Leon Biliński

polski polityk i ekonomista

Leon Biliński (Leo, Lav, Lew) (ur. 15 czerwca 1846 w Zaleszczykach, zm. 15 czerwca 1923 w Wiedniu[1]) – polski polityk, ekonomista, profesor i rektor Uniwersytetu Lwowskiego, dr honoris causa prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego z 1900, minister skarbu Austro-Węgier i Polski.

Leon Biliński
Ilustracja
Leon Biliński (1920)
Data i miejsce urodzenia

15 czerwca 1846
Zaleszczyki, Cesarstwo Austrii

Data i miejsce śmierci

15 czerwca 1923
Wiedeń, Austria

Prezydent C.K. Austriackich Kolei Państwowych
Okres

od 1893
do 1895

Minister skarbu Austrii
Okres

od 1895
do 1897

Gubernator Banku Austriacko-Węgierskiego
Okres

od 1900
do 1909

Minister skarbu Austrii
Okres

od 1909
do 1910

Minister skarbu Austro-Węgier
Okres

od 1912
do 1915

Poprzednik

István Burián

Następca

Ernest von Koerber

Minister skarbu RP
Okres

od 31 lipca 1919
do 9 grudnia 1919

Przynależność polityczna

Stronnictwo Pracy Konstytucyjnej

Okres

od 9 grudnia 1919 (p.o)
do 13 grudnia 1919

Poprzednik

Stanisław Karpiński

Następca

Władysław Grabski

Faksymile
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Wielki Orderu Leopolda (Austria) Order Korony Żelaznej I klasy (Austro-Węgry) Komandor Orderu Franciszka Józefa (Austro-Węgry) Odznaka Honorowa Austriackiego Czerwonego Krzyża

Życiorys edytuj

Był synem ziemianina Wiktora z Bilińskich herbu Sas przydomku Mielesiewicz Wołczak i baronówny Malwiny Brunickiej[2]. Uczęszczał do szkoły ludowej w Wieniawce, później w Trembowli, następnie do gimnazjów w Buczaczu, Stanisławowie i Tarnopolu[3]. W latach 1863–1867 studiował prawo na Uniwersytecie Franciszkańskim we Lwowie; w 1867 został doktorem praw, a rok później docentem ekonomii społecznej na tej uczelni. Od 1871 był profesorem nadzwyczajnym i kierownikiem Katedry Ekonomii Społecznej, od 1877 profesorem zwyczajnym. Trzykrotnie pełnił funkcję dziekana Wydziału Prawa Uniwersytetu Lwowskiego (1876–1877, 1882–1883, 1886–1887), w roku akademickim 1879–1880 był prorektorem, a 1878–1879 rektorem. Wykłady na uczelni prowadził do 1892.

Wspierał ekonomiczną emancypację kobiet i ich dostęp do edukacji wyższej. Jego akademickie i feministyczne starania poskutkowały – w 1897 pierwsze kobiety ukończyły Uniwersytet Lwowski. Członek i działacz Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego, członek jego Komitetu (18 czerwca 1875 – 24 czerwca 1878, 12 czerwca 1880 – 28 czerwca 1884)[4].

W latach 1867–1871 był członkiem Namiestnictwa i Rady Szkolnej we Lwowie, a 1880–1882 członkiem Rady miasta Lwowa. W 1882 r. współzałożył i współprzewodniczył Kołu Politycznemu we Lwowie. Od 1883 r. sprawował mandat poselski do Reichsratu (Rady Państwa) Przedlitawii w Wiedniu, był wiceprezesem (1897–1900) i prezesem (1911–1912, 1915–1918) Koła Polskiego w Radzie Państwa. Był orędownikiem pojednania Polaków i Ukraińców. Biliński przygotował nawet projekt ugody, lecz strona ukraińską ją odrzuciła[5]. W latach 1916–1920 stał na czele Naczelnego Komitetu Narodowego. Reprezentował postawę patriotyczną, działając m.in. na rzecz repolonizacji Uniwersytetu Lwowskiego, ale był zarazem zwolennikiem cesarza Franciszka Józefa i pełnił szereg funkcji w administracji austro-węgierskiej. W latach 1893–1895 był prezydentem C.K. Austriackich Kolei Państwowych (Kaiserlich-königliche österreichische Staatsbahnen), 1895–1897 ministrem skarbu Austrii (zreformował podatki bezpośrednie), 1900–1909 gubernatorem Banku Austriacko-Węgierskiego (Österreichisch-Ungarische Bank), 1909–1910 ponownie ministrem skarbu Austrii, 1912–1915 wspólnym ministrem skarbu Austro-Węgier i namiestnikiem cywilnym Bośni i Hercegowiny. Obarczany pośrednią odpowiedzialnością za śmierć arcyksięcia Ferdynanda (w chwili zamachu przebywał w Wiedniu), ponieważ zlekceważył sygnały o planowanym zamachu na następcę tronu[3].

