Otwórz menu główne

Ludwik Marteau

malarz francuski działający w Polsce

Ludwik Marteau (franc. Louis-François Marteau, ur. ok. 1715 w Paryżu, zm. 2 listopada 1804 w Warszawie) – polski malarz pochodzenia francuskiego[1], nadworny malarz królów polskich: Augusta III i Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Ludwik Marteau
Louis-François Marteau
Data i miejsce urodzenia ok. 1715
Paryż
Data i miejsce śmierci 2 listopada 1804
Warszawa
Narodowość francuska
Dziedzina sztuki malarstwo
Alegoria Rozkoszy, 1766–1767, Muzeum Narodowe w Warszawie

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Pierwsza lata w RzeczypospolitejEdytuj

Ojcem Ludwika był stolarz ebenista zatrudniony w warsztatach królewskich w Wersalu, matką – Marie-Anne, córka malarza Charlesa Héraulta, siostra Marie-Cathérine, żony Louisa de Silvestre’a młodszego, nadwornego malarza saskiego[2].

Nie jest znana dokładna data przyjazdu Ludwika Marteau do Polski. Według jednej z hipotez, został on polecony polskiemu królowi przez swojego nauczyciela, Maurice’a Quintina de la Toura[2]. Prawdopodobnie przyczyniły się do tej decyzji także wpływy, jakie Louis de Silvestre miał na dworze polsko-saskim[3].

W październiku 1752 r. Marteau przebywał przez jakiś czas na dworze hetmana Jana Klemensa Branickiego w Białymstoku. W listopadzie artysta wyjechał do Warszawy, gdzie zamieszkał w stancji pałacu Branickiego przy ul. Podwale. W 1753 r. Marteau namalował portrety hetmana i jego żony[4].

Mecenat Stanisława Augusta PoniatowskiegoEdytuj

Prawdopodobnie jeszcze za życia Augusta III Marteau uzyskał stanowisko nadwornego artysty. Jednak dopiero opieka, jaką roztoczył nad młodym artystą Stanisław August, pozwoliła mu na pełne rozwinięcie kariery. W latach 1768–1780 twórca mieszkał przy ul. Jezuickiej (w pobliżu Zamku Królewskiego), gdzie przyjmował wizyty króla. W 1792 r. przeniósł się do kamienicy przy ul. Świętokrzyskiej[4].

W latach 1780–1783 Marteau udzielał lekcji malarstwa Annie Rajeckiej, późniejszej królewskiej stypendystce – pierwszej polskiej artystce, której prace zaprezentowano w paryskim Salonie[5]. Rajecka ceniła Marteau, utrzymywała też z nim kontakt także po swoim wyjeździe do Francji. Przekazała wysoką opinię o nim swojemu mężowi, Pierre-Marie Gault de Saint Germainowi, który uwzględnił osobę Marteau w przygotowywanym przez siebie opracowaniu dziejów malarstwa francuskiego, porównując go do Quentina de La Toura[3].

Marteau miał w warszawskim środowisku duże powodzenie, był popularny, darzono go szacunkiem i sympatią. Jak podaje anegdota przytoczona przez Edwarda Rastawieckiego: „Nosił się zawsze po francusku, we fryzurze, w trzewikach, w krótkich spodenkach z pończochami białemi, nawet w zimie. Chodził często na obiad do Księcia Augusta Poniatowskiego Wojewody Ruskiego, do Pałacu na Krakowskim Przedmieściu dziś Potockich; a kiedy było błoto lub śnieg, że nigdy jechać nie chciał, przeto dwaj hajducy Księcia rozmiatali mu wtedy od mieszkania drogę do przejścia...”[6].

Marteau notowany był w aktach królewskich jako „peintre du Roi” (od 1765 do 1795 r.). Otrzymywał stałą pensję i dodatkowe wypłaty za pojedyncze prace. W projekcie akademii sztuk pięknych, który ostatecznie nie został zrealizowany, miał otrzymać stanowisko profesora malarstwa (z pensją roczną 300 dukatów)[4]. Szczególnym wyróżnieniem dla Marteau było powierzenie mu pracy nad serią portretów przedstawiających gości słynnych królewskich „obiadów czwartkowych”[7].

