Kurzelów

wieś w województwie świętokrzyskim

Kurzelów – dawne miasto, obecnie wieś w Polsce, położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie włoszczowskim, w gminie Włoszczowa[2][3].

Artykuł 50°53′05″N, 19°53′10″E
- błąd 39 m
WD 50°52'59.9"N, 19°52'59.9"E, 50°52'53.04"N, 19°53'20.29"E
- błąd 14 m
Odległość 263 m
Kurzelów
wieś
Ilustracja
Kościół w Kurzelowie
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat włoszczowski
Gmina Włoszczowa
Liczba ludności (2006) 1200
Strefa numeracyjna 41
Kod pocztowy 29-100[1]
Tablice rejestracyjne TLW
SIMC 0278178
Położenie na mapie gminy Włoszczowa
Mapa lokalizacyjna gminy Włoszczowa
Kurzelów
Kurzelów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kurzelów
Kurzelów
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Kurzelów
Kurzelów
Położenie na mapie powiatu włoszczowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu włoszczowskiego
Kurzelów
Kurzelów
Ziemia50°53′05″N 19°53′10″E/50,884722 19,886111
Nieoficjalny herb wsi Kurzelów

Wieś stanowi sołectwo[4].

Kurzelów uzyskał lokację miejską w 1285 roku, zdegradowany w 1869 roku[5].

Było to prywatne miasto duchowne, położone było w drugiej połowie XVI wieku w powiecie chęcińskim województwa sandomierskiego[6].

Do 1954 siedziba gminy Kurzelów. W latach 1975–1998 Kurzelów administracyjnie należał do województwa kieleckiego.

Przez miejscowość przepływa Kurzelówka, struga w dorzeczu Pilicy. W bezpośrednim sąsiedztwie miejscowości znajduje się rezerwat przyrody Ługi.

Jakub Świnka, arcybiskup gnieźnieński, powierza klerykowi Mikołajowi i bratu jego Piotrowi osadzenie miasta Kurzelowa na prawie średzkim, 1285

W obszar wsi wchodzą:

HistoriaEdytuj

Kurzelów to starożytne centrum życia kościelnego, już na przełomie XI i XII wieku stanowiło własność arcybiskupów gnieźnieńskich, którzy przy pierwszym podziale diecezji, umieścili tu jeden z pięciu archidiakonatów na jakie rozdzielili podwładny im obszar.

XII – XVII wiekEdytuj

Kościół pierwotny wystawiono pod wezwaniem św. Wojciecha. Stracił on z czasem znaczenie, co wiąże się to zapewne wraz z osadzeniem na prawie niemieckim miasta, co miało miejsce w r. 1285 z nadania arcybiskupa Jakóba Świnki[7]. Powstała wówczas kolegiata z kościołem pod wezwaniem Najświętszej Panny Maryi, złożona z czterech prelatur i sześciu kanonii. Wobec braku uposażenia Jarosław ze Skotnik, arcybiskup zredukował kanonie do liczby trzech. On też wystawił kościół murowany, sklepiony, kryty dachówką[8].

W 1254 r. odbyła się tu, według rocznika wielkopolskiego, konsekracja Bogufała „de Cirnelin” na biskupa poznańskiego dokonana przez Fulkona arcybiskupa gnieźnieńskiego, choć tenże sam Rocznik podaje pod rokiem 1255 jakoby ta konsekracja odbyła się w Lądzie (Mon. Pol., III, 23). Leonard diakon kurzelowski występuje w dokumencie z r. 1260. Archidiakon i kanonicy kurzelowscy w dok. z 1055 r. Akt z r. 1357 wymienia kolegiatę kurzelowską, obok łęczyckiej, rudzkiej i uniejowskiej. Sam Kurzelów nazwany jest tam: „cmtas cum foro”.

Kurzelów dawał arcybiskupom dziesiątą część opłat celnych. Przy mieście był folwark (allodium) arcybiskupi nazywany Modrzew. Pirec pleban, prokurator arcybiskupi występuje w dokumencie z r. 1358 (Kodeks Wielkopolski, nr. 1329. 1354, 1392)[8].

W r. 1385 bawił tu arcybiskup Bodzanta stąd datując swe rozporządzenie (Kodeks małopolski, t.III s.122 s.362). W 1439 odnowiono przywilej lokacyjny. Szczegółowy opis uposażenia kolegiaty podaje Liber Beneficiorum Łaskiego (t.I s.545–558).

