Leworęczność

dominująca funkcjonalność lewej ręki

Leworęczność (dawniej mańkuctwo) – preferencja wyboru lewej dłoni, wykazującej wyższą funkcjonalność i sprawność niż prawa[1]. Około 8–15% ludności jest leworęczna. W odróżnieniu od praworęcznych używają lewej dłoni do pisania, rysowania, jedzenia i czynności wymagających precyzji. Prawa ręka służy im jako „uchwyt”, pełniący funkcję pomocniczą np. podczas dźwigania ciężkich przedmiotów lub podawania ich do sprawniejszej dłoni[1]. Tendencja do leworęczności pojawia się w niemowlęctwie i utrwala do około 2 roku życia.

Obchody dnia leworęcznych w Londynie w 2002 r.
Typy ostrza noża: nr 2 dla praworęcznych, nr 3 dla leworęcznych
Osoba pisząca słowo „Linkshänder” (niem. „leworęczny”) lewą ręką
Klawiatura numeryczna i klawisze kursora komputera są umieszczane po prawej stronie

Od 1992 roku leworęczni obchodzą 13 sierpnia swoje święto – Międzynarodowy Dzień Osób Leworęcznych.

Leworęczność wynika z silniejszego rozwoju prawej półkuli mózgu, co objawia się nie tylko w częstszym używaniu lewej ręki, lecz także w lepszym i sprawniejszym funkcjonowaniu całej lewej strony ciała. Pokrewnymi zjawiskami, również związanymi z lateralizacją mózgu, są: „lewonożność”, „lewooczność” (oko dominujące), „lewouszność”.

Dane statystyczneEdytuj

Leworęczność występowała u praludzi. Z badań rysunków wykonanych w jaskiniach kromaniończyków wynika, że około 10% przedstawicieli homo sapiens fossilis preferowała lewą rękę[2]. 7-8% dzieł sztuki powstałych pomiędzy 3000 lat p.n.e. a 1950 r. n.e. zostało wykonane przez osoby leworęczne[2].

Obecnie w krajach europejskich około 10% do 15% populacji wykazuje cechy leworęczności[1][3]. W niektórych społeczeństwach odsetek osób leworęcznych jest znacznie niższy z powodu czynników kulturowych i negatywnego stosunku do zjawiska, wyrażającego się w wywieraniu nacisków na zmianę ręczności u dzieci. Przykładem mogą być Japonia i Chiny, gdzie przywiązuje się duże znaczenie do kaligrafii i pisania prawą ręką[4].

Statystycznie najmniej osób leworęcznych mieszka w krajach islamskich, gdzie z powodów religijnych używanie lewej ręki zarezerwowane jest do czynności nieczystych[5]. W Turcji leworęczni stanowią zaledwie 2,6% populacji[6]. Najwyższy odsetek leworęcznych występuje u Eskimosów (około 20%) oraz u Izraelczyków[4].

W społecznościach postrzegających leworęczność przez pryzmat rytualny lub magiczny, notuje się wyraźne zmniejszenie liczby leworęcznych w stosunku do średniej z całej populacji. W niektórych krajach zjawisko było regulowane prawnie, np. w Albanii, gdzie aż do upadku komunizmu zakazano leworęczności, traktując ją jako działanie nielegalne[7].

Przyczyny leworęcznościEdytuj

Leworęczność jest uwarunkowana przez czynniki genetyczne i kulturowe. Prawdopodobieństwo jej wystąpienia u dziecka obojga leworęcznych rodziców wynosi 46% i zaledwie 2%, kiedy rodzice są praworęczni[4].

Leworęczność w niewielkim stopniu jest sprzężona z płcią. U mężczyzn występuje częściej, przy czym różnica ta nie przekracza 3%[8]. Czynniki genetyczne nie są jedynym warunkiem ręczności. 20% par bliźniąt jednojajowych wykazuje w tej materii różnice (jedno dziecko jest praworęczne, a drugie leworęczne)[4].

DiagnozaEdytuj

Preferencje ręczności występują już w życiu płodowym. Z badań ultrasonograficznych kobiet w ciąży wynika, że u 90% płodów zaobserwowano preferowanie ssania kciuka prawej dłoni[9].

