Leki przeciwpsychotyczne

lek stosowany w leczeniu zaburzeń psychicznych, w przebiegu których występują objawy wytwórcze

Leki przeciwpsychotyczne, leki neuroleptyczne, neuroleptyki (od gr. νεῦρον neuron ‘nerw’ i λῆψις lepsis ‘napad, ujęcie, schwytanie’) – klasa leków stosowana w leczeniu zaburzeń psychicznych, głównie schizofrenii i innych psychoz, w przebiegu których występują objawy wytwórcze: urojenia, omamy, zaburzenia aktywności, uczuciowości, świadomości[1].

Długotrwałe stosowanie leków przeciwpsychotycznych skutkować może działaniami niepożądanymi, takimi jak zespół pozapiramidowy, ginekomastia, impotencja, zwiększenie wagi i zespół metaboliczny[2].

Pierwsza generacja leków przeciwpsychotycznych, znana jako neuroleptyki klasyczne, została odkryta w latach 40-tych XX wieku. Pierwszym spośród leków drugiej generacji, znanych także jako neuroleptyki atypowe, była klozapina, stworzona w latach 60-tych i wprowadzona do zastosowań klinicznych w latach 70-tych[3]. Obie generacje blokują receptory dopaminowe w mózgu, jednakże atypowe dodatkowo oddziałują na receptory serotoninowe.

Pierwsze zastosowanie terminu neuroleptyki przypisuje się francuskim lekarzom Jeanowi Delayowi i Pierre'owi Denikerowi (1955).

ZastosowanieEdytuj

Leki przeciwpsychotyczne są najczęściej stosowane w leczeniu następujących zaburzeń:

Rzadsze wskazania obejmują zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, zespół stresu pourazowego, zaburzenia osobowości, zespół Tourette'a[8]. Nie są zalecane w leczeniu otępienia i bezsenności i zaburzeń osobowości, jednak mogą być zastosowane gdy inne terapie nie działają[7]. Możliwe jest ich stosowanie u dzieci, pod warunkiem, że inne sposoby leczenia nie dają rezultatów i dziecko cierpi na zaburzenia psychotyczne[7].

Mechanizm działaniaEdytuj

Leki przeciwpsychotyczne takie jak haloperidol i chlorpromazyna działają poprzez blokowanie receptorów dopaminowych D2 w szlakach dopaminergicznych mózgu. Oznacza to, że uwalniana w tych szlakach dopamina odnosi mniejszy efekt. Nadmiar wydzielanej dopaminy w szlaku mezolimbicznym (będącym jednym ze szlaków dopaminergicznych) jest z kolei powiązany z doświadczeniami psychotycznymi[9][10]. Dodatkowo, leki przeciwpsychotyczne wykazują działanie antagonistyczne względem receptorów 5-HT2A. Niektóre allele kodujące receptory 5-HT2A zostały powiązane z podwyższonym ryzykiem schizofrenii i innych psychoz, zwłaszcza w przebiegu ciężkiej depresji[11][12]. Neuroleptyki w mniejszym stopniu wpływają na receptory adrenergiczne, a także histaminowe i w niektórych przypadkach acetylocholinowe.

Leki te nie wywołują efektu narkotycznego, czyli nie mogą doprowadzić do uzależnienia, ale wiele z nich potęguje działanie narkotyków i alkoholu etylowego (mimo tego niektóre są lub były stosowane w terapiach odwykowych, między innymi w celu przerwania efektu działania narkotyku, na przykład chloropromazyna (używana w celu przerwania działania LSD).

Działania niepożądaneEdytuj

Głównym działaniem niepożądanym jest parkinsonowski zespół poneuroleptyczny (zob. parkinsonizm). Starsze, tzw. klasyczne neuroleptyki wywoływały też wiele ubocznych objawów wegetatywnych jak suchość w jamie ustnej, zaburzenia akomodacji, nadmierna senność, zaburzenia czynności wątroby, zaburzenia funkcji seksualnych.

Wszystkie leki przeciwpsychotyczne (zwłaszcza leki I generacji) stwarzają pewne ryzyko wystąpienia potencjalnie śmiertelnego złośliwego zespołu neuroleptycznego. Ryzyko takie ocenia się do około 3%. Może je zwiększać zażywanie substancji psychoaktywnych, nagłe zwiększanie dawek lub stosowanie leku niezgodnie z zaleceniami[13],

HistoriaEdytuj

Pierwszym neuroleptykiem wprowadzonym do światowego lecznictwa jest chloropromazyna. Dużym krokiem w leczeniu psychoz było zsyntetyzowanie nowych generacji neuroleptyków działających również na receptor serotoninowy. Pierwszym z nich była klozapina. Neuroleptyki te (np. olanzapina, rysperydon, paliperydon, zyprazydon, kwetiapina) powodują znacznie mniej objawów ubocznych, tak wczesnych, jak i późnych (np. dyskinez).