Wielka Wojna edytuj

Po odejściu z rządu, w latach 1915–1917 ponownie kierował Kołem Polskim w Radzie Państwa. Z kolei po wybuchu wojny jeszcze jako minister skarbu stał się jednym z inicjatorów powstania Naczelnego Komitetu Narodowego i Legionów Polskich. Później konsekwentnie reprezentował w Kole Polskim orientację proaustriacką, chociaż z czasem stał się orędownikiem wyłączenia z Cesarstwa Galicji[3].

II Rzeczpospolita edytuj

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, został trzecim ministrem skarbu w rządzie premiera Paderewskiego (1919). Jako szef resortu za swój podstawowy cel uznał „wprowadzenie ładu w skarbie polskim”. Opracował tzw. dekalog, czyli zbiór zasad, które miały uporządkować gospodarkę skarbową państwa, a równocześnie ograniczyć wcześniejszą dowolność w działalności ministrów[3]. Zgodnie z tym planem gospodarka budżetowa państwa miała się od tej pory znajdować kuratelą ministra skarbu. Każdy budżet, ułożony i zatwierdzony przez Radę Ministrów, winien być przestrzegany, jeszcze zanim stał się mocą decyzji sejmu aktem prawnym rangi ustawy. Zmiany w skierowanym do parlamentu projekcie ustawy budżetowej wymagały uprzedniego zezwolenia ministra skarbu. Budżet każdego z ministerstw musiał być konsultowany z Bilińskim, a jakiekolwiek zmiany wprowadzane w jego ramach były możliwe tylko za jego zgodą. Podobnie taką akceptację należało uzyskać na każde zwiększenie zatrudnienia, zakazano również zaciągania przez poszczególne ministerstwa zobowiązań pieniężnych, a także samowolnego dysponowania przez ministrów dochodami wpływającymi do ich resortu. Ponadto każdy projekt ustawy o treści ekonomicznej musiał uzyskać zgodę ministra skarbu, zanim został przedstawiony Radzie Ministrów. Zasady te zostały wdrożone[3]. 3 października 1919 r. Biliński przedstawił izbie swoją wizję relacji między ministrem skarbu a parlamentem, proponując, by sejm, wzorując się na najlepszych tradycjach europejskich, zgodził się z tym, że to minister skarbu powinien mieć inicjatywę w kwestiach budżetowych, a parlament może jedynie kontrolować jego aktywność w tym względzie, przyjmując zaś ustawy związane ze skarbowością, zawsze musi konsultować je z ministrem skarbu.

Drugim filarem planu Bilińskiego było utworzenie we współpracy z często zastępującym premiera Paderewskiego ministrem spraw wewnętrznych Stanisławem Wojciechowskim Komitetu Ekonomicznego Ministrów. Propozycję powołania takiego gremium Biliński zgłosił już 1 sierpnia w trakcie pierwszego posiedzenia rządu, w którym uczestniczył. Do komitetu mieli wejść ministrowie związani z kwestiami gospodarczymi, czyli szefowie resortów skarbu, rolnictwa, przemysłu i handlu, poczt, kolei oraz aprowizacji, a celem odbywanych raz na tydzień zebrań miało być ujednolicenie gospodarki państwowej w oparciu o porozumienie wszystkich ministrów z ministrem skarbu. Zaproponował także rezygnację ze zgłaszania opracowywanego w resorcie preliminarza budżetowego na drugie półrocze 1919 r. i przygotowanie projektu budżetu państwa na okres dziewięciu miesięcy, czyli od lipca 1919 r. do marca 1920 r. Argumentował to zarówno zachodzącymi w kraju zmianami gospodarczymi i finansowymi, jak i dążeniem do przejścia na wzorowany na brytyjskim układ roku budżetowego obejmujący okres od 1 kwietnia do 31 marca roku następnego. W toku przygotowywania projektu minister popadł w konflikt z częścią kolegów z rządu, zwłaszcza z ministrem wyznań religijnych i oświecenia publicznego Janem Łukasiewiczem[3].