W roku 1540 miasto należące do dóbr stołowych arcybiskupa gnieźnieńskiego wraz ze wsiami: Konieczno, Denków, Motyczno, Międzylesie, Komparzów, Modrzewie i Gośięcin, ocenione było na 3300 grzywien. Wówczas w mieście było 85 domów dających po 1 grzywnie czynszu. Mieszczanie mieli role różnych rozmiarów. Trzy jatki dawały po 2 kamienie łoju. Czynsz z miasta wynosił grzywien 24 i 5 groszy ponadto dochody z łoju, z dwu młynów i targowego. Folwark dobry, łąk obfitość, lasy i pasieki. Kopalnia i kuźnica żelazna dawała 1½ grzywny i 60 żelaz do pługów (lemieszy). Młyn około 60 korcy słodu. Wójtostwo dające 6 grzywny należało do wikariuszów kurzelowskich, a archidiakon miał jatkę, pobierał czynsz od 7 mieszczan, młynu i stawu. W r. 1573 miasto płaciło szosu 19 florenów i 6 groszy. Od trzech kupców pobierano groszy 18. Rządca dworski alias starosta za dziesięcinę płacił 2 floreny i 25 groszy. Od młyna pobierano groszy 12, od dwóch bań gorzał 2 floreny 13 groszy. Czopowe za rok wynosiło 25 florenów[8].

Zniszczone w czasie potopu szwedzkiego miasto podupadło.

EdukacjaEdytuj

W Kurzelowie znajdowała się szkoła parafialna. W wyniku reorganizacji kolegiaty przez abpa Jarosława Bogorię Skotnickiego, szkoła parafialna została 24 października 1369 przekształcona w szkołę kolegiacką[9]. W roku 1521 wdowa Grabowska zapisała datek na szkołę w postaci dziesięciny snopowej ze wsi Zakrzewa. W roku 1654 Marcin Piegłoński (lub Piegłowski) przeznaczył na szkołę 9000 złotych na dobrach Czuszów i Czuszówek[10]. W roku 1651 Jan Brożek uczynił zapis fundacyjny, w którym przekazał szkołę bezpośrednio pod opiekę Kolegium Większego, co oznaczało formalne przekształcenie szkoły w kolonię akademicką Akademi Krakowskiej[11].

Szlaki handloweEdytuj

Na przełomie XIV i XV wieku przez Kurzelów przebiegały co najmniej trzy szlaki handlowe: szlak Węgry-Prusy, szlak Kraków-Wielkopolska oraz szlak Kraków-porty morskie-Flandria[12][13].

Droga do Torunia (Droga królewska, Droga pruska, Droga węgiersko-pruska)Edytuj

W XIV wieku przez Kurzelów przebiegała tzw. droga do Torunia (droga królewska, droga pruska, droga węgiersko-pruska), był to jeden z głównych szlaków łączących Kraków z północą Polski. W czasach Kazimierza Wielkiego oraz Władysława Jagiełły wspomniana droga przebiegał przez Miechów, Kurzelów, Przedbórz (tam przekraczano Pilicę), Piotrków, Łęczycę, Przedecz i Brześć Kujawski ku Toruniowi. Przedłużeniem tego szlaku była droga wodna z Torunia do Gdańska. W Krakowie droga pruska łączyła się ze szlakiem z Węgier, razem stanowiąc główną arterię komunikacyjną pomiędzy południowymi prowincjami Polski, Węgrami, a Gdańskiem, i dalej ku Europie zachodniej jako morski szlak handlowy do Flandrii i Anglii[12]. Dokumenty z XVI wieku, również potwierdzają istnienie drogi prusko-węgierskiej przez Kurzelów[13].

Droga do Wielkopolski (Droga wielka)Edytuj

W XIV wieku istniała droga do Wielkopolski, która przebiegała z Krakowa do Łęczycy tak samo jako droga pruska (czyli przez Miechów, Kurzelów, Piotrków). W Łęczycy odchodząc od drogi pruskiej do Konina, następnie przez Pyzdry do Poznania[12]. Dokumenty z XVI wieku również wspominają o tej drodze[13].

Droga nowa flandryjskaEdytuj

W końcu XIV wieku istniała droga zwana w Krakowie "Nową drogą flandryjską", która z Krakowa przebiegała początkowo razem z drogą pruską (Miechów, Kurzelów, Piotrków). W Piotrkowie prawdopodobnie odłączała się od drogi pruskiej przechodząc przez Sieradz, Konin, Pyzdry, Poznań do portów morskich: Szczecina, Stralsandu i Greiswaldu[12].

XVIII – XIX wiekEdytuj

W roku 1719 wokół kaplicy św. Anny utworzono cmentarz.

W wyniku III rozbioru Polski w 1795 roku Kurzelów znalazł się pod zaborem austriackim. W 1809 roku Kurzelów został włączony do Księstwa Warszawskiego, a w 1815 roku do Królestwa Polskiego (kongresowego).

Mieszkańcy Kurzelowa licznie uczestniczyli w powstaniu styczniowym. Na miejscowym cmentarzu znajdują się dwie mogiły żołnierzy -mieszkańców Kurzelowa, poległych w walkach w okolicach Małogoszcza (24 II 1863 r. ) oraz w bitwie w okolicach wsi Ewelinów (26 II 1863). Na pierwszej mogile znajduje się napis: "ŚP. Zbiorowa mogiła 43 żołnierzy powstania styczniowego poległych 24 II 1863 r. w bitwie w okolicach Małogoszcza pod dowództwem generała Mariana Langiewicza mieszkańców Kurzelowa. Związek Kombatantów RBiBWP we Włoszczowie." Na drugiej mogile umieszczono napis "Zbiorowa mogiła 17 żołnierzy powstania styczniowego poległych 26 II 1863 r. w bitwie w okolicach wsi Ewelinów gm. Oleszno pod dowództwem generała Mariana Langiewicza mieszkańców Kurzelowa. Związek Kombatantów RBiBWP we Włoszczowie. Czerwiec 1993 r."[14].