Po śmierci Stanisława Augusta Marteau objęła swoim mecenatem Izabela Lubomirska, córka księcia wojewody ruskiego. Artysta mieszkał wtedy na stancji w jej warszawskim pałacu, pobierając pensję w wysokości 3 dukatów miesięcznie[4].

TwórczośćEdytuj

 
Jeden z ocalałych portretów uczestników obiadów czwartkowych – wizerunkek Feliksa Łoyki, 1771–1778, Muzeum Narodowe w Warszawie
 
Portret innego uczestnika obiadów czwartkowych, Michała Jerzego Mniszcha, Zamek Królewski w Warszawie
 
Portret Izabeli z Flemingów Czartoryskiej, 1761, Muzeum Pałac w Wilanowie

Charakterystyka twórczościEdytuj

Marteau był przede wszystkim twórcą pasteli i miniatur – najczęściej portretów przedstawicieli świata artystycznego i osób z najbliższego otoczenia króla. Zachowały się przekazy o ponad 100 pracach artysty – niestety, dzieła te w większości się nie zachowały. W przypadku niektórych dzieł atrybucja nie jest pewna (Marteau nie sygnował swoich prac[4]).

Dzieła Marteau utrzymane były na ogół w jasnym kolorycie. Ceniono je ze względu na czystość barw i wdzięk przedstawianych postaci. Jak pisał Stefan Kozakiewicz, obrazy te „malowane są biegle, z realistycznym zacięciem, z powściągliwym akcentowaniem tła, szat i akcesoriów”[4].

Powodzenie Marteau wpisuje się w ogólną tendencję w Polsce w tamtym okresie – portreciści francuscy byli wówczas w Polsce cenieni bardzo wysoko, bezustannie ubiegano się o ich prace (jak podaje Andrzej Ryszkiewicz, świadczą o tym chociażby słowa Urszuli z Zamoyskich Mniszchowej, piszącej w 1787 r. do matki, siostry Stanisława Augusta: „Proszę o tę łaskę, aby Mama pomyślała o mnie, gdy się gdzie nadarzy dobry malarz miniatur, niech dla mnie zrobi jej portret, ale niezbyt maleńki. Wie mama, jaki jest wdzięk w portretach francuskich malarzy, jakie niezgrabstwo w naszych”[8]).

Wybrane dziełaEdytuj

Portrety uczestników obiadów czwartkowychEdytuj

Marteau pracował nad nimi w latach od 1771 do 1780. Ostatecznie wykonał przynajmniej 29 pasteli, z których wszystkie mają jednakowe wymiary (11 × 13 cali, tj. ok. 27,28 × 31,24 cm)[6]. Obrazy zdobić miały tzw. „salle verte”, przyległą do Gabinetu Marmurowego na Zamku Warszawskim[4].

Wśród sportretowanych osób znaleźli się: Stanisław Konarski, Adam Stanisław Naruszewicz, Antoni Maria Portalupi, Karol Wyrwicz, Ignacy Krasicki, Piotr Jacek Śliwicki, Joachim Litawor Chreptowicz, Piotr Celestyn Czaplic, Michał Jerzy Wandalin Mniszech, Jacek Ogrodzki, Ignacy Potocki, Walerian Piwnicki, Walenty Sobolewski, Józef Bielawski, Andrzej Gawroński, Wojciech Jakubowski, Sebastian Lachowski, Feliks Franciszek Łoyko, Andrzej Mokronowski, Ignacy Nagurczewski, bratanek królewski Stanisław Poniatowski, Józef Strzelecki, Krzysztof Hilary Szembek, Stanisław Trembecki, Franciszek Ksawery Woyna, Andrzej Hieronim Zamoyski, Grzegorz Piramowicz, Franciszek Bohomolec[4]. Wszystkie te prace – z wyjątkiem portretów Mniszcha, Potockiego, Sobolewskiego, Łoyki, Mokronowskiego, Bielawskiego, Poniatowskiego, Woyny i Zamoyskiego – w 1831 r. na rozkaz cara Mikołaja I przewieziono do Petersburga, gdzie w 1834 r. zostały spalone wraz z innymi wywiezionymi z Warszawy obiektami, które zostały uznane za szczególnie istotne dla polskiej kultury lub za mające niską wartość artystyczną[9].