Podział neuroleptykówEdytuj

 
Chloropromazyna
 
Haloperydol
 
Kwetapina

Ze względu na ryzyko wystąpienia działań pozapiramidowych oraz skuteczność kliniczną, leki przeciwpsychotyczne zostały podzielone na dwie zasadnicze grupy: I generacji (klasyczne, typowe, LPP) oraz II generacji (atypowe, LPPII). Ten podział jest też najczęściej używanym podziałem w praktyce klinicznej.
Do oceny nasilenia objawów pozapiramidowych można użyć skali Simpsona-Angusa.

Leki przeciwpsychotyczne I generacji − klasyczne, typoweEdytuj

Pochodne fenotiazynyEdytuj

Zasadniczy profil działania jest w kierunku antyautystycznym i aktywizującym zaś działania uboczne wykazują głównie ze strony układu pozapiramidowego.

Pochodne tioksantenuEdytuj

W profilu działania leki z tej grupy wykazują również pewne działanie przeciwdepresyjne (z wyjątkiem tiotiksenu).

Pochodne butyrofenonuEdytuj

Zasadniczy profil działania jest zbliżony do piperazynowych pochodnych fenotiazyny, wykazują wyraźne działania uboczne ze strony układu pozapiramidowego.

BenzamidyEdytuj

Leki przeciwpsychotyczne II generacji – atypoweEdytuj

Są to: amisulpryd, asenapina, arypiprazol, blonanseryna, iloperydon, klozapina, kwetiapina, lurazydon, melperon, olanzapina, paliperydon, rysperydon, sertindol, zyprazydon, zotepina.

Postacie neuroleptykówEdytuj

Metabolizm leków przeciwpsychotycznych z udziałem cytochromu P450Edytuj

Metabolizm leków przeciwpsychotycznych z udziałem izoenzymów cytochromu P450
Lek CYP1A2 CYP3A3/CYP3A4 CYP2D6 CYP 2D6 hamowany przez lek
Benzamidy (amisulpryd, sulpiryd) - - - -
Fenotiazyny (chloropromazyna) - - ++ ++
Flufenazyna - - ++ ++
Haloperydol + - ++ ++
Klozapina ++ + +/- -
Kwetiapina - ++ - -
Olanzapina + - + -
Perfenazyna - - ++ ++
Rysperydon - ++ ++ -
Tiorydazyna ++ -
Zyprazydon +/- ++ -
Zuklopentiksol - - ++ -

Działanie sedatywne LPPEdytuj

Działanie sedatywne leków przeciwpsychotycznych
działanie sedatywne leki
bardzo silne klozapina, lewomepromazyna, chloropromazyna, butaperazyna, tioproperazyna
silne tiorydazyna, chlorprotiksen, haloperydol, olanzapina, perfenazyna, zuklopentiksol, klopentiksol
słabe flufenazyna, trifluoperazyna, tiotiksen
bardzo słabe kwetiapina, zyprazydon, pimozyd
brak sulpiryd, amisulpryd, rysperydon, flupentyksol

Bezpieczeństwo stosowania w ciążyEdytuj

Leki przeciwpsychotyczne należą do kilku kategorii ryzyka działań teratogennych:

Powinowactwo LPP do receptorów cholinergicznychEdytuj

Powinowactwo LPP do receptorów cholinergicznych
Powinowactwo Lek
bardzo silne lewomepromazyna, klozapina
silne olanzapina, chloropromazyna
słabe chlorprotiksen, klopentiksol, flufenazyna, tiorydazyna, zuklopentiksol
minimalne perfenazyna, trifluperazyna, haloperydol, pimozyd
brak amisulpryd, rysperydon, sulpiryd, zyprazydon

Leków silnie działających cholinolitycznie (klozapina, lewomepromazyna, olanzapina, tiorydazyna, zuklopentiksol, trifluperazyna) nie należy podawać w miastenii, w jaskrze z zamkniętym kątem przesączania, w rozroście gruczołu krokowego.

Wpływ na próg drgawkowyEdytuj

Wszystkie LPP, z wyjątkiem rysperydonu, obniżają próg drgawkowy. Najczęściej napady drgawkowe występują podczas leczenia klozapiną i w zależności od stosowanej dawki mogą pojawić się u 5–20% leczonych. Najczęściej występują pod postacią dużych napadów, mioklonicznych. Ryzyko napadów wzrasta również podczas szybkiego zwiększania dawek oraz u osób długo leczonych klozapiną.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. John Lally, James H. MacCabe, Antipsychotic medication in schizophrenia: a review, „British Medical Bulletin”, 114 (1), 2015, s. 169–179, DOI10.1093/bmb/ldv017, ISSN 1471-8391, PMID25957394 [dostęp 2020-05-05].
  2. JOHN MUENCH, ANN M. HAMER, Adverse Effects of Antipsychotic Medications, „American Family Physician”, 81 (5), www.aafp.org, marzec 2010, s. 617-622 [dostęp 2020-05-05].
  3. H. Hippius, The history of clozapine, „Psychopharmacology”, 99 Suppl, 1989, S3–5, DOI10.1007/BF00442551, ISSN 0033-3158, PMID2682730 [dostęp 2020-05-05].
  4. Stefan Leucht i inni, Second-generation versus first-generation antipsychotic drugs for schizophrenia: a meta-analysis, „The Lancet”, 373 (9657), 2009, s. 31–41, DOI10.1016/S0140-6736(08)61764-X, ISSN 1474-547X, PMID19058842 [dostęp 2020-05-05].c?
  5. J.M. Goikolea i inni, Lower rate of depressive switch following antimanic treatment with second-generation antipsychotics versus haloperidol, „Journal of Affective Disorders”, 144 (3), 2013, s. 191–198, DOI10.1016/j.jad.2012.07.038, ISSN 1573-2517, PMID23089129 [dostęp 2020-05-05].
  6. a b Carol Paton, Shitij Kapur, David Taylor, The Maudsley prescribing guidelines in psychiatry, wyd. 11th edition, Chichester, West Sussex: South London and Maudsley NHS Trust,, Oxleas NHS Foundation Trust, 1946, ISBN 978-0-470-97969-3, OCLC 780368001 [dostęp 2020-05-05].
  7. a b c American Psychiatric Association, "American Psychiatric Association Five Things Physicians and Patients Should Question", Choosing Wisely, 2013.
  8. Alicia R. Maher, George Theodore, Summary of the comparative effectiveness review on off-label use of atypical antipsychotics, „Journal of managed care pharmacy: JMCP”, 18 (5 Suppl B), 2012, S1–20, DOI10.18553/jmcp.2012.18.s5-b.1, ISSN 1944-706X, PMID22784311 [dostęp 2020-05-05].
  9. D. Pickar i inni, Neurochemical and neural mechanisms of positive and negative symptoms in schizophrenia, „Modern Problems of Pharmacopsychiatry”, 24, 1990, s. 124–151, DOI10.1159/000418015, ISSN 0077-0094, PMID1970851 [dostęp 2020-05-05].
  10. Edith J. Liemburg i inni, Antipsychotic medication and prefrontal cortex activation: a review of neuroimaging findings, „European Neuropsychopharmacology: The Journal of the European College of Neuropsychopharmacology”, 22 (6), 2012, s. 387–400, DOI10.1016/j.euroneuro.2011.12.008, ISSN 1873-7862, PMID22300864 [dostęp 2020-05-05].
  11. Colm McDonald, Kieran C. Murphy, The new genetics of schizophrenia, „The Psychiatric Clinics of North America”, 26 (1), 2003, s. 41–63, DOI10.1016/s0193-953x(02)00030-8, ISSN 0193-953X, PMID12683259 [dostęp 2020-05-05].
  12. C.J. Schmidt i inni, The role of 5-HT2A receptors in antipsychotic activity, „Life Sciences”, 56 (25), 1995, s. 2209–2222, DOI10.1016/0024-3205(95)00210-w, ISSN 0024-3205, PMID7791509 [dostęp 2020-05-05].
  13. ZZN – złośliwy zespół neuroleptyczny. Występowanie, objawy, postępowanie., Psychiatria.pl [dostęp 2019-03-31].

BibliografiaEdytuj

  • Rzewuska M: 1.1.1. Leki przeciwpsychotyczne. W: Bilikiewicz A, Pużyński S, Rybakowski J, Wciórka J (red.): Psychiatria. Tom III. Terapia. Zagadnienia etyczne, prawne, organizacyjne i społeczne. Wrocław: Wydawnictwo Medyczne Urban & Partner, 2003, s. 1-59. ISBN 83-87944-24-6.
  • Stephen M. Stahl: Podstawy psychofarmakologii. Leki przyciwpsychotyczne i normotymiczne. Gdańsk: Via Medica, 2007. ISBN 978-83-60945-42-1.