Lotniskowce typu Queen Elizabeth

Lotniskowce typu Queen Elizabeth – typ dwóch brytyjskich współczesnych lotniskowców, które weszły do służby w marynarce brytyjskiej Royal Navy w drugiej dekadzie XXI wieku. Zastąpiły one wycofane wcześniej lotniskowce typu Invincible. Okręty mają wyporność 65 000 ton, długość 280 metrów i przenoszą do 40 samolotów krótkiego i pionowego startu i lądowania (V/STOL) oraz śmigłowców. Podstawowe wyposażenie lotniskowców stanowią myśliwce wielozadaniowe Lockheed F-35B Lightning II oraz śmigłowce AgustaWestland Merlin. Uzbrojenie służy jedynie do samoobrony i stanowią je działka małokalibrowe, w tym kierowane radarowo zestawy Phalanx kalibru 20 mm. Okręty typu Queen Elizabeth są największymi w historii okrętami służącymi w Royal Navy[1] i największymi na świecie po amerykańskich superlotniskowcach (głównie typu Nimitz)[2].

Lotniskowce typu Queen Elizabeth
Ilustracja
Kraj budowy  Wielka Brytania
Użytkownicy  Royal Navy
Wejście do służby 2017-2019
Zbudowane okręty 2
Okręty w służbie 2
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność 65 000 t (pełna)
Długość 280 m
Szerokość 39 m (na linii wodnej)
73 m (całkowita)
Zanurzenie 11 m
Prędkość 25 węzłów
Zasięg 10 000 mil morskich
Załoga 1450
Wyposażenie lotnicze 40 samolotów i śmigłowców

Początkowo zakładano, że okręty wejdą do służby w latach 2015 (HMS „Queen Elizabeth”) i 2016 (HMS „Prince of Wales”), lecz ostatecznie nastąpiło to w 2017 i 2019 roku. Budową okrętów zajmowało się konsorcjum Aircraft Carrier Alliance, w skład którego wchodzą przedsiębiorstwa BAE Systems i Thales oraz brytyjskie Ministerstwo Obrony.

HistoriaEdytuj

Geneza i projektowanieEdytuj

Do końca lat 70. XX wieku Wielka Brytania posiadała jedynie lotniskowce, których oryginalne projekty powstały i budowę rozpoczęto jeszcze podczas II wojny światowej. Ich następcami miały być nowoczesne duże lotniskowce typu CVA-01, dla których po raz pierwszy przewidziano nazwę typu Queen Elizabeth, lecz zamówienie na nie zostało anulowane w 1966 roku z powodu cięć budżetowych[3]. Miały one zabierać 47, a maksymalnie 62 samoloty i śmigłowce[3]. Ostatnim brytyjskim lotniskowcem uderzeniowym, a zarazem jedynym, z którego mogły operować myśliwce ponaddźwiękowe do czasu powstania jednostek omawianych w artykule, był HMS „Ark Royal” (R09), wycofany w 1978 roku[4]. Po tej dacie marynarka brytyjska używała tylko lekkich lotniskowców, o ograniczonych rozmiarach i mocy bojowej, których głównym przeznaczeniem było zwalczanie radzieckich okrętów podwodnych, przenoszących po kilkanaście myśliwców pionowego i krótkiego startu i lądowania (V/STOL) Harrier i śmigłowców[5]. Oprócz starszego przebudowanego lotniskowca „Hermes”, były to trzy nowo zbudowane lekkie lotniskowce typu Invincible. Ostatni z nich HMS „Illustrious” został wycofany w 2014 roku, po uprzednim wycofaniu ze służby Harrierów w 2010 roku, po którym Royal Navy pozostała po raz pierwszy od I wojny światowej bez lotniskowców przenoszących samoloty[6].

 
„Queen Elizabeth” w budowie – porównanie z lotniskowcem HMS „Illustrious”