InneEdytuj

Marteau był także autorem pastelowych portretów kobiecych zdobiących niegdyś gabinet zielony w Łazienkach[10] i wnętrza Zamku Królewskiego w Warszawie[4]. Były to wizerunki dam z kręgu dworu i faworyt królewskich (m.in. Izabeli z Flemingów Czartoryskiej[4]). Znane są jego dzieła z kolekcji Mniszchów z Wiśniowca (17 pasteli), m.in. portret Anieli z Ledóchowskich Januszowej Sanguszkowej[10].

Wśród sporządzonych przez Marteau przedstawień ważnych osobistości tamtego okresu wyróżnia się portret Hugona Kołłątaja (jest to najbardziej znane z wszystkich przedstawień pisarza). Nie świadczy to jednak o bliższej znajomości malarza z Kołłątajem – obraz powstał prawdopodobnie na zamówienie króla lub z inicjatywy samego artysty[11]. Portret przedstawia Kołłątaja w surducie z wysokim kołnierzem i białym żabotem – był to prawdopodobnie modernistyczny strój francuski, popularny wśród kleru[12]. Według słów Zbigniewa Rewskiego, dzieło to należy do „najwyższej klasy postępowego malarstwa portretowego, zmierzającego ku realizmowi”[13].

Marteau malował także miniatury zdobiące wieczka puzder oraz tabakierek[4].

PrzypisyEdytuj

  1. Malinowski, Jerzy., Malarstwo polskie XIX wieku, Warszawa: Wydawn. DiG, 2003, ISBN 83-7181-290-6, OCLC 54704215.
  2. a b Gutowska 1975 ↓, s. 478–480.
  3. a b Ryszkiewicz 1967 ↓, s. 87–89.
  4. a b c d e f g h i j k Janusz Derwojed, Irena Bal (red.), Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, tom V, Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1993, s. 389–391, ISBN 83-85938-25-7.
  5. Ryszkiewicz 1967 ↓, s. 92.
  6. a b Gutowska 1975 ↓, s. 484.
  7. Gutowska 1975 ↓, s. 487.
  8. Ryszkiewicz 1967 ↓, s. 27.
  9. Gutowska 1975 ↓, s. 502.
  10. a b Stanisław Wasylewski, Portret kobiecy w Polsce XVIII wieku, Warszawa: nakł. Gebethnera i Wolffa, 1926, s. 17.
  11. Rewski 1953 ↓, s. 52.
  12. Rewski 1953 ↓, s. 63.
  13. Rewski 1953 ↓, s. 68.

BibliografiaEdytuj

  • Janusz Derwojed, Irena Bal (red.), Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, tom V, Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, 1993, s. 389–391, ISBN 83-85938-25-7.
  • Krystyna Gutowska, Louis Marteau i jego portrety uczestników obiadów czwartkowych, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie”, XIX, Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 1975, s. 477–531 [dostęp 2016-01-29].
  • Zbigniew Rewski, Zagadnienia sztuki w działalności Hugona Kołłątaja, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1953, 52; 63; 68, ISBN 83-22-10207-0.
  • Andrzej Ryszkiewicz, Francusko-polskie związki artystyczne w kręgu J.L. Davida, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1967, 27; 87-89; 92.
  • Stanisław Wasylewski, Portret kobiecy w Polsce XVIII wieku, Warszawa: nakł. Gebethnera i Wolffa, 1926, s. 17.