Otwórz menu główne

Kultura dawnych Słowian

Słowianie we wczesnym średniowieczu zajmowali znaczne połacie Europy środkowej i wschodniej. Pierwotnie, w rodzinie języków indoeuropejskich, stanowili jedną grupę z Bałtami. Co do ich prasiedziby istnieje wielka rozbieżność poglądów. Współcześnie większość badaczy skłania się, by poszukiwać jej w północnym dorzeczu Dniepru i Desny[1]. W Europie od połowy XIX wieku nauki historyczne dążyły do ustalenia cech kultury słowiańskiej. W późniejszych badaniach (druga połowa XX wieku) badacze doszli do przekonania, że po ustaniu wędrówki ludów nie było już jednolitej kultury Słowian. Historycy zajmujący się ustaleniem cech kultury słowiańskiej to przede wszystkim Aleksander Brückner i Lubor Niederle. Badacze rosyjscy, lansujący idee panslawizmu, jak Bazylow, Dowżienok, Grekow, Juszkow lub Koropatkin starali się dowieść, że kultura słowiańska miała swe początki na wschodzie, ale twierdzenia te nie znalazły potwierdzenia w dokumentach ani źródłach archeologicznych[2].

OsadnictwoEdytuj

 
Rekonsrukcja grodu w Gross Raden

Osadnictwo słowiańskie trzymało się pierwotnie rzek i strumieni – naturalnych ciągów komunikacyjnych – przy czym najstarsze formy zabudowy, to na terenach bezpiecznych (np. otoczonych nieprzebytym borem) wsie zwane ulicówkami, zaś na terenach narażonych na ewentualną napaść okolnice. W osadzie tego drugiego typu domostwa skupiały się wokół placu, który zazwyczaj zamykano bramą. Plac służył do spędu bydła na noc, a zwarta zabudowa ułatwiała obronę przed najściem mniejszej bandy rabusiów. Wobec poważniejszego ataku mieszkańcy osad szukali schronienia w grodach obronnych,[3], które zaczęto budować od VI–VII wieku[4]. Otoczone były solidnymi wałami, które powstawały z kilkudziesięciu warstw kłód. Najczęściej używano do tego drewna dębowego, co przyczyniało się do wycinania dużych połaci lasu. Drewno transportowano nawet z odległości kilkudziesięciu kilometrów[5]. Przygotowane kłody układano w stosy – jedne na drugich. Tak przygotowaną konstrukcję przysypywano ziemią, gliną i kamieniami. Gdy gród rozrastał się o kolejne człony, wały były poszerzane o kolejne konstrukcje. Zniszczone lub stare zastępowano nowymi. Wały chroniły mieszkańców grodu przed atakami z zewnątrz. Były odporne na ostrzał i podkop, a drewno przykryte ziemią utrudniało podpalenie konstrukcji. Osady leżące na wyspach łączono z lądem drewnianymi mostami lub groblami. Do wnętrza prowadziła drewniana brama, nad którą często budowano także wieżę obronną. Słowianie znali różnorodne typy mieszkań. Zamieszkiwali szałasy, ziemianki, budowle palowe oraz domy naziemne[4]. Budynki zmieniały się w zależności od okolicy i zwyczajów mieszkańców. Osady najczęściej były zabudowywane drewnianymi chatami jednoizbowymi o niewielkich rozmiarach[6]. Obok nich stawiano pomieszczenia dla zwierząt oraz spichrze. Na środku izby mieszkalnej bądź w narożnikach ustawiano paleniska, które zapewniały ciepło[7]. Ściany często bielono wapnem, co zapewniało ochronę przed insektami oraz rozjaśniało pomieszczenie[8]. Podłoga najczęściej stanowiła ubita glina (klepisko).

ZajęciaEdytuj

Słowianie opierali swój byt przede wszystkim na hodowli zwierząt oraz uprawie roli. Użytki rolne najczęściej znajdowały się na przygotowanych wcześniej rozległych polanach, które często otoczone były lasami. Po wykarczowaniu określonych obszarów leśnych podejmowano się uprawy zboża, np. prosa, jęczmienia, pszenicy czy żyta. Uprawiano także rośliny oleiste i włókniste, takie jak len czy mak, oraz rośliny strączkowe: groch, bób i soczewicę. Sadzono także warzywa, a w okresie letnim zbierano owoce: czereśnie, brzoskwinie, jabłka i gruszki[9]. W ramach gospodarki naturalnej każda rodzina sama zaspokajała swoje potrzeby. Rolnik był cieślą, wytwórcą narzędzi, pszczelarzem i piwowarem, kobieta wychowywała dzieci, gotowała strawę, tkała płótna i szyła z nich odzież. Łowca wyprawiał skóry i futra oraz robił obuwie. Lokowanie osad nad rzekami wiązało się także z zajęciami takimi jak rybołówstwo czy bobrownictwo.

