Pierwszy "lewant"; s/s „Lewant” z 1935 r.
m/s „Gorlice” z 1965 r.
m/s „Sanok” z 1966 r.

Lewanty – popularne przedwojenne i powojenne określenie polskich drobnicowców pływających do krajów Bliskiego Wschodu (Izrael, Syria, Jordania, Liban), z odgałęzieniem na Morze Czarne i Czerwone; do Lewantu (z wł. levante – wschód). Jedna z najbardziej stabilnych i dochodowych linii w dziejach Polskiej Marynarki Handlowej.

HistoriaEdytuj

Okres międzywojennyEdytuj

Nazwa tej grupy statków powstała od regionu, do którego pływały (stąd również „linia lewantyńska”) i nazwy jednego z trzech pierwszych statków wprowadzonych na nią (1935) – motorowców „Lewant” i „Lechistan” oraz parowca „Sarmacja”. Wszystkie zostały wydzierżawione od szwedzkiego armatora „Svenska Orient Linien” z którym armator polski – „Żegluga Polska” utworzyły spółkę eksploatacyjną. W 1936 r. „Żegluga Polska” odkupiła dwa z nich („Lewant” i „Lechistan”) podejmując samodzielną eksploatację. Natomiast „Sarmacja” po zakończeniu okresu dzierżawy powróciła pod banderę szwedzką pod pierwotną nazwę „Smaaland”.

„Lewant” i „Lechistan” przetrwały II wojnę światową i po powrocie pod banderę polską zostały ponownie skierowane na „linię lewantyńską”.

Dobre wyniki eksploatacyjne na tej linii skłoniły „ŻP” do zamówienia w stoczni belgijskiej dwóch kolejnych statków na tę linię, które w trakcie budowy zostały przejęte przez III Rzeszę w 1940 r., po zajęciu Belgii.

Jeden z nich został dokończony z przebudową na okręt-bazę pod nazwą „Gustaw Nachtigal”. Został storpedowany i dobity przez alianckie samoloty koło wyspy Borkum na Morzu Północnym 14 czerwca 1944, natomiast drugi, również przebudowany na okręt-bazę, pod nazwą „Hermann von Wissmann” przetrwał II wojnę, po jej zakończeniu przejęty przez marynarkę belgijską pod nazwą "Kamina"; skreślony z jej stanu w 1967 r. i oddany na złom[1].

Okres powojennyEdytuj

Na początku lat 50. XX w., kiedy Polskie Linie Oceaniczne reaktywowały „linię lewantyńską” najpierw wprowadzając na nią przedwojenne „Lewant” i „Lechistan”. W związku z rozwojem polskiego handlu w tym kierunku zaprojektowano dla jej wsparcia zestaw pięciu niewielkich drobnicowców o nośności ok. 4000 DWT, z chłodzonymi ładowniami i bogatym zestawem urządzeń przeładunkowych (dźwigi), z uwagi na specyfikę tamtejszych niewielkich portów. Jednocześnie były to pierwsze polskie motorowce, zbudowane całkowicie w polskich stoczniach, chociaż jeszcze na podstawie zmodyfikowanych planów belgijskich, według których zbudowano tam dwa przedwojenne lewanty przejęte w 1940 r. przez III Rzeszę z których żaden nie powrócił pod polską banderę.

Dwa spośród nich: „Gdynia” i „Szczecin” w trakcie budowy zostały przekazane w ramach porozumień eksportowych pod banderę Związku Radzieckiego (ZSRR) i wykończone w stoczni duńskiej (jako „Stavropol” i „Taganrog”), natomiast pozostałe: „Kopernik”, „Gdańsk” i „Nowa Huta” pływały na tej linii do końca lat 70. XX wieku. Z nich „Nowa Huta” i „Kopernik” jeszcze kilka lat dłużej, ponieważ zostały sprzedane za granicę. „Nowa Huta” armatorowi greckiemu pod nazwą „Vassiliki”, a „Kopernik” pod banderę Ekwadoru jako „Pacifico”.

Na przełomie lat 50. i 60., ze względu na dużą opłacalność linii lewantyńskiej, wzmocniono ją trzecim pokoleniem "lewantów'. Najpierw pięcioma statkami serii B-59, zwanej też serią „O”, ponieważ ich nazwy zaczynały się na tę literę – „Oliwa”, „Orłowo”, „Ojców” „Olkusz” i „Orneta”, zbudowanych w Stoczni Gdańskiej. Wszystkie o nośności ok. 4500 DWT. A następnie w I połowie lat 60. XX w., lewantami ze stoczni szczecińskiej w serii B-49, zwanej też serią „G” – „Grudziądz”, „Głogów” i „Gorlice”, która była rozwinięciem serii B-59, charakteryzującej się dość dużym zasięgiem pływania; ok. 9 tys. mil morskich.

