Lelów

wieś w województwie śląskim

Lelówwieś w Polsce położona w województwie śląskim, w powiecie częstochowskim, siedziba gminy wiejskiej Lelów. Dawniej miasto; uzyskał lokację miejską w 1354 roku, zdegradowany w 1869 roku[2]. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[3]. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie częstochowskim.

Zobacz też: Lelów w innych znaczeniach tego słowa.
Artykuł 50°41′0″N 19°37′31″E
- błąd 39 m
WD 50°40'0.1"N, 19°37'0.1"E, 50°41'0.06"N, 19°37'32.23"E
- błąd 14 m
Odległość 2060 m
Lelów
wieś
Ilustracja
Rynek w Lelowie
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat częstochowski
Gmina Lelów
Liczba ludności (2011) 1118
Strefa numeracyjna 34
Kod pocztowy 42-235[1]
Tablice rejestracyjne SCZ
SIMC 0137408
Położenie na mapie gminy Lelów
Mapa konturowa gminy Lelów, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Lelów”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Lelów”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Lelów”
Położenie na mapie powiatu częstochowskiego
Mapa konturowa powiatu częstochowskiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Lelów”
Ziemia50°41′00″N 19°37′31″E/50,683333 19,625278
Strona internetowa

Lelów leży na Progu Lelowskim Wyżyny Przedborskiej, nad rzeką Białką, ok. 35 km na wschód od Częstochowy.

Liczba mieszkańców w 2018 roku wynosiła około 4872.

Integralne części wsi Lelów[4][5]
SIMC Nazwa Rodzaj
0137762 Posłoda przysiółek
0137779 Pustkowie przysiółek
0137756 Zbyczyce część wsi

HistoriaEdytuj

  • 1193 – pierwsze wzmianki w dokumencie wydanym przez papieża Celestyna III o osadzie Lelów „thabernae Lelov”, która istniała na terenie obecnej wsi Staromieście
  • 1246 – Konrad I mazowiecki, jego syn Kazimierz i Mieszko Opolski budują gród („edificant castrum)” nad Białką
  • 1250 - Kolejna wzmianka o miejscowości w łacińskim dokumencie z 1250 roku wydanym przez papieża Innocentego IV w Lyonie gdzie wieś zanotowana została jako „Lelov”[6].
  • 1261 – książę Kazimierz kujawski odbudował gród po zniszczeniach
  • 1304 – wracający z wygnania na Węgrzech książę kujawski Władysław Łokietek po walkach z Czechami zajął Lelów
  • 1307 – wzmianka o kasztelanii lelowskiej
  • 1325-1334 – przeniesienie siedziby dekanatu z Irządz do Lelowa
  • 1314 – Lelów uzyskuje prawa miejskie
  • 1341 22 września – pobyt na zamku króla Kazimierza Wielkiego
  • 1343 18 października – pobyt na zamku króla Kazimierza Wielkiego
  • 1345 24 czerwca – pobyt na zamku króla Kazimierza Wielkiego
  • 1345 lipiec – pod miastem doszło do bitwy między wojskami polskimi i czeskimi w czasie wojny polsko-czeskiej 1345-1348
  • 1357 2 stycznia – pobyt na zamku króla Kazimierza Wielkiego
  • 1365 24 sierpnia – pobyt na zamku króla Kazimierza Wielkiego
  • 1366 9 lipca – pobyt na zamku króla Kazimierza Wielkiego
  • 1366 – Kazimierz Wielki uwolnił mieszczan od myt i ceł w Królestwie Polskim
  • 1370 przed – budowa/rozbudowa zamku obronnego
  • 1370 – budowa klasztoru franciszkanów
  • XIV – XVII wiek – Lelów był siedzibą powiatu w województwie krakowskim, w tym też okresie zbierał się w nim sąd ziemski dla okolicznej szlachty[7]
  • 1394 – pobyt na zamku króla Władysława Jagiełły
  • 1410 – prace budowlane na zamku w Lelowie z powodu wojny z zakonem krzyżackim
  • 1418 – pobyt na zamku króla Władysława Jagiełły
  • 1418 – sąd nadworny w Lelowie (in curia regis Lelowie) w składzie: Paweł z Bogumiłowic sędzia ziemski krakowski, Piotr Szafraniec (zm. 1437) podkomorzy krakowski, Zbigniew z Brzezia marszałek Królestwa Polskiego, Zaklika z Korzkwi, wojewoda sandomierski Jan ze Zdakowa i kasztelan Stanisław Gamrat oczyścił z nagany Macieja z Wielopola herbu Pilawa
  • 1425 – król Władysław Jagiełło przebywał na zamku
  • 1494 – nakładem mieszczan została naprawiona brama zamkowa
  • 1547 – w związku z pożarem król Zygmunt I Stary zwolnił miasto na 20 lat z podatków
  • XVII wiek – utrata znaczenia miasta w wyniku pożarów i zniszczeń wojennych
  • 1662 – Sejm wydał uchwałę na temat zamku w Lelowie
  • 1766 – przywrócono funkcjonowanie kancelarii ziemskiej
  • 1789 – rozbiórka Bramy Nakielskiej
  • 1795 – III rozbiór Rzeczypospolitej. Miasto przestało być stolicą powiatu na korzyść Włoszczowy
  • 1819 – kasata klasztoru franciszkanów
  • 1827 – w Lelowie było 128 domów i 785 mieszkańców[8]
  • 1869 – utrata praw miejskich
  • 1870 – zakończenie wyburzania murów miejskich
  • 1870 – klasztor franciszkanów został rozebrany
  • 4 września 1939 – wkroczenie Niemców, rozstrzelanie przez Wehrmacht 16 mieszkańców w odwecie za porażkę pod wsią w walce z wojskiem polskim, spalenie kościoła parafialnego z XIV wieku, zburzenie synagogi, początki prześladowań ludności żydowskiej.

