Otwórz menu główne

Lukas Foss

amerykański kompozytor, dyrygent, pianista i pedagog żydowskiego pochodzenia

Lukas Foss, właśc. Lukas Fuchs (ur. 15 sierpnia 1922 w Berlinie, zm. 1 lutego 2009 w Nowym Jorku) – amerykański kompozytor, dyrygent, pianista i pedagog muzyczny żydowskiego pochodzenia. Przedstawiciel wielu nurtów stylistycznych, od serializmu i muzyki elektronicznej do minimalizmu i improwizacji.

Lukas Foss
Ilustracja
Lukas Foss dyryguje na UCLA (1960)
Imię i nazwisko Lukas Fuchs
Data i miejsce urodzenia 15 sierpnia 1922[a].
Berlin
Data i miejsce śmierci 1 lutego 2009
Nowy Jork
Instrumenty fortepian
Gatunki muzyka poważna
Zawód kompozytor, dyrygent, pianista, pedagog
Aktywność 1937–2009

Choć na tle współczesnej muzyki europejskiej twórczość kompozytorska Fossa jest odbierana jako dość konwencjonalna, na gruncie amerykańskim cieszy się dużą popularnością i uznaniem. Jest tak za sprawą jego żywiołowej ekspresji, biegłości technicznej rzemiosła kompozytorskiego, wirtuozowskich pierwiastków w utworach fortepianowych, a także przewrotnego zaprawiania muzyki barokowejklasycystycznej modernizmem, a modernizmuamerykańskim folklorem[1][2]. Brytyjski muzykolog Wilfred Mellers określił twórczość Fossa mianem „kieszonkowej historii muzyki amerykańskiej XX wieku”[3].

ŻyciorysEdytuj

Urodził się jako Lukas Fuchs[b], w rodzinie żydowskiej. Jego ojcem był filozof i uczony Martin Foss (1889–1968), matką – Hilde (z domu Schindler), artystka malarka[4][5]. Brat Lukasa, starszy od niego o 2 lata Oliver (1920–2002), również został artystą malarzem[6]. Lukas, uznany za cudowne dziecko, swoją edukację muzyczną zaczął już w wieku 6 lat[7].

WykształcenieEdytuj

Jego pierwszym nauczycielem gry na fortepianie i teorii muzyki był Julius Goldstein-Herford. W 1933, gdy naziści doszli w Niemczech do władzy, rodzina Fuchsów wyjechała do Paryża. Tam młody Lukas przez 4 lata studiował w konserwatorium paryskim u Lazare'a Lévy’ego (fortepian), Louisa Moyse'a (flet), Noëla Gallona (kompozycję) i Feliksa Wolfesa (orkiestrację)[8][2]. W 1937 wraz z rodziną wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. 15-letni Lukas Foss został przyjęty na studia w prestiżowym Curtis Institute of Music w Filadelfii. Jego głównymi nauczycielami byli: pianistka Isabelle Vengerov, dyrygent Fritz Reiner oraz kompozytorzy Rosario Scalero i Randall Thompson. Studia te ukończył z wyróżnieniem, po czym kontynuował naukę dyrygentury u Siergieja Kusewickiego w Berkshire Music Center w Tanglewood oraz kompozycji u Paula Hindemitha w Tanglewood i na Uniwersytecie Yale’a. W latach 1944–1950 współpracował z Bostońską Orkiestrą Symfoniczną jako pianista koncertujący. Następne trzy lata spędził w Rzymie jako stypendysta American Academy(ang.) (Rome Prize) i Fundacji Fulbrighta (Fulbright Fellowship).

Działalność pedagogicznaEdytuj

Po powrocie do kraju w 1953 objął, po Arnoldzie Schönbergu, katedrę kompozycji i dyrygentury na Uniwersytecie Kalifornijskim w Los Angeles. Nie był jednak kontynuatorem wielkiego poprzednika. Promował strategię teorii gier w kompozycjach oraz kontrolowaną improwizację[3], uwalniającą od „tyranii zapisu nutowego[2]. W 1957, wprowadzając swoje idee w czyn, założył Improvisation Chamber Ensamble, dający studentom możliwość eksperymentowania zarówno z jego kompozycjami, jak i z muzyką innych twórców[7]. Koncepcje dydaktyczne Fossa oraz sposób ich wdrażania sprawiły, że stał się wielce szanowanym i lubianym pedagogiem. Wykładał w Tanglewood Music Center, był kompozytorem rezydentem na Uniwersytecie Harvarda, w Manhattan School of Music, w Uniwersytecie Carnegiego i Mellonów, Uniwersytecie Uniwersytet Yale’a i Uniwersytecie Bostońskim. W 1983 został wybrany na członka Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury[9] Od 1991 był wykładowcą teorii muzyki i kompozycji w School for the Arts przy Boston University[10][11].

Działalność dyrygenckaEdytuj

TwórczośćEdytuj

Uprawiał niemal wszystkie ważniejsze formy muzyki instrumentalnej i wokalno-instrumentalnej, poczynając od dużych utworów orkiestrowych (koncerty, symfonie), poprzez utwory kameralne i solowe, a na scenicznych (opery, balety) i chóralnych kończąc.