Tylko dwa zawody wyodrębnione zostały w czasach przedhistorycznych – garncarstwo i kowalstwo. Naczynia były wysmukłe, najpierw robione ręcznie, potem przy użyciu koła garncarskiego. Charakterystyczne były garnki bez ucha, posiadające zamiast niego specyficzny uchwyt w postaci wygiętego brzegu. Naczynia ozdabiano wzorami falistymi (pierwotnie ceramika sznurowa)[potrzebny przypis], a na dnie naczynia umieszczano znaki z postaci krzyży, swastyk i okręgów. Mogły one przedstawiać znak charakterystyczny dla danego garncarza bądź odstraszać demony[10]. Kowale kuli konie, wytwarzali lemiesze żelazne do pługów (będących rozwinięciem radła i sochy), podstawowe narzędzia metalowe i broń (noże, ostrza włóczni i toporów). Broń lepszej jakości, jak sztylety i miecze, pochodziła z importu, przypuszczalnie głównie z terenu Moraw i Niemiec.

SpołeczeństwoEdytuj

Organizacja społeczna plemion była oparta na wielopokoleniowej rodzinie. Najstarszy z rodu sprawował władzę nad pozostałymi członkami rodziny. Pełnił także funkcje kapłańskie oraz składał ofiary bogom. W osadach główną rolę odgrywała rada starszych, a także główny kapłan zwany żercą[11]. Kierowano się także prawem zwyczajowym. Najbliższe siebie osady tworzyły wspólnotę, nad którą ciążyła odpowiedzialność zbiorowa, tzn. że cała społeczność była odpowiedzialna na przykład za schwytanie sprawcy. Po ogłoszeniu wyroku, karę wymierzała rodzina[11]. Narady i sądy odbywały się na tzw. wiecu, w którym mieli prawo uczestniczyć wszyscy wolni mężczyźni.

WierzeniaEdytuj

Osobny artykuł: Religia Słowian.

Słowianie, tak jak i inne ludy pierwotne, oddawali cześć siłom przyrody. Na pierwszym miejscu znajdował się kult słońca, którego uosobieniem był czczony w całej Słowiańszczyźnie Swarożyc. Niektóre plemiona słowiańskie budowały dla tych bóstw bogate chramy zawiadywane przez wyodrębniony, podobny druidom stan kapłański. U większości plemion świątyń jednak nie budowano, oddając cześć bogom w "świętych gajach". Oprócz głównych bóstw istniały pomniejsze duchy natury – rzeczne, leśne, polne i domowe.

Każda rodzina czciła duchy swych przodków. Wierzono, że przebywają one w ciemnych i zimnych zaświatach, zazdroszcząc żyjącym. By je przebłagać i odwieść od pojawiania się wśród żyjących składano im ofiary zarówno w domu, jak i podczas obchodzonych na wiosnę i na jesieni świąt zmarłych, kiedy to odwiedzano żalniki niosąc na groby jedzenie. Śmierć budziła u Słowian respekt. Po śmierci, zmarłego ubierano w najlepsze odzienie, strojono biżuterią i zawijano w białe płótno. Ciało układano na stosie wraz z wieloma rzeczami należącymi do zmarłego, np. bronią. Następnie podpalano. Towarzyszyły temu modlitwy, śpiew, a także muzyka. Spalone zwłoki chowano w naczyniach glinianych, które następnie wkładano do ziemi bez zaznaczania obecności grobu. W późniejszym okresie zaczęto także sypać kurhany. Znano także pochówki szkieletowe[12]. Ważną częścią obrzędu pogrzebowego była także tryzna, odpowiednik dzisiejszej stypy. Urządzano ją nie tylko po pogrzebie, ale także w późniejszym okresie, często podczas świąt[12]. Znali też Słowianie bóstwa Doli (szczęścia) i Niedoli (nieszczęścia). Z czasem jednak ich kult przemieszał się z kultem przodków[13].

Z rytmem pór roku, zajęć i wierzeniami związany był przypuszczalnie słowiański sposób opisywania czasu. Przypuszcza się iż istniał słowiański kalendarz dzielący rok na dwanaście miesięcy (naczynie z Lepiesówki w rej.biłohirskim), inne znaleziska wskazują na inny podział dotyczący tylko okresu wegetacyjnego kwiecień-sierpień[14].

