przypadła Mieszkowi III Staremu. Dzielnicą przez ponad wiek rządzili jego potomkowie, Piastowie wielkopolscy, a przejściowo także Henryk I Brodaty i Henryk II Pobożny, przedstawiciele śląskiej linii tej dynastii[1][2].

W 1134 roku na Połabiu Marchie Północną otrzymał od cesarza Lotara III margrabia Albrecht Niedźwiedź z rodu Askańczyków. Kontrola Albrechta nad tym terytorium przez dziesięciolecia była tylko nominalna, ale zaangażował się on w wiele zbrojnych wypraw przeciwko Słowianom połabskim m.in. plemieniem Stodoran. W walkach z księciem Jaksą z Kopanicy zdobył w 1157 roku ostatecznie stolicę Stodoran, Brennę (obecny Brandenburg an der Havel) i przyjął tytuł margrabiego Brandenburga. Przeciągu kilkudziesięciu lat granica władztwa niemieckiego przesunęła się bardzo na wschód, stając się poważnym zagrożeniem dla pobliskich polskich dzielnic (m.in. Wielkopolski), w dużej mierze dzięki powiększaniu obszaru nowo utworzonej Brandenburgii i zwiększaniu tam przewagi żywiołu niemieckiego. Od początku XIII w. margrabiowie brandenburscy, atakowali Pomorze Zachodnie. W 1239 roku Henryk II Pobożnym pokonał w bitwie pod Lubuszem margrabiów Ottona III i Jana I uniemożliwiając im podbój Ziemi lubuskiej. Ostatecznie na przełomie lat 1250–1252, wykorzystując osłabienie polskich dzielnic walkami wewnętrznymi książąt polskich i pomorskich oraz najazdem mongolskim, Brandenburczycy zawładnęli Ziemią lubuską oraz kasztelanię santocką, a następnie wbili się klinem między Pomorzem Zachodnim i Wielkopolską, podbijają ziemie wzdłuż dolnej Warty, Noteci, Drawy i Gwdy; na tych terenach organizując Nową Marchię (w odróżnieniu od Marchii Średniej, między Łabą i Odrą, oraz Marchii Starej, za Łabą) oddzielającą Pomorze Zachodnie od reszty ziem polskich. Na pobitych terenach margrabiowie prowadzili systematyczną kolonizację (Drang nach Osten); zakładali nowe wsie i miasta m.in. Landsberg (obecny Gorzów Wielkopolski) i Frankfurt nad Odrą, ścigając Niemieckich osadników.

W 1279 roku władzę w Wielkopolsce objął Przemysł II. Chcąc zatrzymać ekspansje Brandenburczyków, sprzymierzył się księciem pomorskim Bogusławem IV. Współpracując z arcybiskupem gnieźnieńskim, Jakubem Świnką, dążył do zjednoczenia księstw piastowskich. Nieoczekiwanie w roku 1290, na mocy testamentu księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego, udało mu się objąć księstwo krakowskie. Nie mając jednak dostatecznego poparcia miejscowych możnych w rywalizacji z innym przedstawicielem dynastii piastowskiej, Władysławem Łokietkiem, oraz stojąc w obliczu zwiększającego się zagrożenia ze strony czeskiego władcy Wacława II, ostatecznie zdecydował się ustąpić z Małopolski, która znalazła się wówczas pod panowaniem tego Przemyślidy. Odziedziczył także ziemię pomorską na mocy umowy sukcesyjnej z księciem Mściwojem II. W 1295 roku koronował się na króla całej Polski[3][4][5][6][7]. Zaledwie siedem i pół miesiąca później, 8 lutego 1296 roku Przemysł II został zamordowany w Rogoźnie podczas nieudanej próby porwania dokonanej z inspiracji margrabiów brandenburskich, z którymi współpracowały zapewne wielkopolskie rody Nałęczów i Zarembów.