Niemal identyczne były dwie kolejne jednostki tego pokolenia na tej linii (B-49), które powstały w duńskiej stoczni, w 1967 roku. Zastąpiły one wycofane z eksploatacji „Lewant” i „Lechistan”, z nazwami „Lewant II” i „Lechistan II”.

Ze względu na dużą atrakcyjność turystyczną tej linii, stosunkową krótkotrwałość i planowość rejsów, na statkach tej linii budowanych od początku lat 60. – podobnie jak na wszystkich statkach PLO w czasach PRL – miały po kilka miejsc pasażerskich. Akwizycją zajmował się odpowiedni dział „cargo” w PLO, do którego zgłaszał się chętny, który był wpisywany na listę i czekał na przybycie statku do polskiego portu. Atrakcją był sam rejs, wyżywienie i pobyt w portach, natomiast turystycznie i kulturalnie-oświatowo nikt się pasażerami specjalnie nie zajmował, poza stewardem w zakresie hotelowym na podstawowym poziomie. Była to usługa dostępna praktycznie dla każdego obywatela PRL, którego było na to stać (cena porównywalna do pobytu w najwyższej kategorii hotelach sieci „Orbis)” i otrzymał paszport. Często pasażerami byli członkowie marynarskich rodzin. Inni pasażerowie byli swego rodzaju atrakcją towarzyską dla załogi na czas rejsu.

Do lewantów trzeciego pokolenia należy też zaliczyć statki zbudowane w stoczniach duńskich w końcu lat 60. XX w. z tzw. serii „S” („Słupsk”, „Sopot”, „Sanok” i „Sandomierz”) oraz nieco odmienne od nich „Jasło”.

Czwartym pokoleniem lewantów i jak na razie ostatnim, zbudowanych przez tradycyjnego dostawcę dla tej grupy - stocznię szczecińską w latach 70. XX w., było osiem uniwersalnych drobnicowców serii B-432; w latach 1972–1973 tzw. seria „Radzionków” (w niej też „Garwolin”, „Ostrołęka” i „Wieliczka”) oraz w latach 1976–1977 tzw. seria „Bochnia” (w niej też „Chełm”, „Siemiatycze”, „Skoczów”). Pięć dalszych jednostek z tej drugiej serii zostało sprzedanych do państw Lewantu.

Ze względu na zmiany logistyczne w transporcie w tamtym kierunku, a przede wszystkim na sytuację polityczną, i co za tym idzie, ekonomiczną w tamtym rejonie, funkcjonowanie linii lewantyńskiej a tym samymi rejsy "lewantów" uległy poważnemu ograniczeniu, jeżeli nie całkowitej likwidacji.

Lewanty według lat wprowadzenia do eksploatacjiEdytuj

  • 1935
    • m/s "Lewant" (najpierw w czarterze pod banderą szwedzką, w 1936 r. zakupiony po banderę polską)
    • m/s "Lechistan" (najpierw w czarterze pod banderą szwedzką, w 1936 r. zakupiony pod banderę polską)
    • s/s "Sarmacja" (w czarterze pod banderą szwedzką, po jego zakończeniu powrócił pod banderę szwedzką i pierwotną nazwę "Smaaland")
  • 1967, też seria "S", chociaż nieco odmienny w formie

PrzypisyEdytuj

  1. Jan Piwowoński, Flota spod biało-czerwonej; wyd. „Nasza Księgarnia”, Warszawa 1989; ​ISBN 978-83-100-8902-1​, ss. 30-31
  2. Jan Piwowoński, Flota spod biało-czerwonej; wyd. „Nasza Księgarnia”, Warszawa 1989; ​ISBN 978-83-100-8902-1​, ss. 108-110

BibliografiaEdytuj

  • Jan Piwowoński, Flota spod biało-czerwonej; wyd. „Nasza Księgarnia”, Warszawa 1989; ​ISBN 978-83-100-8902-1​, ss. 30-31, 108-110.
  • Jerzy Miciński, Księga statków polskich, 1918-1945. Tom 2. Gdańsk 1997.