Wczesna diagnoza leworęczności opiera się na obserwacjach, zazwyczaj poczynionych przez rodziców lub opiekunów. Dzieci między trzecim a szóstym miesiącem życia zazwyczaj wyciągają do przedmiotów obie dłonie. Jednocześnie pomiędzy czwartym a szóstym miesiącem wykształca się chwyt jednoręczny. Wówczas można już zauważyć, którą dłoń preferuje dziecko[10]. Podobne wnioski można wyprowadzić z obserwacji wyboru dłoni, za pomocą której dzieci wskazują przedmioty palcem. Około drugiego roku życia lateralizacja jest już wyraźnie widoczna i utrwala się w kolejnych latach[10].

W diagnozie leworęczności u dzieci wykorzystuje się kwestionariusz Annett oraz kwestionariusz Oldfield (zwany Edynburgskim) oraz tak zwane testy wykonaniowe, badające sprawność dłoni i spontaniczny wybór preferowanej ręki[11][4].

Historia badań i postrzeganie leworęczności u dzieciEdytuj

Do lat osiemdziesiątych XX wieku leworęczność u dzieci bywała traktowana jak forma zaburzenia, wymagająca korekty ze strony rodziców i pedagogów[12][5]. Powszechnymi praktykami na etapie edukacji przedszkolnej i szkolnej była próba „przestawienia” dziecka leworęcznego, wyrażona naciskami na rysowanie i pisanie prawą ręką, wbrew naturalnym preferencjom[13][5]. Presja wpływała niekorzystnie nie tylko na naukę pisania, ale również szeroko rozumiany rozwój i zdrowie. Z badań przeprowadzonych przez Miloša Sovaka w latach sześćdziesiątych wynika, że u leworęcznych dzieci, zmuszanych do pisania prawą dłonią, zaobserwowano: niechęć do szkoły, pogorszenie wyników, spadek zainteresowania nauką oraz zaburzenia nerwicowe, w tym: jąkanie, tiki i niepokój ruchowy[10].

Negatywne postrzeganie leworęczności wywodziło się z koncepcji Samuela Ortona, pioniera badań nad trudnościami w uczeniu się. W latach trzydziestych XX wieku Orton analizował zależności pomiędzy kłopotami w nauce, a dominacjami półkul mózgowych. Traktował leworęczność jak defekt, wymagający korekty. Wiązał go z brakiem uzdolnień. Jego pogląd miał wpływ na pedagogikę aż do 1983 roku i publikacji badań Dorothy Bishop, która bezspornie wykazała brak zależności pomiędzy leworęcznością, a zaburzeniami neurologicznymi oraz gorszymi wynikami w nauce. Te ostatnie wynikały w dużej mierze z przymusowego „przestawiania” leworęcznych dzieci i niewłaściwego postępowania z nimi w ramach edukacji wczesnoszkolnej[14][11].

Publikacja Bishop miała bezpośredni wpływ na zmianę stosunku do leworęczności u dzieci i przyczyniła się do zaprzestania stosowania szkodliwych praktyk. W kolejnych latach odstąpiono od wywierania nacisków na leworęczne dzieci i opracowano zalecenia dydaktyczne, dotyczące ich nauki wczesnoszkolnej, między innymi: ukośne układanie zeszytu, siedzenie po lewej stronie ławki, rysowanie okręgów w kierunku odwrotnym do ruchu wskazówek zegara[10]. Zmiana podejścia zaowocowała wyrównaniem szans edukacyjnych i zlikwidowaniem destrukcyjnych skutków przymusowej zmiany ręczności. W kolejnych latach zaprojektowano pomoce dydaktyczne dla dzieci leworęcznych, między innymi zeszyty z ukośnie drukowaną linią i odpowiednio wyprofilowane długopisy[15].

Nowsze badania potwierdziły brak związków między leworęcznością a gorszymi wynikami w nauce. Wykazano, że leworęczni osiągają lepsze rezultaty w zadaniach wymagających umiejętności postrzegania wzrokowo-przestrzennego niż osoby praworęczne[1][16]. Statystycznie wykazują większą zdolność do nauki języków obcych. U 76% osób leworęcznych ośrodki odpowiedzialne za mowę są ulokowane w lewej półkuli mózgowej, podobnie jak u 96% osób praworęcznych[3]. Badania przeprowadzone przez Alana Searlemana (Lawrence University) wykazały zależność między preferowaną ręcznością a zasobem słownictwa, bardziej rozwiniętym u leworęcznych[17][18]. Zarazem dzieci leworęczne częściej wykazują tendencję do pisanie lustrzanego liter "p", "d" i "b" niż ich praworęczni rówieśnicy[10].

Trudności osób leworęcznychEdytuj

Ogromna większość przedmiotów codziennego użytku została zaprojektowana przez osoby praworęczne z myślą o praworęcznych użytkownikach[19]. Dla osób leworęcznych stają się one niefunkcjonalne lub powodują liczne trudności, wynikające z nieintuicyjnej konstrukcji. Kierunek pisma (od lewej do prawej) sprawia, że leworęczni zasłaniają dłonią ostatnio zanotowane wyrazy. W czasach używania atramentu i piór dzieci leworęczne nie były w stanie kaligrafować, gdyż rozmazywały litery.

W niektórych kulturach leworęczność jest postrzegana jako „gorsza”. Do piętnowania leworęczności w znacznym stopniu przyczynia się semantyka. W wielu językach przymiotnik „prawy” wskazuje na właściwości społecznie aprobowane i pożądane, w odróżnieniu od przymiotnika „lewy”, który w języku polskim kojarzy się z rzeczami budzącymi sprzeciw lub nieuczciwością[19].

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d Neil Martin, Neuropsychologia, Warszawa: PZWL, 2001.
  2. a b Michał Jarociński, Niezręczni leworęczni?, www.polityka.pl, 2007 [dostęp 2020-09-10] (pol.).
  3. a b A. Grabowska, Mózgowe mechanizmy leworęczności, „Biuletyn Informacyjny Oddziału Warszawskiego Polskiego Towarzystwa Dysleksji” (25), 2003.
  4. a b c d e Anna Grabowska, Neurobiologiczne podstawy leworęczności, „Przegląd Psychologiczny”, 42 (1-2), 1999.
  5. a b c Lepsze czasy dla leworęcznych, PolskieRadio.pl [dostęp 2020-09-10].
  6. Ira B. Perelle, Lee Ehrman, An international study of human handedness: The data, „Behavior Genetics”, 24 (3), 1994, s. 217–227, DOI10.1007/BF01067189, ISSN 1573-3297 [dostęp 2020-09-10] (ang.).
  7. Michel Pastoureau, Średniowieczna gra symboli, „Wiedza i Życie” (9), 2003.
  8. Robert E. Hicks, Marcel Kinsbourne, Fathers and Sons, Mothers and Children: A Note on the Sex Effect on Left-Handedness, „The Journal of Genetic Psychology”, 139, 2012.
  9. J.M. Healey, Leworęczność. Jak wychować leworęczne dziecko w świecie ludzi praworęcznych, Gdańsk 2003.
  10. a b c d e M. Bogdanowicz, Leworęczność u dzieci, Warszawa: WSiP, 1989.
  11. a b Jadwiga Wrońska, Dysleksja, lateralizacja i płeć, „Psychologia Rozwojowa” (10), 2005.
  12. Leworęczność, czyli nic złego, charaktery.eu [dostęp 2020-09-10] (pol.).
  13. Moje dziecko jest leworęczne, www.pppboleslawiec.pl [dostęp 2020-09-10].
  14. Dorothy V.M. Bishop, How Sinister Is Sinistrality?, „Journal of the Royal College of Physicians of London”, 17 (3), 1983, s. 161–172, ISSN 0035-8819, PMID6193272, PMCIDPMC5370837 [dostęp 2020-09-10].
  15. Leworęczne dziecko, WP parenting [dostęp 2020-09-10] (pol.).
  16. S. Upson, Czy leworęczność rzeczywiście nie popłaca?, „Świat Nauki” (5), 2006.c?
  17. Left-handers more 'creative but forgetful', The Independent, 8 sierpnia 2000 [dostęp 2020-09-10] (ang.).
  18. Leworęczność - przyczyny, zalety leworęczności, leworęczność u dzieci, medonet.pl [dostęp 2020-09-10] (pol.).
  19. a b Elżbieta Lisowska, Myślenie intuicyjne osób leworęcznych, „Studia Pedagogiczne. Problemy Społeczne, Edukacyjne i Artystyczne” (1), 1986.

Zobacz teżEdytuj