Po śmierci Przemysła II linia męska wielkopolskich Piastów wygasła, a Wielkopolska stała się przedmiotem rozgrywek między Henrykiem III głogowskim a Władysławem Łokietkiem. W latach 1299–1305 władał nią Wacław II. Ostatecznie w 1314 roku Wielkopolskę opanował Władysław Łokietek. W ten sposób Wielkopolska weszła w skład odrodzonego Królestwa Polskiego (Łokietek koronował się na króla w 1320 roku). Księstwo zostało przekształcone w województwa poznańskie i kaliskie, które weszły następnie w skład administracyjny Korony Królestwa Polskiego, później Rzeczypospolitej Obojga Narodów (I Rzeczypospolitej)[1][2][8].

Książęta wielkopolscyEdytuj

Osobny artykuł: Władcy Wielkopolski.
Rok Książęta wielkopolscy[1][2]
Poznań
Gniezno
Kalisz
1138 Mieszko III Stary Część Dzielnicy senioralnej
1179 Odon Mieszkowic
1181
Mieszko III Stary
Książę zwierzchni Polski (Książę krakowski) od 1198
1191 Mieszko Młodszy
1193 Odon Mieszkowic
1194
1202
Władysław III Laskonogi
Książę zwierzchni Polski (Książę krakowski) do 1206 i 1227–1229
1207 Władysław Odonic
1217
1227
1229
Władysław Odonic
1234 Henryk I Brodaty Henryk I Brodaty
1238 Henryk II Pobożny
1241
Przemysł I i Bolesław Pobożny
1247 Bolesław Pobożny
1249 Bolesław Pobożny
1250
Przemysł I
1253
1257
Bolesław Pobożny
1277
1279
Przemysł II
Książę krakowski 1290–1291, Król Polski 1295–1296
1296 Władysław I Łokietek
1300
Wacław II
Król Czech i Polski
1302
1306
Henryk III głogowski
1309
Przemko głogowski, Henryk IV Wierny, Jan ścinawski, Bolesław oleśnicki, Konrad I oleśnicki
1312 Przemko głogowski,
Henryk IV Wierny,
Jan ścinawski
Bolesław oleśnicki i Konrad I oleśnicki
1313 Bolesław oleśnicki Konrad I oleśnicki
1314
Władysław I Łokietek
Król zjednoczonego Królestwa Polskiego od 1320
Przekształconie w województwo poznańskie Przekształconie w województwo kaliskie
 
Podział ziem Bolesława III Krzywoustego:

     Dzielnica senioralna

     Lenno Polski pod kontrolą princepsa (Pomorze Zachodnie)

     Ziemia Władysława II (Księstwo śląskie)

     Ziemia Bolesława IV (Księstwo mazowieckie)

     Ziemie Mieszka III (Księstwo wielkopolskie)

     Ziemie Henryka (Księstwo sandomierskie)

     Oprawa wdowia Salomei (Księstwo łęczyckie)

Władcy całej Wielkopolski

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Balzer 1895 ↓.
  2. a b c Wyrozumski 1999 ↓.
  3. Beata Możejko: New Studies in Medieval and Renaissance Gdańsk, Poland and Prussia. Taylor & Francis, 31 marca 2017, s. 25–. ISBN 978-1-351-80544-5. (ang.).
  4. Edward Rymar: Studia i materiały z dziejów Nowej Marchii i Gorzowa: szkice historyczne. Gorzów Wlkp.: Towarzystwo Przyjaciół Archiwum i Pamiątek Przeszłości, 1999, s. 8–15. ISBN 83-909122-1-X.
  5. Adolph Friedrich Riedel: Codex diplomaticus Brandenburgensis – Sammlung der Urkunden, Chroniken und sonstigen Geschichtsquellen für die Geschichte der Mark Brandenburg und ihrer Regenten (niem.), Namenverzeichnis zu sämtlichen Bänden, Band 1: A – G, Berlin 1867, 529 Seiten
  6. Albrecht Niedźwiedź, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2022-04-10].
  7. Benedykt Zientara, Henryk Brodaty i jego czasy, wyd. TRIO 2005, str. 391-392
  8. Szczur 2002 ↓, s. 343.

BibliografiaEdytuj