Na początku sierpnia 1919 r. Biliński zapowiadał, że oprócz wysokich dochodów z podatków bezpośrednich warunkiem osiągnięcia sanacji finansów musi być wprowadzenie „twardych monopolów”, czyli oddanie zarządu wszystkimi artykułami monopolowymi, przede wszystkim naftą i solą, ministerstwu skarbu. Równocześnie wyraził poparcie dla dwóch wielkich, niezwykle dochodowych i wywodzących się z tradycji zaborczych monopoli fiskalnych – spirytusowego (zabór rosyjski) i tytoniowego (austriacki). Minister aby zahamować inflację rozwiązanie widział w ścisłej, drakońskiej kontroli dewiz i wywozu kruszcu z kraju. W październiku 1919 r. utworzył Centralę Dewiz, która uzyskała bardzo szerokie uprawnienia w sprawach walutowych. Centrala, wzorowana na wojennych rozwiązaniach niemieckich, ustalała zaniżone kursy walut, czego skutkiem stał się rozwój czarnego rynku i alternatywnego do oficjalnego kursu waluty. Czarnorynkowy kurs walut obcych był średnio o 30% wyższy od oficjalnego. 9 grudnia 1919 r. podał się do dymisji, lecz do 13 grudnia kierował ministerstwem[6]. Po dymisji Bilińskiego przyjęto jego dwa projekty odnośnie podatku spadkowego oraz dochodowego.

W ostatnich latach życia prowadził działania na rzecz nawiązania stosunków ekonomicznych polsko-austriackich, m.in. będąc prezydentem nowo utworzonego Banku Polsko-Austriackiego (Polnisch-Österreichische Bank), z siedzibą w Wiedniu.

Jako polityk reprezentował poglądy konserwatywne; z życzliwością początkowo interesował się socjalizmem, ale w późniejszym okresie występował zdecydowanie przeciwko ekonomii socjalistycznej.

W pracy naukowej zajmował się polityką ekonomiczną państwa, polityką społeczną, finansami i polityką agrarną. Przedstawił naukowe uzasadnienie prawa państwa do kierowania sprawami ekonomicznymi kraju; za obowiązek państwa uznał również poprawę warunków życia i pracy robotników. Obroty zagraniczne złotem w systemie walutowym Austro-Węgier zastąpił obiegiem waluty pozłacanej.

W 1876 został członkiem czynnym Akademii Umiejętności; należał także m.in. do Towarzystwa Naukowego we Lwowie, Komitetu Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego. Był też prezesem Towarzystwa Tatrzańskiego (1899–1901).

 
Grób Leona Bilińskiego w Cieplicach[7] przed renowacją
 
Grób Leona Bilińskiego w Cieplicach po renowacji (2023)

Leon Biliński zmarł w Wiedniu. Został pochowany na cmentarzu w Cieplicach[8], w rodzinnym grobowcu, gdzie od 1920 r. spoczywa jego żona.

W 2022 r. przeprowadzono renowację grobu Leona Bilińskiego. Całe przedsięwzięcie zostało sfinansowana ze środków Kancelarii Prezesa Rady Ministrów we współpracy z fundacją „Pomoc Polakom na Wschodzie”[9].

Życie prywatne edytuj

W 1871 r. poślubił Józefę Seiche.

Publikacje edytuj

Ogłosił szereg prac naukowych, m.in.:

  • Studya nad podatkiem dochodowym (1870)[10][11]
  • Wzajemne czy akcyjne towarzystwa ubezpieczeń (1870)
  • Procent a czynsz (1872)
  • Wykład ekonomii społecznej (1873–1874, dwa tomy)[12][13]
  • Ekonomija społeczna – jej rozwój (1874)
  • O pracy kobiet ze stanowiska ekonomicznego (1874)[14]
  • O przesileniach giełdowych (1874)
  • Podatek skarbowy (1875)
  • Taryfa kolejowa (1875)
  • System nauki skarbowej (1876)
  • O istocie, rozwoju i obecnym stanie socjalizmu (1883)[15]

Po śmierci wydano jego Wspomnienia i dokumenty. T. 1–2. Warszawa 1924–1925[16]. W 2004 wydano je po bośniacku[17].