W ujęciu stylistycznym twórczość Fossa można podzielić na trzy okresy[2][11][15][16]:

  • wczesny okres neoklasycystyczny (1937–1956), który był tonalny i eklektyczny, z płynnym przemieszczaniem się stylów, często inspirowany elementami amerykańskiej muzyki popularnej
  • środkowy okres eksperymentalny, zwany też awangardowym (1956–1980), będący poszukiwaniem nowych środków wyrazu – poprzez serializm, minimalizm, aleatoryzm, mikrotonowość – a także fascynacją chaosem i muzyczną dekonstrukcją
  • późny okres, łączący doświadczenia obu wcześniejszych okresów (1980–2009), który był powrotem do tonalnego, łagodniejszego stylu neoklasycystycznego, co nie oznaczało zaniechania dalszego poszukiwania nowych wyrazów artystycznych.

Wybrane kompozycjeEdytuj

  • The Prairie (1943), kantata na 4 głosy solowe, chór i orkiestrę
  • Gift of the Magi (1944), balet
  • Song of Songs (1946), na sopran lub mezzosopran i orkiestrę
  • Recordare (1948), elegia na śmierć Gandhiego
  • The Jumping Frog of Calaveras County (1949), opera komiczna
  • Preludium D-dur (1949), na fortepian
  • II Koncert fortepianowy (1951)
  • Griffelkin (1953-55), opera baśniowa w 3 aktach
  • Introductions and Good-Byes (1959-60), 9–minutowa opera komiczna
  • Time Cycle (1960), na sopran i orkiestrę
  • Baroque Variations (1960) na orkiestrę
  • Echoi (1961-1963), na klarnet, wiolonczelę, perkusję i fortepian
  • Koncert wiolonczelowy (1966)
  • Paradigm (1968), na elektryczną gitarę, perkusję i 3 inne instrumenty
  • Geod (1969), dla dyrygenta głównego i 4 subdyrygentów, chóru i 4 grup orkiestry
  • Koncert na perkusje i orkiestrę (1974)
  • III Kwartet smyczkowy (1975)
  • Thirteen Ways of Looking at a Blackbird (1978), na sopran i zespół kameralny
  • Night Music for John Lennon (1980-1981)
  • For Lenny (Variation on NY, NY) (1988)
  • Renaissance Concerto (1985), na flet i orkiestrę
  • Tashi (1986), na klarnet, fortepian i kwartet smyczkowy
  • Elegy for Anne Frank (1989)
  • Koncert fortepianowy na lewą rękę (1993)
  • IV Symfonia „Window to the Past” (1995), na orkiestrę
  • V Kwartet smyczkowy (2000)

Ważniejsze nagrodyEdytuj

  • W 1944, mając 22 lata, został laureatem New York Critics Circle Award za kantatę Prairie, której premierowe nowojorskie wykonanie pod dyrekcją Roberta Show, miało miejsce w Collegiate Chorale[17].
  • W 1945 został najmłodszym w historii kompozytorem, który otrzymał nagrodę Guggenheima (Guggenheim Fellowship).
  • W latach 1950–52 studiował w Rzymie po otrzymaniu grantu Fulbrighta (1950–52) oraz nagrody (stypendium) Rome Prize[c] ufundowanej przez prestiżową American Academy w Rzymie.
  • W 1954 ponownie został laureatem New York Critics Circle Award za II koncert fortepianowy.
  • W 1961 po raz trzeci otrzymał New York Critics Circle Award, tym razem za Time Cycle na sopran i orkiestrę; premiera miała miejsce w Filharmonii Nowojorskiej pod dyrekcją Leonarda Bernsteina.
  • W maju 2000 został uhonorowany złotym medalem Amerykańskiej Akademii Sztuki i Literatury za całokształt pracy artystycznej.
  • Laureat 7 tytułów doctora honoris causa[9]

Życie prywatneEdytuj

Żoną Lukasa Fossa była Cornelia Brendel, urodzona w Berlinie amerykańska artystka malarka, córka historyków sztuki Otto Brendela i Marii Weigert Brendel. Para poznała się w 1949 w American Academy w Rzymie i pobrała w 1951[18]. Mieli dwoje dzieci: filmowca dokumentalistę Christophera Brendela Fossa[19] oraz aktorkę Elizę Foss[20]. Lukas i Cornelia byli w separacji przez prawie 5 lat (1968–1972), kiedy to Cornelia była w związku z kanadyjskim pianistą Glennem Gouldem i wraz z dziećmi mieszkała w Toronto. Ostatecznie wróciła do męża. W 2009 powstał pełnometrażowy film dokumentalny Życie wewnętrzne Glenna Goulda[21][22][23], którego spora część poświęcona jest temu związkowi. W filmie wystąpili m.in. Cornelia, Christopher i Eliza Fossowie[24][22][23].