Już w 1997 roku rozpoczęto analizy na temat budowy nowych lotniskowców, przy czym rozważano kilka wariantów, różniących się wielkością i systemem startu samolotów (konwencjonalny CATOBAR lub krótki start STOBAR lub STOVL)[5]. Analizowano też początkowo warianty powiększenia lotniskowców typu Invincible lub adaptacji statków cywilnych, które szybko odrzucono[5]. Program nowych lotniskowców otrzymał akronim CVF (Carrier Vessel Future)[5]. W Strategicznym Przeglądzie Obrony (Strategic Defence Review) opublikowanym w lipcu 1998 roku rząd brytyjski ujął budowę dwóch dużych okrętów o wyporności 40 000 ton i przenoszących do 50 statków powietrznych, dla zastąpienia dotychczasowych trzech lekkich lotniskowców, przy czym pierwszy z nich miał wejść do służby w 2012 roku[7]. Początkowo prace analityczne nad projektem Ministerstwo Obrony zleciło odrębnie zespołom BAE Systems i Thales UK, z których każdy miał opracować mniejszy lotniskowiec STOVL i większy konwencjonalny[7]. Wybrano do dalszych prac większy projekt Thalesa, lecz przystosowany do systemu STOVL, polegającego na krótkim starcie samolotów V/STOL przy pomocy skoczni dziobowej (ang. ski-jump), z pionowym lądowaniem, podobnie jak na lekkich lotniskowcach[7]. Pozwoliło to na wyeliminowanie skomplikowanej katapulty, lecz z drugiej strony ograniczyło wybór samolotów, a przy tym samoloty V/STOL mogą maksymalnie zabierać mniej paliwa lub uzbrojenia od ich konwencjonalnych odpowiedników[7]. Już w styczniu 2001 roku zdecydowano, że samolotem pokładowym będzie amerykański perspektywiczny myśliwiec wielozadaniowy programu JSF, który doprowadził do powstania samolotu Lockheed F-35 Lightning II. We wrześniu 2002 roku F-35B w wersji pionowego i krótkiego startu i lądowania, której rozwój współfinansowała Wielka Brytania, został oficjalnie wskazany jako przyszły samolot dla marynarki brytyjskiej[7][8]. Decyzja ta jest krytykowana jednak przez część specjalistów, którzy uważają, że rezygnacja z katapult, pozwalających na używanie myśliwców klasycznego startu F-35C i innych samolotów, była błędem[7]. Dzięki wielkości okrętów, zachowano możliwość ich przebudowy w przyszłości z zastosowaniem katapulty parowej C13 i aerofiniszerów, jednak z uwagi na koszt, taka ewentualność jest uważana za mało prawdopodobną[7]. Z nietypowych rozwiązań projektowych, zdecydowano się też na zastosowanie dwóch oddzielnych nadbudówek po prawej stronie, przedzielonych podnośnikiem lotniczym[9].

 
HMS „Queen Elizabeth” wypływa w próbny rejs, 2017

Z uwagi na rozmiar zadania, BAE Systems i Thales UK 30 stycznia 2003 roku połączyły siły jako konsorcjum Aircraft Carrier Alliance (ACA), do którego przystąpiły też następnie inne przedsiębiorstwa[9]. 14 grudnia 2005 roku ACA otrzymała finansowanie na rozpoczęcie fazy demonstracyjnej projektu[8]. 25 lipca 2007 roku Ministerstwo Obrony potwierdziło zamiar zamówienia dwóch lotniskowców, po czym 3 lipca 2008 roku zawarło umowę z konsorcjum ACA, pierwotnie opiewającą na 3,9 miliarda funtów[8]. Zdecydowano się na zamówienie dwóch okrętów, aby zapewnić dostępność przynajmniej jednego lotniskowca, jeśli jeden będzie w rezerwie lub remoncie[7]. BAE Systems było podmiotem odpowiedzialnym za budowę, integrację systemów i ukończenie okrętów[7]. Według pierwotnych planów, okręty miały być ukończone w lipcu 2015 i w 2016 roku, lecz budowa się opóźniła, między innymi z powodu światowego kryzysu finansowego i szukania krótkoterminowych oszczędności, co spowodowało przesunięcie terminu ich ukończenia[7][8]. Koszty programu także rosły i zastanawiano się przed 2012 rokiem, czy nie zrezygnować z drugiej jednostki lub nie dostosować jej do startu samolotów z katapulty elektromagnetycznej EMALS, jednakże w tym drugim wypadku, oprócz poniesienia kosztów około 2 miliardów funtów, pociągnęłoby to sobą dalsze opóźnienie w ukończeniu do 2023 roku[8]. 10 maja 2012 roku ogłoszono, że okręty będą ukończone w pierwotnym wariancie, z samolotami V/STOL F-35B[7]. W listopadzie 2013 roku ustalono ostateczny budżet na oba lotniskowce: 6,2 miliarda funtów[8].

BudowaEdytuj

 
Transport sekcji kadłuba „Queen Elizabeth”

Budowa była prowadzona metodą blokową, z 52 modułów prefabrykowanych w 8 stoczniach i następnie scalanych w suchym doku stoczni Babcock Marine w Rosyth[8]. Budowa okrętów wymagała niewielkiego powiększenia doku i zainstalowania 1000-tonowej suwnicy[8]. Cztery główne moduły kadłuba oraz obie nadbudówki wykonywały dwie stocznie BAE Systems w Govan i Portsmouth[8]. Największy blok (LB 04) miał masę 11 422 t[8]. Cięcie stali na pierwszy z okrętów HMS „Queen Elizabeth”, uznane za położenie stępki, rozpoczęło się uroczyście w Govan 7 lipca 2009 roku[10]. Cięcie blach na drugi okręt „Prince of Wales” rozpoczęto 16 lutego 2011 roku[7]. Budowę kadłuba „Queen Elizabeth” zakończono w listopadzie 2013 roku, montując jako ostatni blok skoczni dziobowej, a 17 lipca 2014 roku okręt opuścił suchy dok, co stanowiło wodowanie[11]. 4 lipca 2014 roku w Rosyth miała miejsce ceremonia chrztu jednostki, symbolicznie kończąca budowę okrętu[12]. Następnie okręt znajdował się w trakcie montażu i integrowania wyposażenia. 26 czerwca 2017 roku „Queen Elizabeth” wypłynęła na próbny rejs[13].

7 grud­nia 2017 roku w Portsmouth odbyła się uro­czy­stość wpro­wa­dze­nia lot­ni­skowca „Queen Elizabeth” do służby w Royal Navy, z udziałem kró­lowej Elżbiety II[14]. 22 grudnia 2017 roku wodowano „Prince of Wales”[14], a 10 grudnia 2019 wszedł on do służby[15].

OpisEdytuj

 
Plan okrętów typu Queen Elizabeth
 
HMS „Queen Elizabeth” z okrętami swojej grupy – widoczny obrys pokładu.
 
Start F-35B z pokładu HMS „Queen Elizabeth”, 2017.
 
Śmigłowiec Merlin nad HMS „Queen Elizabeth”, 2019.

Kadłub okrętów typu Queen Elizabeth ma 280 m długości[11] (284 m według innych danych[7]). Szerokość kadłuba na linii wodnej wynosi 39 m, a maksymalna 73 m[7]. Zanurzenie okrętów wynosi 11 metrów przy wyporności pełnej[7]. Wyporność pełna określana jest na 65 000 ton, przy czym okręty projektowane były z zapasem wyporności i w miarę ewentualnych modernizacji możliwe jest jej zwiększenie do 70 600 ton[11]. Kadłub podzielony jest na 19 głównych przedziałów wodoszczelnych i ma 8 pokładów[11].

W odróżnieniu od wcześniejszych brytyjskich lotniskowców, kształt pokładu lotniczego zbliżony jest do klasycznego wzorca wprowadzonego przez lotniskowce amerykańskie od typu Forrestal, z dużymi nawisami pokładu lotniczego na sponsonach nad oboma burtami, o krawędziach równoległych do burt. W odróżnieniu jednak od nich, nawisy pokładu lotniczego są bardziej symetryczne, a pokład zachowuje maksymalną szerokość aż do samej rufy, co jest dotychczas unikalną cechą lotniskowców typu Queen Elizabeth i pozwala na lepsze wykorzystanie miejsca na parkowanie samolotów. Pokład lotniczy ma według niektórych źródeł długość 282 m i szerokość do 67 m[7]. Jego powierzchnia wynosi 16 000 m²[11]. Nadbudówki umieszczone są typowo dla lotniskowców, na prawej wystającej części pokładu, lecz kolejną unikalną cechą jest zastosowanie dwóch osobnych wyspowych nadbudówek podobniej wielkości, dla zwiększenia odporności okrętów[11]. Dowodzenie okrętem odbywa się z nadbudówki dziobowej, a operacjami lotniczymi – z nadbudówki rufowej, lecz w razie uszkodzenia każda może przejąć zadania drugiej[11]. Zastosowanie dwóch mniejszych nadbudówek pozwoliło także na zmniejszenie zawirowań powietrza nad pokładem oraz korzystne odsunięcie od siebie anten systemów radiolokacyjnych[11].

Hangar zajmuje wysokość dwóch pokładów pod pokładem lotniczym i ma wymiary 168,4 × 29,04 m lub według innych danych 155 × 33,5 m[11]. Jego wysokość wynosi od 6,7 do 10 metrów, a powierzchnia 4830 m²[11]. Może on pomieścić 20 samolotów F-35[11]. Dwie zewnętrzne windy dla samolotów umieszczone na skraju pokładu po prawej stronie, między nadbudówkami i za tylną nadbudówką. Mają powierzchnię po 400 m² i udźwig 70 ton, a czas transportu samolotu wynosi poniżej 60 sekund[11]. Na pokładzie można parkować 24 samolotów F-35 i 4 śmigłowce Merlin, prowadząc przy tym operacje lotnicze[11].