Odznaczenia i wyróżnienia edytuj

Przypisy edytuj

  1. Zgon byłego Ministra L. Bilińskiego. „Czas”. 132, s. 3, 17 czerwca 1923. [1].
  2. Adam Boniecki: Herbarz polski: uzupełnienia i sprostowania do Cz. 1. Zesz. 5. Warszawa: Warszawskie Towarzystwo Akcyjne S. Orgelbranda S[yn]ów), 1906, s. 165.
  3. a b c d e f Premierzy i ministrowie Rzeczypospolitej Polskiej 1918-1939 [online], polona.pl [dostęp 2023-10-13] (pol.).
  4. Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1875, s. 564; 1876, s. 574; 1877, s. 549; 1878, s. 537; 1880, s. 541; 1881, s. 557; 1882, s. 559; 1883, s. 559; 1884, s. 543.
  5. Paweł Grata, Leon Biliński (1846-1923), [w:] Zbigniew Girzyński, Jarosław Kłaczkow, Wojciech Piasek (red.), Premierzy i ministrowie Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1939, wyd. pierwsze, Warszawa: Instytut De Republica, 2023, s. 127, ISBN 978-83-67253-59-8.
  6. Paweł Grata, Leon Biliński (1846-1923), [w:] Zbigniew Girzyński, Jarosław Kłaczkow, Wojciech Piasek (red.), Premierzy i ministrowie Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1939, wyd. pierwsze, Warszawa: Instytut De Republica, 2023, s. 129, ISBN 978-83-67253-59-8.
  7. Grób prof. Leona Bilińskiego w Cieplicach objęty opieką [online], Fundacja Pomoc Polakom na Wschodzie im. Jana Olszewskiego, 28 czerwca 2022 [dostęp 2023-04-15] (pol.).
  8. Toras Marketing, 3.8.2022 – Grób prof. Leona Bilińskiego w Cieplicach został objęty opieką [online], glos.live [dostęp 2023-04-13] (cz.).
  9. Cieplice: 100-lecie śmierci ministra Leona Bilińskiego – Polska w Czechach – Portal Gov.pl [online], Polska w Czechach [dostęp 2023-06-29] (pol.).
  10. Leon Biliński, Studya nad podatkiem dochodowym. Szkic krytyczny z dziedziny umiejętności skarbowej. T. 1 [online], polona.pl [dostęp 2020-09-04].
  11. Leon Biliński, Studya nad podatkiem dochodowym. Szkic krytyczny z dziedziny umijętności skarbowej. T. 2 [online], polona.pl [dostęp 2020-09-04].
  12. Wykład ekonomii społecznej. T. 1 [online], polona.pl [dostęp 2020-09-04].
  13. Wykład ekonomii społecznej. T. 2 [online], polona.pl [dostęp 2020-09-04].
  14. O pracy kobiet ze stanowiska ekonomicznego napisał i odczytał na dniu 22 marca 1874 w Wielkiej sali ratuszowej na rzecz. tow. br. pomocy akademików lwowskich Leon Biliński. [online], polona.pl [dostęp 2020-09-04].
  15. Leon Biliński, O istocie, rozwoju i obecnym stanie socyalizmu [online], polona.pl [dostęp 2020-09-04].
  16. Leon (1846–1923) Biliński, Wspomnienia i dokumenty. T. 1–2, Księgarnia F. Hoesicka, 1924–1925 [dostęp 2023-01-25].
  17. Leon Biliński, Bosna i Hercegovina u Uspomenama Leona Bilińskog, Sarajevo: In-t za istoriju u Sarajevu, 2004, ISBN 9958-9642-4-4, OCLC 61266885 [dostęp 2023-01-25].
  18. Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 15.
  19. Hof- und Staatshandbuch der Österreichisch-Ungarischen Monarchie. Wiedeń: 1818, s. 164.
  20. Kronika. Wiadomości osobiste. „Głos Rzeszowski”, s. 4, nr 17 z 16 kwietnia 1916. 

Bibliografia edytuj