HandelEdytuj

Początkowo był to wyłącznie handel wymienny pomiędzy osadami jednego opola i plemienia. W schyłkowym okresie przedhistorycznym widać jednak ślady zaawansowanych szlaków handlowych zarówno wewnątrz Słowiańszczyzny, jak i poza nią, głównie z Rzymem, Germanami i Bizancjum. Jak we wszystkich kulturach pierwotnych Słowianie używali monet rzymskich, bizantyjskich, arabskich i perskich podczas transakcji handlowych, ale sami monety nie bili. Najsłynniejszym szlakiem handlowym był szlak bursztynowy wiodący znad morza bałtyckiego do Akwilei w Italii. Ważnym grodem na tym szlaku była Calissia.

CiekawostkiEdytuj

  • Charakterystyczną ozdobą, częstokroć znajdowaną w grobach kobiecych, był kabłączek skroniowy, noszony przez kobiety wszystkich stanów. Wielkość i długość pasa z kabłączkami świadczyła o majętności.
  • Niewolnictwo u Słowian miało nietypowy dla wczesnego średniowiecza charakter. Niewolnikami stawali się jeńcy wojenni, których nie było stać na zapłacenie okupu. Przez okres dwóch lat niewolnik taki żył razem z mieszkańcami osady na zasadzie ograniczonego prawa, po czym miał możliwość odejścia, lub pozostania i uznania za członka wspólnoty. Rzadsze natomiast niż u innych okolicznych plemion (Jaćwingowie, Prusowie, Litwini) były wyprawy wojenne mające na celu zdobycie niewolników.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Encyklopedia historyczna świata, Tom IV: Średniowiecze, red. Maciej Salamon i Anna Waśko, Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, Kraków 2000, s. 51.
  2. Mały słownik... s. 660.
  3. Manteuffel, s. 142.
  4. a b Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, wyd. 2, t. 1, Warszawa: Książka i Wiedza, 1967, s. 474.
  5. Jarosław Gryguć, Życie w grodzie, Poznań: Media Rodzina, 2015, s. 7, ISBN 978-83-8008-053-9.
  6. Igor D. Górewicz, Poznaj Słowian, Szczecin: Triglav, 2014, s. 5, ISBN 978-83-62586-44-8.
  7. Lech Leciejewicz, Słowianie zachodni: z dziejów tworzenia się średniowiecznej Europy, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1989, s. 101, ISBN 83-04-02690-2.
  8. Igor D. Górewicz, Poznaj Słowian, Szczecin: Triglav, 2014, s. 11, ISBN 978-83-6586-44-8.
  9. Lech Leciejewicz, Mały słownik kultury dawnych Słowian, s. 506-518.
  10. Jarosław Gryguć, Życie w grodzie, Poznań: Media Rodzina, 2015, s. 14, ISBN 978-83-8008-053-9.
  11. a b Igor D. Górewicz, Poznaj Słowian, Szczecin: Triglav, 2014, s. 36, ISBN 978-83-62586-44-8.
  12. a b Życie ludzkie, Slawoslaw.pl, 20 lipca 2015 [dostęp 2019-01-19] (pol.).
  13. Manteuffel, s. 143.
  14. Wspólnota kultury agrarnej. W: Aleksander Gieysztor: Mitologia Słowian. Warszawa: WAiF, 1982, s. 243-245. ISBN 83-221-0152-X.

BibliografiaEdytuj

  • Aleksander Brückner: Dzieje kultury polskiej, 1930.
  • Aleksander Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1993, ISBN 83-214-0410-3, OCLC 833971681.
  • Igor D. Górewicz, Poznaj Słowian, Szczecin: Triglav, 2014, ​ISBN 978-83-62586-44-8
  • Jarosław Gryguć, Życie w grodzie, Poznań: Media Rodzina, 2015, ​ISBN 978-83-8008-053-9
  • Lech Leciejewicz, Słowianie zachodni: z dziejów tworzenia się średniowiecznej Europy, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1989, ​ISBN 83-04-02690-2
  • Tadeusz Manteuffel: Historia powszechna: średniowiecze, PWN, Warszawa 1978.
  • Kazimierz Moszyński, Kultura ludowa Słowian, Warszawa: Książka i Wiedza, 1967.
  • Lubor Niederle: Słowiańskie starożytności, Warszawa 1907-11.
  • Mały słownik kultury dawnych Słowian, Wiedza Powszechna, Warszawa 1999, ​ISBN 83-214-0499-5​.
  • Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna, Gutenberg, Kraków wyd. 1., 1932.