Lukas Foss zmarł w otoczeniu rodziny, w swoim domu na Manhattanie, 1 lutego 2009, w wieku 86 lat. Nie podano bezpośredniej przyczyny śmierci, ale wiadomo, że od lat cierpiał na chorobę Parkinsona[25].

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Prawdopodobna data urodzin. W 1997 roku, kiedy to został uhonorowany kilkoma koncertami swojej muzyki z okazji 75. rocznicy własnych urodzin, powiedział, że nie jest do końca pewien, kiedy się urodził. Najdziwniejsze jest to, że nigdy się nie dowiem, czy to naprawdę moje 75. urodziny – powiedział The Times. – Nie mam metryki. Mam paszport, ale data urodzenia na nim była wynikiem domysłów. Za: Allan Kozinn. Lukas Foss, Composer at Home in Many Stylistic Currents, Dies at 86. „The New York Times”, s. D10, 2009-02-02 (ang.). [dostęp 2017-02-21]. [zarchiwizowane z adresu 2017-01-11]. 
  2. W 1937, po osiedleniu się w Stanach Zjednoczonych, cała rodzina zmieniła nazwisko z Fuchs na Foss.
  3. Amerykański odpowiednik Prix de Rome.

PrzypisyEdytuj

  1. Teresa Chylińska, Stanisław Haraschin, Bogusław Schaeffer: Przewodnik koncertowy. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1991, s. 312. ISBN 83-224-0132-9.
  2. a b c d Allan Kozinn. Lukas Foss, Composer at Home in Many Stylistic Currents, Dies at 86. „The New York Times”, s. D10, 2009-02-02 (ang.). [dostęp 2017-02-21]. [zarchiwizowane z adresu 2017-01-11]. 
  3. a b Dave Lewis: RIP Lukas Foss: Pied Piper of Regional American Orchestras (ang.). W: All Music [on-line]. 2009-02-04. [dostęp 2017-02-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-21)].
  4. Karen L. Perone: Lukas Foss. Bibliographie (niem.). W: Universitat Hamburg [on-line]. 2016. [dostęp 2017-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  5. Lukas Foss (ang.). W: The Living Composers Project [on-line]. [dostęp 2017-02-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-21)].
  6. Olivier Foss (ang.). W: askART [on-line]. [dostęp 2017-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-21)].
  7. a b Lukas Foss 1922–2009 (ang.). W: Milken Archive of Jewish Music [on-line]. [dostęp 2017-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-21)].
  8. Encyclopedia of Modern Jewish Culture, Glenda Abramson, t. 1, 2005, s. 276-277, ISBN 0-415-93848-1 [dostęp 2017-01-07] [zarchiwizowane z adresu 2017-01-07] (ang.).
  9. a b Lukas Foss. „Carl Fischer Music” (ang.). [dostęp 2017-01-07]. [zarchiwizowane z adresu]. .
  10. Boston University College of Fine Arts (ang.). W: Boston University Celebrates 80th Birthday of Esteemed Faculty Member Lukas Foss [on-line]. [dostęp 2017-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  11. a b Stephen Kingsbury: American composer, conductor, and educator Foss contributed profoundly to the circulation and appreciation of music of the 20th century. (ang.). W: AllMusic [on-line]. [dostęp 2017-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-02-21)].
  12. Ojai Music Festival (ang.). W: Music Directors [on-line]. [dostęp 2017-01-09]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  13. Dictionary of American Classical Composers, Neil Butterworth, wyd. 2, 2005, s. 152-156, ISBN 0-415-93848-1 [dostęp 2017-01-07] [zarchiwizowane z adresu 2017-01-07] (ang.).
  14. New Albion Artists (ang.). W: Lukas Foss [on-line]. [dostęp 2017-01-07].
  15. Dave Lewis: Lukas Foss: Curriculum Vitae (ang.). W: AllMusic [on-line]. [dostęp 2017-01-09]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  16. Lukas Foss American composer (ang.). W: Encyclopædia Britannica [on-line]. 2009-02-02. [dostęp 2017-01-09]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  17. R. James Tobin, Neoclassical Music in America. Voices of Clarity and Restraint, Rowman & Littlefield, 2014, s. 157-166, ISBN 978-0-8108-8440-3 [dostęp 2017-01-07] [zarchiwizowane z adresu 2017-01-10] (ang.).
  18. Larissa Bonfante: Maria Weigert Brendel 1902-1994 (ang.). [dostęp 2017-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  19. Chris Foss w bazie IMDb (ang.)
  20. Eliza Foss w bazie IMDb (ang.)
  21. Masha Leon: A Life of Music and Love (ang.). W: Forward [on-line]. 2010-09-23. [dostęp 2017-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  22. a b Genius Within: The Inner Life of Glenn Gould w bazie IMDb (ang.)
  23. a b Życie wewnętrzne Glenna Goulda w bazie Filmweb
  24. Cornelia Foss w bazie IMDb (ang.)
  25. Around and About the Community (ang.). W: Parkinson's Disease Foundation [on-line]. 2006. [dostęp 2017-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj