Literatura sowizdrzalska

typ literatury polskiej z końca XVI i 1 poł. XVII wieku

Literatura sowizdrzalska – termin ten określa pewien typ literatury polskiej z końca XVI i 1 poł. XVII wieku, której immanentną cechą była humorystyka oparta na absurdzie, parodii, karnawalizacji świata przedstawionego, przywołująca obrazy typowe dla wizji „świata na opak”, posługująca się często językiem obscenicznym i rubasznym. Twórcą terminu „literatura sowizdrzalska” był Aleksander Brückner[1].

TwórcyEdytuj

Badacze nie są zgodni co do proweniencji autorów tekstów zaliczanych do literatury sowizdrzalskiej. Część przychyla się do poglądu, że wywodzili się ze środowiska małopolskich klechów i rybałtów, tzn. nauczycieli szkół parafialnych, przede wszystkim z okolic Krakowa. Pochodzili oni z niższych warstw społeczeństwa[2]. Niektórzy badacze wskazują na szlacheckie pochodzenie autorów, dla których funkcja klechy czy plebana wiejskiego była poniżej życiowych aspiracji[3]. Julian Krzyżanowski wypośrodkował powyższe opinie stwierdzając, iż:

literatura sowizdrzalska, zbyt pochopnie uznana za wytwór bakałarzy podgórskich, okazuje się dziełem sporego zespołu ludzi bardzo różnych, pochodzenia zarówno mieszczańskiego, jak drobnoszlacheckiego, świeckich i duchownych, bakałarzy i wykolejonych dworzan magnackich[4].

Autorzy utworów zaliczanych do literatury sowizdrzalskiej wydawali je anonimowo lub pod pseudonimami. Wydaje się, że posługiwanie się pseudonimami stanowiło element parodii, nie było natomiast rezultatem obaw przed represjami ze strony władz kościelnych[5].

WydaniaEdytuj

Pierwsza polska książka o Sowizdrzale, zatytułowana Sownociardłko, ukazała się ok. 1530-1540 w Krakowie w drukarni Hieronima Wietora. Od drugiego wydania (przed lub w 1547) dzieło tytułowane było Sowiźrzał, a kolejnych wydaniach także Sowizdrzał. Anonimowy przekład oparty był na niemieckim pierwowzorze Ein kurtzweilig Lesen von Dyl Ulenspiegel. Historia Sowizdrzała cieszyła się w Polsce dużą popularnością. Wydania z XVI w. zostały prawie całkowicie zaczytane. Dzieło było wielokrotnie wznawiane w XVII i XVIII w.[6]

Cechy charakterystyczneEdytuj

Cechami charakterystycznymi tekstów należących do korpusu literatury sowizdrzalskiej są:

  • satyryczny atak na podstawowe wartości propagowane przez kulturę oficjalną. Ośmieszano m.in. mitszczęśliwości ziemiańskiej”, przeciwstawiając go praktyce życiowej członka niższej warstwy społeczeństwa oraz wykpiono mit rycerski, obecny w literaturze szlacheckiej, przez aprobowanie negatywnie odbieranych postaw obyczajowych (np. żołnierz-tchórz)[7].
  • realizacja koncepcji „świata na opak” w budowie świata przedstawionego oraz w warstwie językowej. W „świecie na opak” królują adynata kłócące się ze zdrowym rozsądkiem i obowiązującymi normami moralnymi, obyczajowymi, prawnymi; wywrócono w nim naturalny porządek rzeczy i wyzwolono wyobraźnię. Kierują nim jednak określone prawa. Wszystko bowiem w tym świecie przyjmuje wymiary i proporcje odwrotne niż w rzeczywistości: niemożliwe okazuje się łatwe do zrealizowania, małe przybiera rozmiary monstrualne – i na odwrót. W warstwie językowej wizja „świata na opak” realizuje się w nazewnictwie humorystycznym, obecnym zwłaszcza w pseudonimach sowizdrzalskich oraz w przekręceniach językowych, głównie w kierunku obscenicznym i wulgarnym. Językowej deformacji podlegały m.in. przysłowia i związki frazeologiczne, które autorzy pojmowali dosłownie[8].
  • parodiowanie popularnych gatunków literackich. Do najchętniej parodiowanych tekstów należały kalendarze, listy nowiniarskie, statuty, uniwersały, sejm, synody[9].
  • kreacja bezosobowego adresata przejawiająca się w zamieszczaniu na kartach tytułowych dedykacji "dla wszystkich"[10].

UtworyEdytuj

Niektóre utwory zaliczane przez badaczy do „literatury sowizdrzalskiej”[11]

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. A. Brückner, "Powieści ludowe", Bibioteka Warszawska, t. 4, 1900. Podaje za: S. Grzeszczuk, Błazeńskie zwierciadło. Rzecz o humorystyce sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku. Kraków 1970, s. 276, przypis 1.
  2. S. Grzeszczuk, Wstęp [w:] Antologia literatury sowizdrzalskiej, opr. S. Grzeszczuk. Wrocław 1985, (BN I 186), s. VII. Podobnie w: Cz. Hernas, Barok. Warszawa 1999, s. 131.
  3. J. Tazbir, Sowizdrzalskie zagadki, „Przegląd Historyczny” 1983, z. 2, s. 338; L. Ślękowa, W sprawie zagadek sowizdrzalskich, „Pamiętnik Literacki” 1984, z. 2, s 394.
  4. J. Krzyżanowski, Historia literatury polskiej. Warszawa 1979, s. 309.
  5. S. Grzeszczuk, op. cit., s. LXV. Janusz Tazbir przypuszcza, iż część utworów mogła wyjść spod pióra zawodowych literatów, którzy pseudonimami próbowali zamaskować swoją tożsamość (J. Tazbir, op. cit., s. 340).
  6. Teresa Michałowska: Literatura polskiego średniowiecza. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 771-772. ISBN 978-83-01-16675-5.
  7. S. Grzeszczuk, op. cit., s.XXXVIII – XXXIX.
  8. S. Grzeszczuk, op. cit., s. LXXX. Zob. J. Krzyżanowski, „Peregrynacja Maćkowa”. Szkic z dziejów romansu staropolskiego. [w:] tegoż, Paralele. Studia porównawcze z pogranicza literatury i folkloru. Warszawa 1977.
  9. S. Grzeszczuk, op. cit., s. LXX.
  10. Słownik literatury popularnej, pod red. T. Żabskiego, Wrocław 2006, s. 330
  11. Słownik literatury staropolskiej pod red. T. Michałowskiej, Wrocław 2000, s. 425-426.
  12. Oznaczenia A i B za: Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, oprac. S. Grzeszczuk. Wrocław 1966, (BN I 186), s. 445.

BibliografiaEdytuj

  • Antologia literatury sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku, oprac. S. Grzeszczuk. Wrocław 1966, (BN I 186). Wydanie 2 z 1985 roku.
  • Grzeszczuk S., Błazeńskie zwierciadło. Rzecz o humorystyce sowizdrzalskiej XVI i XVII wieku. Kraków 1970.
  • Grzeszczuk S., Nazewnictwo sowizdrzalskie, Kraków 1966.
  • Hernas Cz., Barok. Warszawa 1999.
  • Słownik literatury popularnej, pod red. T. Żabskiego, Wrocław 2006.
  • Słownik literatury staropolskiej pod red. T. Michałowskiej, Wrocław 2000.
  • Ślękowa L., W sprawie zagadek sowizdrzalskich, „Pamiętnik Literacki” 1984, z. 2.
  • Tazbir J., Sowizdrzalskie zagadki, „Przegląd Historyczny” 1983, z. 2.