W wyniku nowego podziału administracyjnego od 1 stycznia 1867, Kurzelów znajdował się w Guberni kieleckiej i powiecie włoszczowski[15].

Udział mieszkańców Kurzelowa w powstaniu styczniowym przyczynił się do utraty praw miejskich[16], które to prawa Kurzelów utracił w 1869 na skutek przeprowadzonej w zaborze rosyjskim reformy administracyjnej[17].

XX – XXI wiekEdytuj

W marcu 1943 roku doszło w miejscowości do zasadzki oddziału Narodowych Sił Zbrojnych na oddział Gwardii Ludowej pod dowództwem Stanisława Olczyka ps. „Garbaty”. W pierwszej połowie 1943 roku oddział GL rozbił w Kurzelowie urząd gminny i mleczarnię. W kwietniu 1944 r. ten sam oddział zaatakował w okolicznych lasach strażników leśnych nadzorujących dla Niemców wywóz drzewa. Zginęło siedmiu strażników[18].

Związani z KurzelowemEdytuj

  • Jan Brożek – reprezentant szkoły kurzelowskiej, rektor Akademii Krakowskiej, astronom, matematyk, lekarz
  • Paweł Herka – reprezentant szkoły kurzelowskiej, rektor Akademii Krakowskiej, matematyk, teolog.
  • Jan Muscenius – reprezentant szkoły kurzelowskiej, rektor Akademii Krakowskiej, matematyk, astronom.
  • Mikołaj Brożek[19] – reprezentant szkoły kurzelowskiej, profesor Akademii Krakowskiej, geodeta, astronom.
  • Maciej Kwaśniewicz – reprezentant szkoły kurzelowskiej, profesor Akademii Krakowskiej, teolog.
  • Stanisław Jakobczyk – reprezentant szkoły kurzelowskiej, profesor Akademii Krakowskiej, matematyk, astronom.

ZabytkiEdytuj

Obiekty wpisane do rejestru zabytków

KulturaEdytuj

  • Dom Kultury Włoszczowa Filia w Kurzelowie
  • Orkiestra Dęta Ochotniczej Straży Pożarnej w Kurzelowie

Kurzelów i kurzelowici w sztuce i literaturzeEdytuj

Infrastruktura i transportEdytuj

Transport drogowyEdytuj

Przez Kurzelów przebiega droga wojewódzka:

PrzypisyEdytuj

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-04-20].
  2. a b Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 1867, 2013-02-15. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2015-04-23]. 
  3. a b TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-04-23].
  4. Sołectwa. Urząd Gminy Włoszczowa. [dostęp 2015-04-25].
  5. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 44–45.
  6. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz.1, Mapy, plany, Warszawa 1993
  7. Kurzelów w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. IV: Kęs – Kutno. Warszawa 1883.
  8. a b c Kurzelów w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XV, cz. 2: Januszpol – Wola Justowska. Warszawa 1902.
  9. Ks. Daniel Wojciechowski, "Dynastia" Kurzelowitów w dziejach Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, 2001.
  10. Józef Łukaszewicz, Historia szkół w Koronie i w Wielkiem Księstwie Litewskiem od najdawniejszych czasów aż do roku 1794. Tom 3., Poznań 1851.
  11. Wojciech G, Szkoły-kolonie Uniwersytetu Krakowskiego 1588–1773. Problematyka kształcenia i wychowania, 1986.
  12. a b c d Stanisław Lewicki, Drogi handlowe w Polsce w wiekach średnich, Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego pod zarządem Józefa Filipowskiego, 1906.
  13. a b c Stanisław Trawkowski, Władysław Pałucki (red.), Atlas historyczny Polski, Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku., PWN, 1993.
  14. Pod red. Józefa Partyki i Mieczysława Żochowskiego, Śladami powstania styczniowego Aspekty historyczne i krajoznawcze, 2014, ISBN 978-83-936468-0-7.
  15. Ustawy o zarządzie gubernialnym i powiatowym w guberniach Królestwa Polskiego z 19/31 XII 1866 roku.
  16. Encyklopedia katolicka: Krzyszkowski-Lozay, 1973.
  17. Postanowienie z 7 (19) listopada 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 425).
  18. Józef Bolesław Gargas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 261 i 263.
  19. Prace Historyczne 8, [w:] Henryk Barycz, Dynastia kurzelowska. Rodowód i charakterystyka inteligentów kurzelowskich, „Rocznik Naukowo-Dydaktyczny”, 59, 1977, s. 69-79.???
  20. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 2019-12-31. s. 71.
  21. Stanisław Noyszewski-Piołun, Trzy panny z Kurzelowa, Warszawa 1934.