Miejscowość jest siedzibą parafii rzymskokatolickiej pw. św. Marcina, należącej do dekanatu lelowskiego, diecezji kieleckiej.

ZabytkiEdytuj

 
Kościół pw. św. Marcina w Lelowie

niezachowane:

  • Zamek w Lelowie – zbudowany w stylu gotyckim przez króla Kazimierza Wielkiego na planie prostokąta w miejscu wcześniejszego grodu. Został rozebrany w latach 1804-1805. Obecnie w tym miejscu znajduje się cmentarz.
  • Kościół Franciszkanów
  • Klasztor Franciszkanów z 1357 roku – rozebrany w 1825 r.
  • Brama Nakielska – zbudowana w XIV wieku przez króla Kazimierza Wielkiego. Wyburzono ją w 1789 roku. Miała długość 18,5 m.[9]
  • Brama Krakowska
  • Brama Częstochowska w pobliżu klasztoru franciszkanów
  • Mury obronne z łamanego kamienia zbudowane pomiędzy rokiem 1333-1370. Ich długość wynosiła około 1000 metrów. Rozebrane w latach 1848-1870.[10]

Atrakcje turystyczneEdytuj

  • Zalew na rzece Białce
  • Ciekawostka kulinarna: „ciulim” – potrawa przyrządzana z okazji świąt na bazie ziemniaków, mięsa, przypraw, będąca odpowiednikiem żydowskiego czulentu.

KomunikacjaEdytuj

Droga krajowa nr 46   (KudowaJędrzejów), droga wojewódzka nr   (KoniecpolKraków), droga wojewódzka nr   (StaromieścieBrusiek), niegdyś część drogi wojewódzkiej   (Staromieście – Lubliniec).

Osoby związane z LelowemEdytuj

 
Epitafium Daniela Sigoniusa w Katedrze na Wawelu

PrzypisyEdytuj

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 645 [dostęp 2020-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  2. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 44-45.
  3. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 13.
  4. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  5. GUS. Rejestr TERYT
  6. Colmar Grünhagen 1866 ↓, s. 281.
  7. M. Pawlikowski, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012
  8. Tabella Miast, Wsi, Osad, Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1. Warszawa: 1827, s. 262.
  9. Serwis Nauka w Polsce – PAP SA.
  10. Łukasz Schab, Gmina Lelów.pl - Historia, www.lelow.pl [dostęp 2017-01-16].

BibliografiaEdytuj

  • Colmar Grünhagen: Regesten zur Schleisischen Geschichte. Breslau: Josef Max & COMP., 1866.
  • Katalog zabytków sztuki w Polsce w Polsce, T. III, Zesz. 12. Województwo kieleckie, Powiat włoszczowski.
  • Marian Nowak, Antoni Białowąs, 800 lat Lelowa, 1993.
  • Jarosław Widawski, Miejskie mury obronne w państwie polskim do początku XV wieku, Warszawa 1973.
  • Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm, Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2001.

Linki zewnętrzneEdytuj