Przewidywana grupa lotnicza lotniskowców typu Queen Elizabeth w razie działań wojennych do celów uderzeniowych może liczyć 36 myśliwców wielozadaniowych Lockheed F-35 Lightning i cztery śmigłowce Merlin[16]. Normalnie w czasie pokoju ma stacjonować 12 samolotów[16]. Przewidziano także składy grup lotniczych do poszczególnych zadań. Grupa do zadań pełnomorskiej ochrony floty (Maritime Force Protection) liczy 12 samolotów F-35B, 9 śmigłowców zwalczania okrętów podwodnych Merlin HM.2 i 5 śmigłowców wczesnego ostrzegania i kierowania Merlin HM.2 ASaC z systemem radarowym Crowsnest[17][18]. Do działań przybrzeżnych (Litoral Manoeuvre) można przenosić śmigłowce dla wsparcia piechoty morskiej, np. 12 transportowych Merlin HC.4, 6 wielozadaniowych Wildcat AH.1, 3 transportowe Chinook HC.2 i 8 armijnych szturmowych WAH-64 Apache[17][18]. 25 września 2018 u wybrzeży USA doszło do pierwszych testowych lądowań samolotów F-35B[19]. W październiku 2020 roku uderzeniowa grupa lotniskowcowa z lotniskowcem „Queen Elizabeth” i okrętami towarzyszącymi osiągnęła gotowość operacyjną[20].

Okręty mają uzbrojenie służące jedynie do bezpośredniej samoobrony, w postaci trzech sześciolufowych zestawów artyleryjskich Phalanx Mk 15 Mod 1B kalibru 20 mm oraz czterech jednolufowych zdalnie sterowanych działek 30 mm DS30M Seahawk Mk 2[16]. W skład wyposażenia wchodzi system przeciwtorpedowy SSTD (Surface Ship Torpedo Defence)[16].

OkrętyEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Chrzest HMS Queen Elizabeth. Agencja Lotnicza Altair, 4-07-2014. [dostęp 2014-07-05].
  2. James Rogers: Britain orders two massive new aircraft carriers (ang.). Global Power Europe, 2007-07-25. [dostęp 2010-01-28]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  3. a b Hobbs 2013 ↓, s. Chapter 29.
  4. Hobbs 2013 ↓, s. Chapter 30.
  5. a b c d Chała 2017 ↓, s. 8.
  6. Hobbs 2013 ↓, s. Chapter 33.
  7. a b c d e f g h i j k l m n o p Hobbs 2013 ↓, s. Chapter 34.
  8. a b c d e f g h i j Chała 2017 ↓, s. 12.
  9. a b Chała 2017 ↓, s. 9.
  10. Work begins on aircraft carriers (ang.). BBC News, 2009-07-07. [dostęp 2010-01-28].
  11. a b c d e f g h i j k l m Chała 2017 ↓, s. 13.
  12. Chała 2017 ↓, s. 18.
  13. Testy morskie HMS Queen Elizabeth. Agencja Lotnicza Altair, 2017-06-27. [dostęp 2020-10-07].
  14. a b MCh. Nowości programu CVF. „Morze”. Nr 1/2018. IV (28), s. 7, styczeń 2018. Warszawa. ISSN 2543-5469. 
  15. HMS Prince of Wales w służbie. Agencja Lotnicza Altair, 2019-12-12. [dostęp 2020-10-27].
  16. a b c d Chała 2017 ↓, s. 14.
  17. a b Chała 2017 ↓, s. 15-16.
  18. a b Apache na Queen Elizabeth. „Raport Wojsko Technika Obronność”. 7/2019. s. 58. 
  19. Marcin Strembski. Koniec pierwszej fazy testów F-35B na lotniskowcu HMS Queen Elizabeth. „Lotnictwo”. Nr 12(204)/2018, s.10
  20. Maksymilian Dura: Brytyjczycy utworzyli pierwszą od 20 lat uderzeniową grupę lotniskowcową. Defence24, 2020-10-13. [dostęp 2020-10-14].

BibliografiaEdytuj

  • Queen Elizabeth Class (ang.). Royal Navy. [dostęp 2010-01-28].
  • Marcin Chała. Największe okręty Royal Navy. „Morze”. Nr 10/2017. III (25), październik 2017. Warszawa. ISSN 2543-5469. 
  • David Hobbs: British Aircraft Carriers. Design, Development and Service Histories. Barnsley: Seaforth Publishing, 2013. ISBN 978-1-84832-138-0. (ang.)